Mâverâünnehir Hanefî Fıkıh Tarihinde Bir Ulemâ Silsilesi: Mergînânî/Özkendî Ailesinin İlim Geleneğindeki Yeri

Abstract

Hanefî fıkıh tarihine baktığımızda aynı soy ve aileden gelen çok sayıda fakihin bulunduğunu ve bazı tarih ve tabakat eserlerinde bu aile bağlarına işaret edildiğini görmekteyiz. Bu makale, Hanefî fıkıh tarihinde Mâverâünnehir’de V/XI. ve VI/XII. yüzyıllarda etkin olmuş Mergīnânî/Özkendî ailesinin fıkıh silsilesini, ilmî faaliyetlerini ve bu ilmî gelenek içerisindeki konumunu tespit etmeyi amaçlamaktadır. Konunun önemi, Hanefî fıkhının Orta Asya’da kurumsallaşmasında ve ilim geleneğinin nesilden nesile aktarılmasında ulemâ ailelerinin merkezi rolünü aydınlatmasından kaynaklanmaktadır. Çalışmamızda başta tabakat ve fetâvâ eserleri olmak üzere birincil kaynaklara dayanan biyografik ve eleştirel analiz yöntemi kullanılmıştır. Araştırma, ailenin bilinen ilk üyesi Abdülazîz b. Abdürrezzâk el-Mergīnânî’den (ö. 477/1084) Kādîhan lakabıyla tanınan Hasan b. Mansûr el-Özkendî’ye (ö. 592/1196) kadar uzanan dört kuşağı kapsamaktadır. Araştırmamız sonucunda ulaşılan temel tespit, Mergīnânî ve Özkendî nisbelerinin makalede söz konusu olan tek bir ulemâ ailesine ait olduğu ve bu ailenin fertlerinin baba-oğul, amca-yeğen, dede-torun gibi yakın akrabalık bağları üzerinden fıkıh ilmini sürdürmüş olduğudur. Ancak hoca-öğrenci ilişkisi sadece aile bireyleri arasında sınırlı kalmamış, dönemin önde gelen âlimlerinin derslerine katılmak ve ilim tahsili için bölgenin farklı şehirlerine seyahat etmek gibi yollarla da gerçekleşmiştir. Mergīnânî/Özkendî ailesi Mâverâünnehir’de Hanefî fıkhına yön veren köklü ulemâ ailelerinden biri olarak bölgede fıkıh ilminin gelişimine büyük katkı sağlamış, ilmi hem aile içinde hem de dönemin diğer saygın âlimleriyle etkileşim içinde sürdürerek sonraki dönem Hanefî fıkhı üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır.

Keywords

• İslam Hukuku
• Hanefî mezhebi
• Mâverâünnehir
• Mergīnânî
• Özkendî

A Scholarly Lineage in the History of Ḥanafî Jurisprudence in Transoxiana: The Place of the Marghînânî/Uzkandî Family in the Scholarly Tradition

Abstract

The history of Ḥanafī jurisprudence reveals a significant number of jurists hailing from common lineages, a phenomenon frequently documented in historical and ṭabaqāt (biographical) literature. This article aims to determine the jurisprudential lineage, scholarly activities, and position within the intellectual tradition of the Marghīnānī/Uzkandī family, who were active in Transoxiana during the 5th/11th and 6th/12th centuries in the history of Ḥanafī fiqh. The significance of this study lies in its clarification of the central role played by scholarly families in the institutionalization of Ḥanafī law and the intergenerational transmission of scholarly traditions throughout Central Asia. Using a biographical and critical analysis based on primary sources, particularly the ṭabaqāt and fatāwá literature, the research encompasses four generations of this lineage. This scope spans from the family’s first known member, Abdulazīz b. Abdurrazzāq al-Marghīnānī (d. 477/1084), to the renowned Ḥanafī scholar Ḥasan b. Manṣūr al-Uzkandī (d. 592/1196), widely recognized as Qāḍī Khān. The primary finding of this research confirms that ansāb (patronymics) al-Marghīnānī and al-Uzkandī belong to the same scholarly family that sustained legal knowledge through close kinship ties, including father-son and uncle-nephew relationships. Moreover, their intellectual development was not confined to family circles; it also flourished through scholarly travel and participation in lectures by other prominent contemporary scholars. Consequently, as a deep-rooted family shaping Ḥanafī law in Transoxiana, the al-Marghīnānī/al-Uzkandī family contributed significantly to regional legal science and left an enduring impact on subsequent Ḥanafī jurisprudence through their extensive scholarly interactions.

Keywords

• Islamic Law
• Ḥanafī school
• Transoxiana
• al-Marghīnānī
• al-Uzkandī

سلسلة علمائية في تاريخ الفقه الحنفي ببلاد ما وراء النهر: مكانة أسرة الميرغيناني/الأوزكندي في التراث العلمي

Abstract

عند النظر في تاريخ الفقه الحنفي نجد عددًا كبيرًا من الفقهاء الذين ينتمون إلى سلالة وأسرة واحدة، كما نلاحظ أن بعض كتب التاريخ والطبقات قد أشارت بوضوح إلى هذه الروابط الأسرية. وتهدف هذه المقالة إلى تحديد السلسلة الفقهية لأسرة المرغيناني/الأوزكندي وبيان نشاطها العلمي، وإسهاماتها في المذهب الحنفي، والكشف عن موقعها في التراث الفقهي في بلاد ما وراء النهر التي كانت لها فيها حضور فاعل خلال القرنين الخامس والسادس الهجريين (الحادي عشر والثاني عشر الميلاديين). وتكمن أهمية الموضوع في تسليطه الضوء على الدور المركزي الذي اضطلعت به بعض أسر العلماء في مأسسة الفقه الحنفي في آسيا الوسطى ونقل التراث العلمي من جيل إلى جيل. وقد اعتمدت الدراسة منهج التحليل البيوغرافي والنقدي المستند إلى المصادر الأولية، وفي مقدمتها كتب الطبقات والفتاوى. ويغطي البحث أربعة أجيال تبدأ من أول فرد معروف للأسرة وهو عبد العزيز بن عبد الرزاق المرغيناني (ت 477هـ/1087م)، وتنتهي بالعالم الحنفي الشهير الحسن بن منصور الأوزكندي المعروف بلقب قاضيخان (ت 592هـ/1196م). وقد خلص البحث إلى أن نسبتي المرغيناني والأوزكندي تعودان لأسرة علمية واحدة، وأن أفراد هذه الأسرة واصلوا خدمة علم الفقه من خلال وشائج قرابة وثيقة (الأب والابن، والعم وابن الأخ، والجد والحفيد). غير أن علاقات التلقي والتعليم لم تنحصر في نطاق الأسرة فحسب، بل امتدت أيضًا من خلال المشاركة في دروس كبار علماء العصر والارتحال إلى مدن مختلفة لطلب العلم. وبناءً عليه، فإن أسرة المرغيناني/الأوزكندي، بصفتها إحدى أسر العلماء العريقة التي وجهت مسار الفقه الحنفي في بلاد ما وراء النهر، قد ساهمت بشكل كبير في تطوير علم الفقه في المنطقة، وتركت أثرًا باقيًا في الفقه الحنفي في العصور اللاحقة.

Keywords

• الفقه الإسلامي
• المذهب الحنفي
• ما وراء النهر
• الميرغيناني
• الأوزكندي

References

1. Aydınlı, Osman. “Özkent Şehri, Türkler’in İslamlaşması ve İslam Kültür ve Medeniyetinin Gelişmesinde Rolü”. İSTEM 25 (Kasım 2016), 125-149.
2. Bağdâdî, İsmâil Paşa. Hediyyetü’l-‘ârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âs̱ârü’l-muṣannifîn. 2 Cilt. İstanbul 1951.
3. Barthold, Vasilij Vladimiroviç. Moğol İstilâsına Kadar Türkistan. çev. Hakkı Dursun Yıldız. İstanbul: Kervan Yayınları, 1981.
4. Bedir, Murteza. Buhara Hukuk Okulu -vakıf hukuku bağlamında X-XIII. yüzyıl Orta Asya Hanefî hukuku üzerine bir inceleme. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014.
5. Belhî, Abdullah Muhammed b. Muhammed. Fezâil-i Belh. nşr. Abdülhay Habîbî. Tahran: İntişarat-ı Ferheng-i İran, 1350.
6. Buhârî, Mahmûd b. Ahmed. el-Muhîtu’l-Burhânî fi’l-fıḳhi’n-Nuʿmânî. nşr. Abdülkerim Sâmî el-Cündî. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2004.
7. Buhârî, Tâhir b. Ahmed. Hulâsatü’l-fetâvâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi, 00261, 1b-444a.
8. Çeker, Huzeyfe. “Hanefi Mezhebinin Fıkıh Silsileleri (Ebû Hanîfe’den Hicri VI. Asrın Sonuna Kadar)”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 19 (2012), 163-201.

9. Edirnevî, Kâmî Efendi. Mehâmmü’l-fukahâ fî tabakâti’l-Hanefiyye. Edirne: Edirne Selimiye Kütüphanesi, Selimiye Yazmalar, 6984, 1-110.
10. Fîrûzâbâdî, Muhammed b. Ya‘kub. el-Mirḳâtü’l-vefiyye fî tabaḳâti’l-Hanefiyye. Ankara: Milli Kütüphane, Afyon Gedik Ahmet Paşa İl Halk Kütüphanesi, 03 Gedik 17186, 1a-109b.
11. Genç, Reşat. Karahanlı Devlet Teşkilatı: XI yüzyıl: Türk Hâkimiyet Anlayışı ve Karahanlılar. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1981.
12. Göksun, Muhammed Musab. İftihâruddîn Tâhir b. Ahmed el-Buhârî’nin Hulâsatü’l-Fetâvâ Adlı Eseri (Kaynakları ve Literatürdeki Yeri). İstanbul: Marmara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
13. Güçlü, Hasan. Kefevî’nin Ketâib’i Çerçevesinde Hanefi Mezhebinin I. Mâverâünnehir Dönemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Doktora Tezi, 2024.
14. Hamevî, Yâkût b. Abdullâh. Mu‘cemü’l-büldân. 5 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdir, 1977/1397.
15. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. el-ʿUkûdü’d-dürriyye fî tenkîhi’l-Fetâva’l-Hâmidiyye, nşr. Muhammed Osmân. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2008.
16. İbn Kutluboğa, Zeyneddin Kâsım. Tâcü’t-terâcim fî tabakâti’l-Hanefiyye. thk. Muhammed Hayr Ramazân Yûsuf. Dımaşk 1413/1992.
17. İbn Nukta, Muhammed b. Abdülganî. Tekmiletü’l-İkmâl. nşr. Abdülkayyûm Abdürabbinnebî. 4 Cilt. Mekke: Merkezü İhyâ’i’t-türâsi’l-Arabî, 1410/1989.
18. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid. Fethu’l-ḳadîr. nşr. Abdürezzâk Gâlib el-Mehdî. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2003.
19. Kādîhan, Hasan b. Mansûr. Fetâvâ Kādîhan. nşr. Sâlim Mustafa el-Bedrî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2009.
20. Kârî, Ali b. Sultân. el-Esmârü’l-ceniyye fî esmâi’l-Hanefiyye. nşr. Abdülmuhsin Abdullah Ahmed. Bağdat: Dîvânü’l-vakfi’s-sünnî, 2009.
21. Kariev, Aiitmamat. “Karahanlılar Devrinde Yetişmiş Orta Asya Fukahası ve Onların İdaredeki Yeri”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi = Journal of Islamic Studies 6 (2018), 125-138.
22. Kaşgârî, Mahmûd b. Hüseyin. Dîvânü lügâti’t-Türk. nşr. Kilisli Muallim Rifat Bilge. 3 Cilt. İstanbul 1333.
23. Kâtib Çelebî. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 2 Cilt. Beyrût: Dârü ihyâ’i’t-türâsi’l-‘Arabî, ts.
24. Kâtib Çelebî. Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. nşr. Mahmûd Abdülkadir el-Arnaût. 6 Cilt. İstanbul: Merkezü’l-Ebhâs li’t-Târîh ve’l-Fünûn ve’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye (IRCICA), 2010.
25. Kavakçı, Yusuf Ziya. XI. ve XII. Asırlarda Karahanlılar Devrinde Mavara' al-Nahr İslam Hukukçuları. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1976.
26. Kefevî, Mahmûd b. Süleyman. Ketâibü a‘lâmi’l-ahyâr min fukahâi mezhebi’n-Nu‘mâni’l-muhtâr. nşr. Saffet Köse, Murat Şimşek, Hasan Özer ve Huzeyfe Çeker. 4 Cilt. İstanbul: Mektebetü’l-İrşad, 2017/1438.
27. Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemü’l-müellifîn. 4 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
28. Kılıçer, M. Esat. “Buhârî, Tâhir b. Ahmed”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/376. Ankara: TDV Yayınları, 1992.
29. Kınalızâde Ali Efendi. Tabakâtü’l-Hanefiyye. nşr. Muhyî Hilâl es-Serhân. 3 Cilt. Bağdat 1426/2005.
30. Kirmânî, Muhammed b. Abdüreşid. Cevâhiru’l-Fetâvâ. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, B2785, 1b-218a.
31. Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, 00840, 1a-294a.
32. Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. İstanbul: Atıf Efendi Kütüphanesi, Atıf Efendi, 01874, 1b-208a.
33. Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yozgat, 00170, 1b-209a.
34. Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. nşr. Muhammed Abdülfettâh el-Hulv. 5 Cilt. Riyad, 1413/1993.
35. Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. Edirne: Edirne Selimiye Kütüphanesi, Selimiye Yazmalar, 976, 1b-207a.
36. Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-mudıyye fî tabakâti’l-Hanefiyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 04312, 1b-305a.
37. Leknevî, Muhammed Abdülhay. el-Fevâidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. nşr. Ahmed ez-Za‘bî. Beyrut: Dârü’l-erkâm, 1998/1418.
38. Makdîsî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Ahsenü’t-tekâsim fî ma‘rifeti’l-ekâlîm. nşr. M. J. De Goeje. Leiden: E. J. Brill, 1906.
39. Mekkî, Muvaffak b. Ahmed. Menâkıbü Ebî Hanîfe. 2 Cilt. Haydarabad: Matbaatü Meclisi dâireti’l-maarifi’n-Nizâmiyye, 1321/1903.
40. Muhammadjanov, A. R. “Margilon-Marginon ma‘nosi haqida”. Margilon şahrinin cahon tsivilizatsiyasi tarihidagi orni. ed. Ş. İ. Salihov ve dğ. Taşkent-Mergînân: UzR FA “Fan” Naşriyoti, 2007.
41. Muînülfukarâ, Ahmed b. Mahmûd. Târîh-i Mollazâde. nşr. Ahmed Gülçîn-i Meânî. Tahran: Merkez-i Mütaleât-i İranî, 1339.
42. Muminov, Aşirbek. Hanafitskiy mazhab v istorii Tsentralnoy Azii. Almatı: Kazak Entsiklopediyası, 2015.
43. Muminov, Aşirbek. “Şams al-aimma”. İslam na territorii bıvşey Rossiyskoy İmperii. 3/120-121. Moskova: İzdatelskaya Firma “Vostoçnaya Literatur” RAN, 2001.
44. Nesefî, Ömer b. Muhammed. el-Kand fî zikri ‘ulemâ’i Semerkand. nşr. Yûsuf el-Hâdî. Tahran: Âyine-yi Mîras, 1999. Öngül, Ali. “Burhan Ailesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/430-432. Ankara: TDV Yayınları, 1992.
45. Özel, Ahmet. “Kādîhan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/121-123. Ankara: TDV Yayınları, 2001.
46. Özel, Ahmet. Hanefî Fıkıh Âlimleri ve Diğer Mezheplerin Meşhurları. Ankara: TDV Yayınları, 2013.
47. Pospelov, Evgeniy Mihayloviç. Gegrafiçeskie nazvaniya mira: Toponimiçeskiy slovar. Moskova: Russkie slovari, 2002.
48. Sem‘ânî, Abdülkerîm b. Muhammed. el-Ensâb. nşr. Abdullah Ömer el-Bârûdî. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cinân, 1408/1988.
49. Sebetov, Zharkynbai. “Günümüz Kırgızistan Topraklarında Bulunan Şehirlere Nisbet Edilen Âlimler ve Onların Fıkıh İlmine Katkıları”. Uluslararası Orta Asya’dan Anadolu’ya İslâmî İlimler Sempozyumu Bildirleri Kitabı. ed. Murat Şimşek, Aiitmamat Kariev, Yakup Koçyiğit. 567-579. Karabük: Karabük Üniversitesi Yayınları, 2021.
50. Semerkandî, Muhammed b. Yûsuf. el-Mültekât fi’l-fetâva’l-Hanefiyye. nşr. Mahmûd Nassâr, Seyyid Yûsuf Ahmed. Beyrut 1420/2000.
51. Solakzâde, Halil Efendi, Tabakâtü’l-Hanefiyye. İstanbul: Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, V1606/4, 1b-256a.
52. Şimşek, Murat. İmam Ebû Hanife ve Hanefîlik. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2019.
53. Taşağıl, Ahmet. “Mergînân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/181. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
54. Temîmî, Takıyyüddin b. Abdulkâdir. et-Tabakâtü’s-seniyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. İstanbul: Ragıp Paşa Kütüphanesi, Ragıp Paşa, 01029, 1b-377b.
55. Tetik, Hasan. Kadıhân’ın el-Fetâvâ Adlı Eserinde Örf ve Âdet. İstanbul: Marmara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
56. Ûşî, Ali b. Osman. el-Fetâva’s-Sirâciyye. nşr. Muhammed Osmân el-Bistevî. Beyrût: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2011.
57. Ûşî, Ali b. Osman. Nisâbü’l-ahbâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Halet Efendi, 00088-001, 1b-81b.
58. Üsrûşenî, Muhammed b. Mahmûd. Fusûlü’l-Üsrûşenî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Karaçelebizade 00202, 1a-406a.
59. Üzüm, İlyas. “Saffâr, Ebû İshak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/462-463. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
60. Zehebî, Muhammed b. Ahmed. Siyerü a‘lâmi’n-nübelâ. nşr. Beşşâr ‘Avvâd Ma‘rûf, Muhyî Hilâl es-Serhan. 25 Cilt. Beyrût 1404/1984.
61. Ziriklî, Hayrüddîn. el-A‘lâm: kâmûsu terâcimi li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-‘arabi ve’l-musta‘rabîne ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrut 2002.