Mâverâünnehir Hanefî Fıkıh Tarihinde Bir Ulemâ Silsilesi: Mergînânî/Özkendî Ailesinin İlim Geleneğindeki Yeri
Öz
Hanefî fıkıh tarihine baktığımızda aynı soy ve aileden gelen çok sayıda fakihin bulunduğunu ve bazı tarih ve tabakat eserlerinde bu aile bağlarına işaret edildiğini görmekteyiz. Bu makale, Hanefî fıkıh tarihinde Mâverâünnehir’de V/XI. ve VI/XII. yüzyıllarda etkin olmuş Mergīnânî/Özkendî ailesinin fıkıh silsilesini, ilmî faaliyetlerini ve bu ilmî gelenek içerisindeki konumunu tespit etmeyi amaçlamaktadır. Konunun önemi, Hanefî fıkhının Orta Asya’da kurumsallaşmasında ve ilim geleneğinin nesilden nesile aktarılmasında ulemâ ailelerinin merkezi rolünü aydınlatmasından kaynaklanmaktadır. Çalışmamızda başta tabakat ve fetâvâ eserleri olmak üzere birincil kaynaklara dayanan biyografik ve eleştirel analiz yöntemi kullanılmıştır. Araştırma, ailenin bilinen ilk üyesi Abdülazîz b. Abdürrezzâk el-Mergīnânî’den (ö. 477/1084) Kādîhan lakabıyla tanınan Hasan b. Mansûr el-Özkendî’ye (ö. 592/1196) kadar uzanan dört kuşağı kapsamaktadır. Araştırmamız sonucunda ulaşılan temel tespit, Mergīnânî ve Özkendî nisbelerinin makalede söz konusu olan tek bir ulemâ ailesine ait olduğu ve bu ailenin fertlerinin baba-oğul, amca-yeğen, dede-torun gibi yakın akrabalık bağları üzerinden fıkıh ilmini sürdürmüş olduğudur. Ancak hoca-öğrenci ilişkisi sadece aile bireyleri arasında sınırlı kalmamış, dönemin önde gelen âlimlerinin derslerine katılmak ve ilim tahsili için bölgenin farklı şehirlerine seyahat etmek gibi yollarla da gerçekleşmiştir. Mergīnânî/Özkendî ailesi Mâverâünnehir’de Hanefî fıkhına yön veren köklü ulemâ ailelerinden biri olarak bölgede fıkıh ilminin gelişimine büyük katkı sağlamış, ilmi hem aile içinde hem de dönemin diğer saygın âlimleriyle etkileşim içinde sürdürerek sonraki dönem Hanefî fıkhı üzerinde kalıcı bir etki bırakmıştır.
Anahtar Kelimeler
A Scholarly Lineage in the History of Ḥanafî Jurisprudence in Transoxiana: The Place of the Marghînânî/Uzkandî Family in the Scholarly Tradition
Öz
The history of Ḥanafī jurisprudence reveals a significant number of jurists hailing from common lineages, a phenomenon frequently documented in historical and ṭabaqāt (biographical) literature. This article aims to determine the jurisprudential lineage, scholarly activities, and position within the intellectual tradition of the Marghīnānī/Uzkandī family, who were active in Transoxiana during the 5th/11th and 6th/12th centuries in the history of Ḥanafī fiqh. The significance of this study lies in its clarification of the central role played by scholarly families in the institutionalization of Ḥanafī law and the intergenerational transmission of scholarly traditions throughout Central Asia. Using a biographical and critical analysis based on primary sources, particularly the ṭabaqāt and fatāwá literature, the research encompasses four generations of this lineage. This scope spans from the family’s first known member, Abdulazīz b. Abdurrazzāq al-Marghīnānī (d. 477/1084), to the renowned Ḥanafī scholar Ḥasan b. Manṣūr al-Uzkandī (d. 592/1196), widely recognized as Qāḍī Khān. The primary finding of this research confirms that ansāb (patronymics) al-Marghīnānī and al-Uzkandī belong to the same scholarly family that sustained legal knowledge through close kinship ties, including father-son and uncle-nephew relationships. Moreover, their intellectual development was not confined to family circles; it also flourished through scholarly travel and participation in lectures by other prominent contemporary scholars. Consequently, as a deep-rooted family shaping Ḥanafī law in Transoxiana, the al-Marghīnānī/al-Uzkandī family contributed significantly to regional legal science and left an enduring impact on subsequent Ḥanafī jurisprudence through their extensive scholarly interactions.
Anahtar Kelimeler
سلسلة علمائية في تاريخ الفقه الحنفي ببلاد ما وراء النهر: مكانة أسرة الميرغيناني/الأوزكندي في التراث العلمي
Öz
عند النظر في تاريخ الفقه الحنفي نجد عددًا كبيرًا من الفقهاء الذين ينتمون إلى سلالة وأسرة واحدة، كما نلاحظ أن بعض كتب التاريخ والطبقات قد أشارت بوضوح إلى هذه الروابط الأسرية. وتهدف هذه المقالة إلى تحديد السلسلة الفقهية لأسرة المرغيناني/الأوزكندي وبيان نشاطها العلمي، وإسهاماتها في المذهب الحنفي، والكشف عن موقعها في التراث الفقهي في بلاد ما وراء النهر التي كانت لها فيها حضور فاعل خلال القرنين الخامس والسادس الهجريين (الحادي عشر والثاني عشر الميلاديين). وتكمن أهمية الموضوع في تسليطه الضوء على الدور المركزي الذي اضطلعت به بعض أسر العلماء في مأسسة الفقه الحنفي في آسيا الوسطى ونقل التراث العلمي من جيل إلى جيل. وقد اعتمدت الدراسة منهج التحليل البيوغرافي والنقدي المستند إلى المصادر الأولية، وفي مقدمتها كتب الطبقات والفتاوى. ويغطي البحث أربعة أجيال تبدأ من أول فرد معروف للأسرة وهو عبد العزيز بن عبد الرزاق المرغيناني (ت 477هـ/1087م)، وتنتهي بالعالم الحنفي الشهير الحسن بن منصور الأوزكندي المعروف بلقب قاضيخان (ت 592هـ/1196م). وقد خلص البحث إلى أن نسبتي المرغيناني والأوزكندي تعودان لأسرة علمية واحدة، وأن أفراد هذه الأسرة واصلوا خدمة علم الفقه من خلال وشائج قرابة وثيقة (الأب والابن، والعم وابن الأخ، والجد والحفيد). غير أن علاقات التلقي والتعليم لم تنحصر في نطاق الأسرة فحسب، بل امتدت أيضًا من خلال المشاركة في دروس كبار علماء العصر والارتحال إلى مدن مختلفة لطلب العلم. وبناءً عليه، فإن أسرة المرغيناني/الأوزكندي، بصفتها إحدى أسر العلماء العريقة التي وجهت مسار الفقه الحنفي في بلاد ما وراء النهر، قد ساهمت بشكل كبير في تطوير علم الفقه في المنطقة، وتركت أثرًا باقيًا في الفقه الحنفي في العصور اللاحقة.
Anahtar Kelimeler
