MANZUM AKAİD-NÂMELERE BİR ÖRNEK: FERDÎ'NİN ÂMENTÜ ŞERHİ

Abstract

Çok zengin içeriğe sahip olan klasik Türk şiiri din-tasavvuf, mitoloji, sosyal hayat, astronomi, kültür, musiki gibi kaynaklardan beslenerek geniş bir edebî tür hazinesine erişmiştir. Bunlar içinde dinî mevzuları konu edinen türler de yer almaktadır. Birçoğu medrese tahsili görmüş klasik şairler dinî bahislerden sadece ilham almakla kalmamış bizzat bu hususları işleyen eserler kaleme almıştır. Bunun yanında şairlik iddiası olmasa da dinî meseleleri daha rahat öğretmek ve geniş kitlelere hitap etmek isteyen ilim erbabı da bu sahada ürünler vermiştir. Akaid-nâme manzumeleri bu eserler arasında sayılabilmektedir. Çalışmaya konu olan eser, Ferdî mahlaslı bir şaire ait bir manzum Âmentü şerhidir. Âmentüde yer alan esasların akaidin temelini teşkil ettiği düşünüldüğünde bir akaid-name olarak değerlendirebileceğimiz eserin iki nüshası tespit edilmiştir. Çeviri yazı metin verilmeden önce çalışmayı desteklemesi amacıyla Türk edebiyatında manzum dinî eserler ve bilhassa akaid-nâmeler hakkında tanıtıcı bilgiler verilmiştir. Daha sonra eserin nüshaları, adı, müellifi, yazılış sebebi, şekil ve muhteva özellikleri ele alınmıştır. Bu maddelerde tartışma ve değerlendirmeler yapılıp metin kısmına geçilmiştir. Bilhassa eserin müellifi hususunda mevcut bilgiler tartışılmaya açılmış, yeni veriler ışığında konu tekrar değerlendirilmiştir. Çalışmanın nihayetinde ele geçen veriler sonuç bölümde aktarılmıştır.

Keywords

• Âmentü Şerhi
• Ferdî
• Akaid

AN EXAMPLE OF VERSE AKAİD-NAMES: FERDİ'S ANNOTATİNG OF AMENTU

Abstract

Classical Turkish poetry, with its vibrant content, has amassed a rich literary heritage by drawing from diverse sources, including religion, mysticism, mythology, social life, astronomy, culture, and music. These include genres that deal with religious subjects. Classical poets, many of whom received madrasah education, not only drew inspiration from religious subjects but also wrote works dealing with these. Akaid-name poems can be counted among these works. The work under study is a verse commentary on the Amentü by poet Ferdi. Considering that the principles contained in the Amentü form the foundation of the creed, two copies of the work, which can be considered an akaid-name, have been identified. Before presenting the transcribed text, introductory information about religious works in verse in Turkish literature, and particularly akaid-names, is provided to support the study. The work's copies, title, author, reason for writing, and features of form and content are then discussed. Discussions and evaluations are conducted on these items before proceeding to the text. Existing information regarding the work's authorship is discussed, and the topic is re-evaluated in light of new data. The data obtained at the end of the study is presented in the conclusion.

Keywords

• Annotating of Amentu
• Ferdi
• Akaid

References

1. Akçay, A. İ. (2011). Türk Edebiyatında Manzum Akâidnâmeler: İnceleme-Metin. [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Uludağ Üniversitesi.
2. Bul, A. (2014). Abdullah Ferdî’nin Nazmü’Leâlî ve Kenzü’l-Meânî Adlı Mesnevisi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
3. Bursalı Mehmet Tahir (2000). Osmanlı Müellifleri. C. I. (haz. C. Kurnaz & M. Tatçı). Bizim Büro Yayınları.
4. Cidir, B. (2020). Ferdî’nin Gülzâru’s-Safâ Mesnevi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Harran Üniversitesi.
5. Çelebioğlu, Â. (1998). Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
6. Çiçekler, M. (2004). Mesnevi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C. 29. ss. 320-322). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
7. Eke, N. U. (2014). Ferdî, Seyyid Ferdî Çelebi. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ferdi-seyyid-ferdi-celebi. [Erişim Tarihi: 29 Haziran 2025].
8. Fatîn Dâvud (1271). Hâtimetü’l-Eş‘âr. İstihkâm Alayları Litografya Destgâhı.

9. Ferdî (ty). Āmentü Tercemesi. Millet Kütüphanesi Ali Emiri Manzum. No: AEmnz827.
10. Ferdî (ty). Selbiyye. Beyazıt Kütüphanesi Veliyyüddin Efendi. No: V3223/14. vr. 120b-125a.
11. İnal, İ. M. K. (1999). Son Asır Türk Şairleri. C. I . (haz. M. Cunbur). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
12. Karaağaç, H. (2016). Osmanlı’dan Bugüne Manzûm Akâid Risâleleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 14 (28), 99-118.
13. Kılavuz, A. S. (1989). Akaid. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C. 2. ss. 212-216). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
14. Kılıç, A. (2014). Ali Ferdî Efendi, Arayıcı-zâde Bekir bin Ali Ferdî-i Kayserî. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ali-ferdi-efendi-arayicizade-bekir. [Erişim Tarihi: 29 Haziran 2025].
15. Küçük, S. (1995). Ferdî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C. 12. ss. 369-370). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Levend, A. S. (1972). Dinî Edebiyatımızın Başlıca Ürünleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 20, 35-80.
17. Şentürk, Y. (2005). Abdullah Ferdî Efendi’nin Hayatı Eserleri ve Dîvânı’nın Tenkitli Metni. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
18. Şentürk, Y. (2022a). Ferdî ve Dîvânı. Kriter Yayınları.
19. Şentürk, Y. (2022b). Âmentü Tercümesi (Ferdî). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/amentu-tercumesi-ferdi. [Erişim Tarihi: 25 Haziran 2025].
20. Tuman, M. N. (2001). Tuhfe-i Nâilî-Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. C. II. (haz. C. Kurnaz & M. Tatçı). Bizim Büro Yayınları.
21. Yavuz, Y. (1991). Âmentü. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C. 3. ss. 28-30). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.