Soğuk Savaş Döneminde Türk-Sovyet İlişkileri (1945-1991)

Abstract

Avrupa’da savaş sona ermek üzereyken, 19 Mart 1945’te Sovyet Hükümeti, 17 Aralık 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşmasını feshetme kararını Türk Hükümetine bildirmiştir. Antlaşmanın, İkinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan yeni şartlara uygun olmadığı ileri sürülmüştür. 7 Haziran 1945’te Türkiye’nin Moskova Büyükelçisi Seli Sarper Sovyet Dışişleri Bakanı Molotov ile yaptığı görüşmede, Türkiye’nin Sovyet Rusya ile yeniden iyi ilişkiler kurmak istediğini belirtmiş, ancak Molotov, iyi ilişkilerin kurulması ve antlaşmanın yenilenmesi için Boğazlarda üs, ayrıca Kars-Ardahan bölgesini istemiştir. Türkiye’nin bu talepleri kabul etmemesi üzerine antlaşma yenilenmemiştir. Bu olay Türk-Sovyet ilişkilerinde 1953 yılına kadar sürecek gerginliğin başlangıcı olmuştur. Stalin'in ölümünden sonra Ruslar, Türkiye ile olan ilişkilerini savaş öncesindeki göreceli rahat düzeye kıyasla yeniden inşa etmeye çalıştılar. Fakat Türkler buna karşılık vermede tedbirli davrandılar. 1960 yılı başlarında Sovyet-Amerikan ilişkilerinde gözlenen gelişmeler Türkleri Amerika Birleşik Devletleri ile olan bağımlı ilişkilerini yeniden düşünmeye sevk etti ve Sovyetler Birliğine karşı daha uzlaşmacı bir yaklaşım benimsemelerine yol açtı. Sonuçta, Türk-Sovyet ilişkileri 1960’lar ve 1970’lerde-Atatürk dönemi dışında en iyi dönemini yaşamış oldu. Batı 1964'te Türklerin Kıbrıs’a müdahalesini engellemek için harekete geçer ve bu da onlara Kıbrıs politikaları için Sovyet desteği aramaları için baskı oluşturur. Türk Dış İşleri Bakanı Kasım 1964'te Moskova’yı ziyaret ettiğinde, Ruslar “iki toplumlu” formülü kabul ettiler. Üst düzey karşılıklı ziyaretler Ocak 1965'te Nikolai Podgorny liderliğindeki bir Yüksek Sovyet delegasyonunun Türkiye’yi ziyareti ile devam etti. Mayıs 1965'te Sovyet Dış İşleri Bakanı Türkiye’yi ziyaret etti ve Türkiye Başbakanı Ağustos 1965’te Sovyetler Birliği'ni ziyaret ettiğinde iki ülke Türkiye'ye yapılacak Sovyet yardımının tedariki konusunda prensipte anlaştı.

Keywords

• Türkiye
• Rusya
• Sovyetler Birliği
• Türk-Sovyet İlişkileri
• Türk Dış Politikası
• Sovyet Dış Politikası

Turco-Soviet Relations during the Cold War Era (1945-1991)

Abstract

Traditionally, Soviet attitude to Turkey was governed by strategic concepts as a result of the latter’s possession of the Black Sea Straits, and from its proximity to vital targets in Ukraine and Transcaucasia. Thus, Turco-Soviet enmity has deep roots going back to the struggle between the Russian and the Ottoman Empires, which began in the 15th century with the gradual conquest of the Black Sea, Transcaucasia and Balkans by the Turks. However, during the eighteenth and early twentieth century, Russia enlarged its territory primarily at the expense of the declining Ottoman Empire. It was only with the collapse of the Russian Empire in 1917, that the Russian irredentist ambition enshrined in the “Warm Waters”, the Russian/Soviet desire to gain access to the Mediterranean, was effectively abandoned. As a result, Turco-Soviet relations reached a peak in the Atatürk era and again later in the 1960s and 1970s. On 19 March 1945, as the war in Europe about to end, the Soviet Government reported to the Turkish Government its decision to put an end to the Turco-Soviet Treaty of Friendship and Non-Aggression dated 17 November 1925. The claim was that the Treaty was no longer relevant given the new conditions emerging after the Second World War. On 7 June 1945, Selim Sarper, the Turkish Ambassador to Moscow, in his meeting with Molotov, the Soviet Foreign Minister, stated that Turkey wished to form good relations once again. Molotov, however, wanted bases on the Straits in addition to the Kars-Ardahan region in return for restored relations and the reinstatement of the treaty. Turkey did not accept these demands. As a result, the Soviets decided not to renew the treaty, which was the beginning of strained relations between the Turks and the Soviets which lasted until 1953. After Stalin’s death, the Russians attempted to restore their relations with Turkey to their relatively relaxed pre-war level. The Turks, however, were cautious in their response. Developments in Soviet-American relations in the early 1960s led the Turks to reconsider their dependent relationship with the United States and to take on a less uncompromising approach towards the Soviet Union, resulting in the second period of good Turco-Soviet relations after the Atatürk era.

Keywords

• Turkey
• Russia
• Soviet Union
• Turco-Soviet Relations
• Turkish Foreign Policy
• Soviet Foreign Policy

References

1. All references to sources prefixed by FO refer to documents held at the UK National Archives, formerly the Public Record Office (PRO). The following files have been consulted:
2. FO371/160212; FO371/163832; FO371/169514; FO371/174971; FO371/180150; FO371/185824; FO371/59231/R 17969/6/44; FO371/67305B; FO371/72540/R840; FO371/78661/R1033/1011/44; FO371/87933/RK1011/1; FO371/95267/RK1011/1; FO371/101848/WK1011/1; FO371/107547/WK1011/1; FO371/123999/RK1011/1; FO371/130174/RK1011/1; FO371/136450/RK1011/1; FO371/144739/RK1011/1; FO371/153030/RK1011/1; FO371/160212/RK1011/1; FO371/153030/RK1011/1; FO371/112921/WK1011/1; FCO51/296; FCO51/244; FCO9/614; FCO9/1091; FCO9/1308; FCO9/1466; FCO9/1606; FCO9/1831; FCO9/2112; FCO9/2339; FCO9/2671; FCO9/2768; FCO9/2885; FCO9/3056; FCO9/3317; FCO51/244/RR6/12; FCO51/296/RR6/4; FCO9/RK1011/1
3. Ahmad, Feroz, Demokrasi Sürecinde Türkiye, 1945-1980, (İstanbul: Hil Yayınları, 2010).
4. Armaoğlu, Fahir, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, 1914-1995, İstanbul: Timaş Yayınları, 2014.
5. Atabey, Figen, “Lozan Sonrasında Boğazlar Sorununun Çözümü: Montreux Boğazlar Sözleşmesi”, History Studies, Volume: 5 Issue: 5, (September 2013), p. 19-38.
6. Beydilli, Kemal, “Boğazlar Meselesi Maddesi”, İslam Ansiklopedisi, Cilt: II, İstanbul, 1992.
7. Bilge, Suat, Güç Komşuluk, Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri, 1920-1964, Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1992.
8. Bilsel, Cemil, Türk Boğazları, İstanbul, 1948.

9. Boratav, Korkut, Türkiye İktisat Tarihi, 1908-2009, Ankara: İmge Kitabevi, 2003.
10. Çakmak, Haydar (der.), Türk Dış Politikası: 1919-2008, Ankara: Barış Platin Kitap, 2008.
11. Erkin, Feridun Cemal, Türk Sovyet İlişkileri ve Boğazlar Meselesi, Ankara: Başnur Matbaası, 1968.
12. Freedman, Robert O., Moscow and the Middle East, Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
13. Golan, Galia, Soviet Policies in the Middle East, Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
14. Gönlübol, Mehmet vd., Olaylarla Türk Dış Politikası, 1919-1995, 9. Baskı, Ankara: Siyasal Kitabevi, 1996.
15. Gürün, Kâmuran, Türk Sovyet İlişkileri (1920-1953), Ankara: TTK Yayınları, 1991.
16. Hale, William, Türk Dış Politikası, 1774-2000, çev. Petek Demir, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2003.
17. Hasanli, Jamil, Stalin and the Turkish Crisis of the Cold War, 1945–1953, Lexington Books, 2011.
18. Kamalov, İlyas & İrina Svistunova (Yay. Haz.), Atatürk’ten Soğuk Savaş Dönemine Türk-Rus İlişkileri, Ankara: ATAM Yayınları, 2011.
19. Köse, İsmail, Tarihin Akışının Değiştiği Su Yolu Türk Boğazları, İstanbul: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Yayınları, 2022.
20. Lenczowski, George, The Middle East in the World Affairs, 4th edition, Ithaca: Cornell University Press, 1980.
21. Oran, Baskın (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt-I: 1919-1980, İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
22. Qasımlı, Musa, Türkiye-Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği İlişkileri, 1960-1980, Ankara: ATAM Yayınları, 2013.
23. Riasanovsky, Nicholas V and Mark D. Steinberg, Rusya Tarihi, Çev. Figen Dereli, İstanbul: İnkılap Yayınevi, 2011.
24. Sander, Oral, Siyasi Tarih, 1918-1994, Ankara: İmge Kitabevi, 2000.
25. Soysal, İsmail, Soğuk Savaş Dönemi ve Türkiye: Olaylar Kronolojisi (1945-1975), İstanbul: ISIS, 1997.
26. Uçarol, Rıfat, Siyasi Tarih (1789-1994), İstanbul, 1995.
27. Vali, Ferenc A., The Turkish Straits and NATO, California, 1971.
28. Yel, Selma, Değişen Dünya Şartlarında Karadeniz ve Boğazlar Meselesi (1923-2008), Ankara: ATAM Yayınları, 2009.
29. Yeşilbursa, Behçet Kemal, The Baghdad Pact: Anglo-American Defence Policies in the Middle East, 1950-1959, London: Routledge, 2013.