SELÇUKLULARIN ABBÂSÎ HALİFELERİYLE İLİŞKİLERİ VE HALİFELİK MEFKÛRESİ BAĞLAMINDA BAĞDAT’A YÖNELİK FAALİYETLERİ

Selçukluların Abbâsî halifeleriyle ilişkileri ve halifeliği elde etmek için yapmış olduğu faaliyetleri ortaya koymak amacıyla ele alınan bu çalışma, onların hedeflerini gerçekleştirmek için yaptığı faaliyetleri içermekte olup nitel araştırma desenlerinden veriler/kaynaklar arasında karşılaştırma ve analiz etme yöntemi uygulanarak hazırlanmıştır. Çalışmada kısaca; Sultan Tuğrul Bey’in Halife Kâim-Biemrillâh’tan aldığı yetkilerle hilâfet merkezinde siyasî üstünlüğü ele geçiren Selçuklular, bu güçlerini Halife Nâsır- Lidînillâh dönemine kadar sürdürmüşlerdir. Bu süreç içerisinde hilâfet merkezini tamamen ele geçirip halifeliğin değişik yollarla Selçuklulara geçmesine yönelik aktif faaliyetleri Sultan Melikşah ve oğlu Sencer döneminde görmekteyiz. Sultan Melikşah bu amacını gerçekleştirmek için Bağdat’taki siyasî tesirini artırmış, imar faaliyetleri ile ilmî ve kültürel faaliyetlere girişmiştir. Ayrıca kapsamlı fetih hareketleriyle İslâm dünyasında kendisini kabul ettirerek bu gücün kendisinde var olduğunu da ispatlamıştır. Öte yandan hem doğu Arabistan ve Hicaz bölgesindeki faaliyetleri hem de Mısır’a karşı uyguladığı fetih girişimleri onun bu düşüncesini destekleyen gelişmeler olmuştur. Ama genç yaşta hem de halifeliği almak için Bağdat surlarına dayandığı vakit gelen ani ölümüyle o bu emelini gerçekleştirememiştir. Ardından gelen oğulları Berkyaruk, Tapar ve Sencer de hem iç isyanlardan hem Bâtınîlerin faaliyetlerinden hem de Haçlı saldırılarından dolayı Bağdat’a yönelik etkin siyasî etkinlik gerçekleştirememişlerdir. Sultan Sencer’in döneminde Tapar’ın oğlu Irak Selçuklu Sultanı Mesud Bağdat’a yönelik girişimlerde bulunduysa da hilafeti ele geçirme ve Sünnî İslâm dünyasına hâkim olma gibi bir başarıya ulaşamamıştır. Tam aksine halifeler, Sencer döneminde Selçukluların kendi aralarındaki çekişmeleri ve Selçukluların aleyhine gelişen siyasi olayları fırsat bilip Selçuklu boyunduruğundan kurtulmuşlardır.