KARAHANLI DÖNEMİ TÜRKÇE KUR’AN TERCÜMELERİNDE METİN İÇİ SÖZLÜK ÖRNEKLERİ

Öz

Karahanlı dönemi Kur’an tercümeleri, Türklerin İslamiyet’i kabulünün ardından Kur’an-ı Kerim metnini kendi dillerine aktarmak amacıyla kaleme aldıkları eserlerdir. İlgili tercümeleri ortaya koyan mütercimler, İslami kavramları aktarırken çoğu zaman sıfırdan bir terminoloji inşa etmek yerine Uygur kültür havzasından gelen Budist ve Manihaist dinî söz varlığını İslami öğretiye uyarlamış; böylece Türk yazı dilinin sürekliliğini ve tarihî bağını korumuşlardır. Günümüzde Türk İslam Eserleri Müzesi (TİEM 73) ve Rylands (RKT) gibi önemli nüshaları bulunan Karahanlı Türkçesi Kur’an tercümeleri; içerdikleri eş anlamlı kelime dizilimleri, ikilemeler ve satır arası şerhler vasıtasıyla Arapça-Türkçe dil ilişkilerini, dönemin ses ve şekil bilgisi özelliklerini günümüze taşıyan en eski kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu doğrultuda çalışma, Karahanlı dönemi satır arası Kur’an tercümelerindeki sözlükleşme mantığını ortaya koymayı amaçlayan nitel araştırma modelinde tasarlanmış bir incelemedir. Araştırmanın verileri, dönemin dil özelliklerini ve tercüme geleneğini yansıtan temel eserler (TİEM 73 ve RKT) üzerinden doküman analizi tekniğiyle elde edilmiştir. İlgili metinler; Türkçenin yabancı kavramları karşılama, terim üretme ve soyut dinî mefhumları yerlileştirme becerisi açısından yapı ve anlam açısından bir analize tabi tutulmuştur. İnceleme sonucunda, metin içi sözlükleşmenin Arapça kelimenin tam anlamını netleştirmek amacıyla satır aralarına eş anlamlı Türkçe kelimelerin dizilerek gerçekleştiği saptanmıştır. Tespit edilen örnekler, Türkçenin söz varlığını ham bir liste olarak değil; bağlam içindeki canlı işleyişiyle eş anlamlılık ilişkileriyle ve anlamsal derinliğiyle ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Dinî terminoloji
• Karahanlı Türkçesi
• Kur’an Tercümeleri
• Metin içi sözlük

EXAMPLES OF IN-TEXT GLOSSARIES IN TURKIC TRANSLATIONS OF THE QURAN DURING THE KARAKHANID PERIOD

Öz

Qur’an translations from the Karakhanid period are works penned by Turks following their acceptance of Islam, with the aim of rendering the text of the Holy Qur’an into their own language. In producing these translations, the translators—rather than constructing a terminology from scratch when conveying Islamic concepts—adapted the Buddhist and Manichaean religious vocabulary derived from the Uyghur cultural sphere to Islamic doctrine, thereby preserving the continuity and historical connection of the Turkic written language. Qur'an translations in Karakhanid Turkic—extant in significant manuscripts such as those held by the Museum of Turkish and Islamic Arts (TİEM 73) and the Rylands Library (RKT)—rank among the oldest sources that preserve evidence of Arabic-Turkic linguistic relations and the phonological and morphological characteristics of the era, doing so through their sequences of synonyms, reduplicative expressions, and interlinear glosses. Accordingly, this study is an investigation designed using a qualitative research model that aims to elucidate the logic of lexicalization found in interlinear Qur’an translations from the Karakhanid period. The research data were obtained through document analysis of key texts—specifically TİEM 73 and RKT—which reflect the linguistic characteristics and translation traditions of that era. The texts in question were subjected to a structural and semantic analysis in terms of Turkic's ability to accommodate foreign concepts, create terminology, and localize abstract religious notions. The analysis revealed that intratextual lexicography occurs through the insertion of synonymous Turkic words between the lines to clarify the precise meaning of Arabic words. The identified examples have presented the vocabulary of Turkic not merely as a raw list, but through its dynamic functioning within context, its synonymy relationships, and its semantic depth.

Anahtar Kelimeler

• Religious terminology
• Karakhanid Turkic
• Quran translations
• in-text glossary

Kaynakça

1. Alper, H. (2009). Sırât-ı Müstakîm. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 37, 119-120.
2. Ata, A. (2019). Karahanlı Türkçesinde ilk Kur'an tercümesi (Rylands nüshası-giriş, metin, notlar, dizin). Türk Dil Kurumu.
3. Bağçeci, M. (1994). Ecir. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 10, 383.
4. Barutcu Özönder, F. S. (2003). Erken Orta Türkçede Buddhist ve İslamî terminolojisi üzerine bir karşılaştırma. Kök Araştırmalar, 5(I), 13-31.
5. Birışık, A. (2002). Kur’an. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 26, 417-422.
6. Boeschoten, H. (2022). A dictionary of Early Middle Turkic, by with the Editorial Assistance of J. O’Kane. Brill.
7. Bolay, S. H. (1988). Âdem. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 1, 358-363.
8. Bulut, H. İ. (2020). Mûcize. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 30, 348-351.

9. Clauson, Sir G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford University Press.
10. Çakan, İ. L. (1991). Atîk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 4, 64.
11. Çelebi, İ. (1996). Gayb. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 13, 404-409.
12. Çelebi, İ. (1998). Hicab. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17, 429-430.
13. Çelik, İ. (1996). Furkan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 13, 220-221.
14. Çetin, E. (2021). Karahanlı Türkçesi metinlerinde Manihaist ve Budist çevreye ait bazı sözcükler. Türkiyat Mecmuası, 31(1), 199-223.
15. Eckmann J. (2012). Kur’an’ın Doğu Türkçesine tercümeleri. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 21, 15-24.
16. Eker, S. (2006). Kutadgu Bilig’de (teŋri ʿazze ve celle ögdüsin ayur) Türkçe İslami terimlerin kaynakları üzerine. Bilig, 38, 103-122.
17. Esen, H. (2013). Zina. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 44, 440-444.
18. Gördük, Y. E. (2017). Kur’ân’da geçen “Zakkum Ağacı” üzerine bir literatür incelemesi. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 37, 57-86.
19. İnan, A. (2020). Makaleler ve incelemeler. II. Cilt. Türk Tarih Kurumu.
20. İsi, H. (2022). Tantrik Türk Budizmi metinlerinde Budist şahsiyet ve varlıklar (Tematik ve dilsel inceleme). Paradigma Akademi.
21. İsi, H. (2026). Erken dönem Türkçe Kur’an tercümelerinde Budist terminolojinin etkisi: Teŋ sözcüğü ve türevleri. Avrasya Terim Dergisi, 14(1), 80-101.
22. Kanar, M. (2009). Arapça Türkçe sözlük. Say.
23. Karaoğlu, S. & Sarıkaya, B. (2025). Metin içi sözlük bağlamında Nehcü’l-Ferâdîs. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 80, 105-134.
24. Kelpetin Arpaguş, H. (2020). Mücrim. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 31, 453-454.
25. Kök, A. (2004). Karahanlı Türkçesi satır-arası Kur’an tercümesi (TİEM-73 1v-235v/2) giriş-inceleme-metin-dizin [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
26. Küçük, S. (2020). Satır altı Kur’an tercümeleri üzerine. Türk Ekini Dil ve Kültür Dergisi, 5, 13-20.
27. Nalbant, M. V., & Ağca, M. (2020). Eski Uygur Türkçesi metinlerinin sözlükselliği ve sözlük yöntemi: Metin içi sözlük. Türkbilig, 39, 95-105.
28. Nişanyan, S. (2018). Nişanyan sözlük-çağdaş Türkçenin etimolojik sözlüğü. Liber Plus.
29. Özkan, M. (2010), Eski Anadolu Türkçesi döneminde yapılmış Kur’an tercümeleri. Bilal Gökkır Necdet Yılmaz Ömer Kara Muhammed Abay & Necmettin Gökkır (Ed.), Tarihten günümüze Kur’an’a yaklaşımlar içinde (s. 516-568). İlim Yayma Vakfı.
30. Sağol, G. (1993). Harezm Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi (Giriş, Metin, Sözlük I) [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
31. Səfərlı, F. (2013). Ortaçağda Nahçivan’da Sufi tarikatlarının faaliyetlerini gösteren yer adları. M. Kemaloğlu (Çev.). Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, II(3), 1-15.
32. Şimşek, Y. (2019). Harezm Türkçesi Kur’ân Tercümesi (Meşhed Nüshası [293 No.], giriş–metin–dizin) (2 Cilt). Akçağ.
33. Togan, Z. V. (1958). Londra ve Tahran’daki İslâmî yazmalardan bazılarına dair. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, 3, 133‐160.
34. Topaloğlu, B. (2022). Kıyamet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 25, 516-522.
35. Ünal, S. (2001). Kâbe. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 24, 23-26.
36. Ünlü, S. (2004). Karahanlı Türkçesi satır-arası Kur’an tercümesi (TİEM 73, 235v/3-451r/2) [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
37. Ünlü, S. (2007). İlk Türkçe Kur’an tercümelerinde geçen “gün” kavramı üzerine. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 7, 33-77.
38. Ünlü, S. (2012a). Karahanlı Türkçesi sözlüğü. Eğitim.
39. Ünlü, S. (2012b). Harezm Altınordu Türkçesi sözlüğü. Eğitim.
40. Ünlü, S. (2013). Çağatay Türkçesi sözlüğü. Eğitim.
41. Üşenmez, E. (2006). Türkçe ilk Kur’an tercümesi ve tercümedeki İslâmî terimlerin Türkçe karşılıkları üzerine. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 1, 89-99.
42. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen (Altuigurisch – Deutsch – Türkisch) / Eski Uygurcanın El Sözlüğü, (Eski Uygurca – Almanca – Türkçe). Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
43. Yavuz, Y. Ş. & Ünal, Z. (1993). Cebrâil. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 7, 202-204.
44. Yavuz, Y. Ş. (2003). Levh-i Mahfûz. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 27, 151.
45. Yüce, N. (2014). Mukaddimetü’l Edeb: Hvārizm Türkçesi ile tercümeli Şuşter nüshası: giriş, dil özellikleri, metin, indeks. Türk Dil Kurumu.
46. Zhamalihan, K. (2016). Kıpçakçanın söz varlığı [Doktora Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
47. URL-1: https://acikkuran.com/79/14
48. URL-2: https://acikkuran.com/25/1
49. URL-3: https://acikkuran.com/80/13
50. URL-4: https://acikkuran.com/16/102
51. URL-5: https://acikkuran.com/14/26
52. URL-6: https://acikkuran.com/64/9
53. URL-7: https://acikkuran.com/43/28
54. URL-8: https://acikkuran.com/11/53
55. URL-9: https://acikkuran.com/6/124
56. URL-10: https://acikkuran.com/19/61
57. URL-11: https://acikkuran.com/38/29
58. URL-12: https://acikkuran.com/22/29
59. URL-13: https://acikkuran.com/7/3
60. URL-14: https://acikkuran.com/22/67
61. URL-15: https://acikkuran.com/60/3
62. URL-16: https://acikkuran.com/39/67
63. URL-17: https://acikkuran.com/15/26
64. URL-18: https://acikkuran.com/6/161
65. URL-19: https://acikkuran.com/29/44
66. URL-20: https://acikkuran.com/7/46
67. URL-21: https://acikkuran.com/7/204
68. URL-22: https://acikkuran.com/19/11
69. URL-23: https://acikkuran.com/25/55
70. URL-24: https://acikkuran.com/22/55
71. URL-25: https://acikkuran.com/33/29
72. URL-26: https://acikkuran.com/65/1
73. URL-27: https://acikkuran.com/8/8
74. URL-28: https://acikkuran.com/9/120