Eylemin Mekânı Kimliklendirmesi Üzerine: Marš Mira ve Boşnaklık

Öz

Bu araştırma makalesi kapsamında 2005 yılından bu yana Bosna-Hersek’te her yıl düzenlenen Marš Mira (Barış Yürüyüşü) üzerinden, Bosna Savaşı sonrasında Boşnak kimliğinin kolektif hafıza, mekân ve ritüel pratikleri ekseninde nasıl yeniden inşa edildiğine odaklanılmıştır. 1995 yılında sivillerin hayatlarını kurtarmak adına kullandıkları ve Marš Smrti (Ölüm Yürüyüşü) olarak anılan güzergâh, soykırımın onuncu yılında barış ve hatırlama temalarıyla yeniden tersine çevrilerek Marš Mira’ya dönüştürülmüştür. Bu dönüşüm, acı dolu bir geçmişin barış söylemiyle ikame edilmesinin ötesinde, travma mekanının bir vatan ve hafıza mekânı olarak yeniden üretilmesi sürecini de imlemektedir. Araştırma, Boşnak kimliği ile mekânın aidiyet temelinde yeniden anlamlandırılması arasında eşzamanlı bir dönüşümün gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle Marš Mira’nın yalnızca bir anma etkinliğinin ötesine geçerek, Boşnak kimliğini toplumsal direniş ve varoluşsal süreklilik temelinde yeniden tanımlayan sembolik ve performatif bir pratik olarak anlam kazandığı düşünülebilir. Ritüel, acının ve ölümün mekânını, barışın ve milli direnişin somut bir ifade biçimine dönüştürmektedir. Araştırmanın saha verileri, Srebrenitsa Soykırımının 30. Yıl Anma Etkinlikleri kapsamında, 8-10 Temmuz 2025 tarihlerinde gerçekleştirilen yürüyüş sırasında Nezuk’tan Potočari’ye gelen 22 katılımcı ile yapılan yüz yüze görüşmelere dayanmaktadır. Ayrıca, 10 Temmuz’daki kortej seremonisi ve 11 Temmuz’daki cenaze töreninde katılımlı gözlem gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler, Maurice Halbwachs’ın kollektif bellek, Henri Lefebvre’nin mekânın yeniden üretimi ve Paul Connerton’ın bedenselleşmiş hafıza yaklaşımları çerçevesinde nitel bir perspektifle analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Srebrenitsa
• Marš Mira
• Hafıza
• Anma
• Boşnak Soykırımı
• Kimlik
• Mekânın Üretimi

Identification of Space through Action: Marš Mira and Bosniak Identity

Öz

This research article focuses on how Bosniak identity has been reconstructed around the axes of collective memory, space, and ritual practices in the aftermath of the Bosnian War, specifically through the lens of the Marš Mira (Peace March), which has been organized annually in Bosnia and Herzegovina since 2005. The route used by civilians in 1995 to save their lives—known as the Marš Smrti (Death March)—was reversed in the tenth year of the genocide and transformed into the Marš Mira, centered on themes of peace and remembrance. This transformation signifies not only the substitution of a painful past with a discourse of peace but also the process of reproducing a site of trauma as a space of homeland and memory. The research demonstrates that a simultaneous transformation occurs between Bosniak identity and the resignification of space based on belonging. In this respect, Marš Mira can be understood as gaining meaning beyond a mere commemorative event, serving as a symbolic and performative practice that redefines Bosniak identity on the basis of social resistance and existential continuity. The ritual transforms the space of pain and death into a concrete form of peace and national resistance. The field data for the research is based on face-to-face interviews conducted with 22 participants who walked from Nezuk to Potočari during the march held between July 8–10, 2025, within the scope of the Srebrenica Genocide 30th Anniversary Commemoration Events. Furthermore, participant observation was carried out during the cortege ceremony on July 10 and the funeral service on July 11. The obtained data were analyzed through a qualitative perspective within the framework of Maurice Halbwachs's collective memory, Henri Lefebvre's production of space, and Paul Connerton's embodied memory approaches.

Anahtar Kelimeler

• Srebrenica
• Marš Mira
• Memory
• Commemoration
• Bosniak Genocide
• Identity
• Production of Space

Kaynakça

1. Al Jazeera. (2015, 11 Temmuz). Thousands commemorate victims of Srebrenica genocide. 31 Ağustos 2025 tarihinde https://www.aljazeera.com/news/2015/7/11/thousands-commemorate-victims-of-srebrenica-genocide adresinden edinilmiştir.
2. Armila, N. (2018). Politics of landscape and memory: The Marš Mira in Bosnia and Herzegovina. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 20(4), 389-405. Assmann, A. (2010). Transformations between history and memory. Palgrave Macmillan.
3. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM). (2014, 11 Haziran). Stichting mothers of srebrenica and others v. the Netherlands. 27 Ağutos 2025 tarihinde https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-122255%22]} adresinden edinilmiştir.
4. Bickford, L. (2014). Memoryworks/Memory works. In C. Ramirez-Barat (Ed.), Transitional justice, culture, and society: Beyond outreach (pp. 490–527). Social Science Research Council.
5. Birleşmiş Milletler. (1999). Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35: The fall of Srebrenica (A/54/549). United Nations. https://undocs.org/A/54/549
6. Bringa, T. (1995). Being Muslim the Bosnian way. Princeton University Press.
7. Buckley-Zistel, S., & Schäfer, S. (2014). Memorials in times of transition. In S. Buckley Zistel & S. Schäfer (Eds.), Memorials in times of transition (pp. 1–28). Intersentia.
8. Connerton, P. (2019). Toplumlar nasıl anımsar? (A. Şenel, Çev.). Ayrıntı Yayınları.

9. Driessen, S. (2021). Walking the Marš Mira: War, tourism and ritual practice in Bosnia-Herzegovina. In M. Hoondert, P. Post, M. Klomp, & M. Barnard (Eds.), Handbook of disaster ritual: Multidisciplinary perspectives, cases and themes (pp. 333-346). Peeters.
10. Geertz, C. (2020). Kültürlerin yorumlanması. (H. Gür, Çev.). Dergâh Yayınları.
11. Gellner, E. (2013). Uluslar ve ulusçuluk. (B. Ersanlı ve G. G. Özdoğan, Çev.). Hij Yayın.
12. Halbwachs, M. (2019a). Kolektif bellek. (Z. Karagöz, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
13. Halbwachs, M. (2019b). Hafızanın toplumsal çerçeveleri. (B. Uçar, Çev.). Heretik Yayınları.
14. Halilovich, H. (2013). Places of pain: Forced displacement, popular memory and trans-local identities in Bosnian war-torn communities. University of Chicago Press.
15. Hamber, B., Ševčenko, L., & Naidu, E. (2010). Utopian dreams or practical possibilities? The challenges of evaluating the impact of memorialization in societies in transition. International Journal of Transitional Justice, 4(3), 397–420.
16. Hasanović, H. (2016). Surviving Srebrenica. The Lumphanan Press.
17. Helms, E. (2013). Innocence and Victimhood: Gender, Nation, and Women’s Activism in Postwar Bosnia-Herzegovina. Madison: University of Wisconsin Press.
18. Hobsbawm, E. ve Ranger, T. (2006). Geleneğin icadı. Agora Kitaplığı.
19. Hodžić, E. (2018). Dealing with the past in the post-Yugoslav space: Truth, memory and identity after atrocity. In A.-M. Bíró & K. L. Swett (Eds.), The noble banner of human rights: Essays in memory of Tom Lantos (pp. 183–212). Brill Nijhoff.
20. Honig, J W (2007). Strategy and genocide: Srebrenica as an analytical challenge. Journal of Southeast European and Black Sea Studies, 7(3), 399-416. doi:10.1080/14683850701566260
21. Hoondert, M. (2018). Conflict and ritual complexities. In M. Hoondert, P. Mutsaers, & W. Arfman (Eds.), Cultural practices of victimhood (pp. 20–38). Routledge.
22. Human Rights Watch. (1998). The march of death. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2025, https://www.hrw.org/legacy/reports98/bosniacw/Bosni98o-03.htm adresinden edinilmiştir.
23. Humanitarian Law Center. (2017). Dossier: Šljivovica and Mitrovo Polje. Belgrade: HLC.
24. ICJ (2007) Case Concerning the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro), Judgment. 27 Ağustos 2025 tarihinde https://www.icj-cij.org/node/103164 adresinden edinilmiştir.
25. ICMP. (t.y.). Bosnia and Herzegovina. 29 Ağustos 2025 tarihinde https://www.icmp.int/where-we-work/europe/western-balkans/bosnia-and-herzegovina/ adresinden erişilmiştir.
26. International Center for Transitional Justice. (2025). Truth and Memory. 29 Ağustos 2025 tarihinde https://www.ictj.org/truth-and-memory adresinden edinilmiştir.
27. International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia. (2001, 6 Nisan). Prosecutor v. Krstić — Transcript of hearing, Case No. IT-98-33-T. 28 Ağustos 2025 tarihinde https://www.icty.org/x/cases/krstic/trans/en/010406ed.htm adresinden edinilmiştir.
28. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. (2006, November 6). Prosecutor v. Popović et al., Case No. IT-05-88-T, transcript of proceedings. 27 Ağustos 2025 tarihi https://www.icty.org/x/cases/popovic/trans/en/061106ED.htm adresinden edinilmiştir.
29. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. (2017, 22 Kasım). Prosecutor v. Ratko Mladić — Judgment, Volume III of V. 28 Ağustos 2025 tarihinde https://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-3of5_1.pdf adresinden edinilmiştir.
30. Jansen, S. (2005). National numbers in context: Maps and stats in representations of the post-Yugoslav wars. Global Studies in Culture and Power, 12(1), 45–68. doi: http://dx.doi.org/10.1080/10702890590914311
31. Karadžić, R. (1995, March 8). Directive No. 7 (Op. No. 7): Supreme Command of the Armed Forces of Republika Srpska [Declassified military directive, Ref. no. 2/2–11]. Srebrenica Memorial Center Archives.
32. Lefebvre, H. (2020). Mekânın üretimi. (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.
33. Ljubojević, A. (2022). Walking the past, acting the past? Peace March to Srebrenica commemoration. Nationalities Papers, 50(6), 1125–1142. doi:10.1017/nps.2021.30
34. Luitjens, M. R., & Schoorel, E. G. M. (2022). Commemorating by marching: Memorialization and resistance practices of the Srebrenica Genocide. Nationalities Papers, 50(6), 1107–1124. https://doi.org/10.1017/nps.2021.68
35. Manning, D. (2000). Srebrenica investigation: Summary of forensic evidence – Execution points and mass graves. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY).
36. Marić, V. (2018, Temmuz 10). Mjesto gdje se u jednom danu 1995. ugasilo 1.000 života. 28 Ağustos 2025 tarihinde https://n1info.ba/vijesti/a272034-Mjesto-gdje-se-u-jednom-danu-1995-ugasilo-1000-zivota/ adresinden edinilmiştir.
37. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation (4th ed.). Jossey-Bass.
38. Nettelfield, L. J., & Wagner, S. E. (2014). Srebrenica in the aftermath of genocide. Cambridge University Press.
39. NIOD. (2002). Srebrenica: A 'safe' area: Reconstruction, background, consequences of the fall of the safe area Srebrenica. 27 Ağustos 2025 tarihinde https://niod.contentdm.oclc.org/digital/collection/p21083coll7/id/1/rec/16 adresinden edinilmiştir.
40. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, 26, 7–24. doi:10.2307/2928520
41. Nuhanović, H. (2020). Son sığınak. İstanbul: Turkuvaz Kitap.
42. Olick, J. K., Vinitzky-Seroussi, V., & Levy, D. (Eds.). (2011). The collective memory reader. Oxford University Press.
43. OSCE. (1995). Dayton Peace Agreement. 26 Ağustos 2025 tarihinde https://www.osce.org/bih/126173 adresinden edinilmiştir.
44. Palmberger, M. (2016). How generations remember: Conflicting histories and shared memories in post-war Bosnia and Herzegovina. Palgrave Macmillan.
45. Petrila, A. & Hasanović, H. (2021). Voices from Srebrenica: Survivor narratives of the Bosnian Genocide. McFarland & Company.
46. Pomfret, J. (1995, 13 Temmuz). For ousted Bosnians, a trail of tears. 28 Ağustos 2025 tarihinde https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/07/14/for-ousted-bosnians-a-trail-of-tears/3506165c-301c-4fc8-a6ba-0f1fe50ce538/ adresinden edinilmiştir.
47. Prosecutor v. Krstić. (2004). (Case No. IT-98-33-A). Appeals Chamber Judgment. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY). 27 Ağustos 2025 https://www.icty.org/x/cases/krstic/acjug/en/krs-aj040419e.pdf adresinden edinilmiştir.
48. Remembering Srebrenica (2014). The death march. 28 Ağustos 2025 https://srebrenica.org.uk/what-happened/history/column adresinden edinilmiştir.
49. Rohde, D. (1997). Endgame: The betrayal and fall of Srebrenica, Europe's worst massacre since World War II. Farrar, Straus and Giroux.
50. Schramm, K. (2011). Introduction: Landscapes of violence: Memory and sacred space. History & Memory, 23(1), 5–22.
51. Solnit, R. (2014). Wanderlust: A history of walking. Granta Books.
52. Srebrenica Memorial Center. (t.y.). Genocide in srebrenica. 27 Ağustos 2025 https://srebrenicamemorial.org/en/page/genocide-in-srebrenica/26 adresinden edinilmiştir.
53. Suljagić, E. (2005). Postcards from the grave. Saqi.
54. Şafak, M. Y. (2019). Uluslararası ilişkilerde sivil toplum: Bosna Mars Mira. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(64), 273-277. doi: http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2019.3350
55. Wagner, S. (2008). To know where he lies: DNA technology and the search for Srebrenica’s missing. University of California Press. doi:10.2979/histmemo.23.1.5
56. Wagner, S., & Nettelfield, L. (2010). The fifteenth anniversary of the Srebrenica Genocide: Marš Mira (Peace March) – Part one of a series. 29 Ağustos 2025 tarihinde https://cambridgeblog.org/2010/09/the-fifteenth-anniversary-of-the-srebrenica-genocide-mars-mira-peace-march-part-one-of-a-series/ adresinden edinilmiştir.
57. Young, J. E. (1993). The texture of memory: Modern art and memory of the Holocaust. Yale University Press.