KARAHANLI DÖNEMİ TÜRKÇE KUR’AN TERCÜMELERİNDE METİN İÇİ SÖZLÜK ÖRNEKLERİ

Karahanlı dönemi Kur’an tercümeleri, Türklerin İslamiyet’i kabulünün ardından Kur’an-ı Kerim metnini kendi dillerine aktarmak amacıyla kaleme aldıkları eserlerdir. İlgili tercümeleri ortaya koyan mütercimler, İslami kavramları aktarırken çoğu zaman sıfırdan bir terminoloji inşa etmek yerine Uygur kültür havzasından gelen Budist ve Manihaist dinî söz varlığını İslami öğretiye uyarlamış; böylece Türk yazı dilinin sürekliliğini ve tarihî bağını korumuşlardır. Günümüzde Türk İslam Eserleri Müzesi (TİEM 73) ve Rylands (RKT) gibi önemli nüshaları bulunan Karahanlı Türkçesi Kur’an tercümeleri; içerdikleri eş anlamlı kelime dizilimleri, ikilemeler ve satır arası şerhler vasıtasıyla Arapça-Türkçe dil ilişkilerini, dönemin ses ve şekil bilgisi özelliklerini günümüze taşıyan en eski kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu doğrultuda çalışma, Karahanlı dönemi satır arası Kur’an tercümelerindeki sözlükleşme mantığını ortaya koymayı amaçlayan nitel araştırma modelinde tasarlanmış bir incelemedir. Araştırmanın verileri, dönemin dil özelliklerini ve tercüme geleneğini yansıtan temel eserler (TİEM 73 ve RKT) üzerinden doküman analizi tekniğiyle elde edilmiştir. İlgili metinler; Türkçenin yabancı kavramları karşılama, terim üretme ve soyut dinî mefhumları yerlileştirme becerisi açısından yapı ve anlam açısından bir analize tabi tutulmuştur. İnceleme sonucunda, metin içi sözlükleşmenin Arapça kelimenin tam anlamını netleştirmek amacıyla satır aralarına eş anlamlı Türkçe kelimelerin dizilerek gerçekleştiği saptanmıştır. Tespit edilen örnekler, Türkçenin söz varlığını ham bir liste olarak değil; bağlam içindeki canlı işleyişiyle eş anlamlılık ilişkileriyle ve anlamsal derinliğiyle ortaya koymuştur.

Qur’an translations from the Karakhanid period are works penned by Turks following their acceptance of Islam, with the aim of rendering the text of the Holy Qur’an into their own language. In producing these translations, the translators—rather than constructing a terminology from scratch when conveying Islamic concepts—adapted the Buddhist and Manichaean religious vocabulary derived from the Uyghur cultural sphere to Islamic doctrine, thereby preserving the continuity and historical connection of the Turkic written language. Qur'an translations in Karakhanid Turkic—extant in significant manuscripts such as those held by the Museum of Turkish and Islamic Arts (TİEM 73) and the Rylands Library (RKT)—rank among the oldest sources that preserve evidence of Arabic-Turkic linguistic relations and the phonological and morphological characteristics of the era, doing so through their sequences of synonyms, reduplicative expressions, and interlinear glosses. Accordingly, this study is an investigation designed using a qualitative research model that aims to elucidate the logic of lexicalization found in interlinear Qur’an translations from the Karakhanid period. The research data were obtained through document analysis of key texts—specifically TİEM 73 and RKT—which reflect the linguistic characteristics and translation traditions of that era. The texts in question were subjected to a structural and semantic analysis in terms of Turkic's ability to accommodate foreign concepts, create terminology, and localize abstract religious notions. The analysis revealed that intratextual lexicography occurs through the insertion of synonymous Turkic words between the lines to clarify the precise meaning of Arabic words. The identified examples have presented the vocabulary of Turkic not merely as a raw list, but through its dynamic functioning within context, its synonymy relationships, and its semantic depth.