YAPTIRIMLAR ALTINDA OTORİTER DAYANIKLILIK: İRAN’DA DEVLET KAPASİTESİNİN YENİDEN YAPILANDIRILMASI VE UYARLANABİLİR YÖNETİŞİM
Abstract
Özet Bu çalışma, uluslararası yaptırımların otoriter rejimler üzerindeki etkisini klasik “zayıflatma” varsayımının ötesine taşıyarak, bu araçların devlet kapasitesini yalnızca aşındırmadığını, aynı zamanda onu yeniden yapılandıran ve dönüştüren bir işlev gördüğünü ileri sürmektedir. İran örneği üzerinden geliştirilen analiz, yaptırım literatüründe sıklıkla öne çıkan ekonomik daralma, toplumsal hoşnutsuzluk ve rejim çözülmesi gibi doğrusal sonuç beklentilerini sorgulamakta; bunun yerine yaptırımların devletin kurumsal mimarisini yeniden şekillendiren çok katmanlı ve çoğu zaman öngörülmeyen etkiler ürettiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, yaptırımların yalnızca dışsal bir baskı aracı değil, aynı zamanda devletin iç örgütlenmesini yeniden düzenleyen bir katalizör olarak işlediğini savunmaktadır. Makale, yaptırımların otoriter rejimlerde kurumsal çözülmeye yol açmak yerine, adaptif yeniden yapılanma süreçlerini tetiklediği varsayımından hareket etmektedir. Bu doğrultuda, devlet kapasitesinin statik bir özellik değil, dışsal şoklara karşı yeniden biçimlenebilen dinamik bir yapı olduğu kabul edilmektedir. Otoriter dayanıklılık literatürü ile yaptırım çalışmaları arasındaki kesişim noktasına yerleşen bu yaklaşım, yaptırımları rejim çöküşünü hızlandıran mekanizmalar olarak değil; kurumsal esneklik, seçici merkezileşme ve stratejik uyum süreçlerini teşvik eden araçlar olarak kavramsallaştırmaktadır. Böylece çalışma, yaptırımların hedef rejimlerde yalnızca ekonomik sonuçlar doğurmadığını, aynı zamanda siyasal otoritenin yeniden dağılımına ve yönetişim pratiklerinin dönüşümüne yol açtığını ileri sürmektedir. Bu çerçevede makale, “devlet kapasitesinin yeniden yapılandırılması” kavramını analitik bir araç olarak geliştirerek üç temel dinamik üzerinden inceleme yapmaktadır. İlk olarak ekonomik merkezileşme süreci ele alınmakta; yaptırımların devletin ekonomik kaynaklar üzerindeki kontrolünü artırarak seçici dağıtım mekanizmalarını güçlendirdiği ve böylece rejim sadakatini yeniden ürettiği tartışılmaktadır. İkinci olarak paralel kurumsal yapıların genişlemesi incelenmekte; özellikle resmî bürokratik yapılara alternatif olarak ortaya çıkan yarı-resmî ve güvenlik odaklı aktörlerin, devlet kapasitesinin yeniden örgütlenmesinde oynadığı rol analiz edilmektedir. Üçüncü olarak ise yönetişimin güvenlikleştirilmesi süreci ele alınmakta; yaptırımların siyasal alanı daraltarak güvenlik aygıtlarının karar alma süreçlerindeki ağırlığını artırdığı ve bunun da otoriter kontrol mekanizmalarını derinleştirdiği ileri sürülmektedir. Yöntemsel olarak çalışma, nitel bir vaka analizi yaklaşımını benimsemekte ve İran örneğini derinlemesine incelemektedir. Analiz, ikincil veri kaynaklarına dayandırılmakta ve yaptırım rejimlerinin zaman içerisindeki dönüşümünü yakalayabilmek amacıyla uzunlamasına bir perspektif kullanılmaktadır. Bu kapsamda özellikle Ortak Kapsamlı Eylem Planı sonrasındaki gelişmeler, yaptırımların kaldırılması ve yeniden uygulanması süreçlerinin devlet kapasitesi üzerindeki etkilerini karşılaştırmalı biçimde değerlendirme imkânı sunmaktadır. Bu metodolojik tercih, yaptırımların kısa vadeli etkilerinin ötesine geçilerek, kurumsal dönüşüm süreçlerinin izlenmesine olanak tanımaktadır. Elde edilen bulgular, uluslararası yaptırımların hedef alınan otoriter rejimlerde beklenenin aksine yalnızca kırılganlık üretmediğini; aksine yönetişim yapılarının yeniden düzenlenmesi ve devlet içindeki güç ilişkilerinin yeniden dağıtılması yoluyla rejim dayanıklılığını pekiştirebildiğini göstermektedir. Bu durum, yaptırımların istemeden de olsa otoriter yönetimlerin adaptasyon kapasitesini artıran bir işlev üstlenebileceğine işaret etmektedir. Sonuç olarak çalışma, yaptırımların etkilerini değerlendirirken yalnızca ekonomik göstergelere odaklanan dar yaklaşımların yetersiz kaldığını ve siyasal-kurumsal dönüşüm boyutunun analize dâhil edilmesinin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle makale, yaptırım politikalarının sonuçlarına ilişkin daha bütüncül ve eleştirel bir perspektif sunmayı amaçlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Uluslararası Yaptırımlar, Otoriter Rejimler, Devlet Kapasitesi, Kurumsal Yeniden Yapılanma, Otoriter Dayanıklılık
Keywords
- Anahtar Kelimeler: Uluslararası Yaptırımlar
- Otoriter Rejimler
- Devlet Kapasitesi
- Kurumsal Yeniden Yapılanma
- Otoriter Dayanıklılık
Supporting Institution
Ethical Statement
References
- • Alfoneh, Ali (2013), Iran Unveiled: How the Revolutionary Guards Is Transforming Iran from Theocracy into Military Dictatorship, Washington, D.C.: AEI Press.
- • Buzan, Barry & Wæver, Ole & de Wilde, Jaap (1998), Security: A New Framework for Analysis, London: Lynne Rienner Publishers.
- • Drezner, Daniel W. (2011), “Sanctions Sometimes Smart: Targeted Sanctions in Theory and Practice”, International Studies Review, 13(1), ss. 96–108.
- • Escribà-Folch, Abel & Wright, Joseph (2015), “Foreign Pressure and the Politics of Autocratic Survival”, Comparative Political Studies, 48(11), ss. 1390–1423.
- • Esfahani, Hassan S. & Mohaddes, Kamiar & Pesaran, M. Hashem (2012), “Oil Exports and the Iranian Economy”, The Quarterly Review of Economics and Finance, 53(3), ss. 221–237.
- • Farzanegan, Mohammad Reza (2013), “Effects of International Financial and Energy Sanctions on Iran’s Informal Economy”, The World Economy, 36(10), ss. 1221–1243.
- • Geddes, Barbara (1999), “What Do We Know About Democratization After Twenty Years?”, Annual Review of Political Science, 2, ss. 115–144.
- • Harris, Kevan (2017), A Social Revolution: Politics and the Welfare State in Iran, California: University of California Press.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
International Politics, Regional Studies
Journal Section
Research Article
Authors
Publication Date
June 19, 2026
Submission Date
May 3, 2026
Acceptance Date
May 17, 2026
Published in Issue
Year 2026 Volume: 7 Number: 2