WOMEN AND SOLDIER FAMILIES IN EDIRNE PROVINCE DURING WORLD WAR I

Öz

World War I, which spanned a lengthy period of four years, had a substantial impact on the Ottoman Empire, just as it did on other states involved in the war. During this time, while the state was occupied with the military organization of the front lines, it was also compelled to address the social problems emerging behind the front. The main problems experienced behind the front included housing problems, inadequate and irregular salary payments, high food prices, scarcity, and hunger. The group of people that arguably felt the impact of these problems more acutely than other parts of society was women and the families of soldiers. This study focuses on the hardships experienced by women and families of soldiers residing in the province of Edirne and its affiliated administrative units throughout the war. Based primarily on archival documents, as well as scholarly works, articles, and graduate theses, the study seeks to examine both the difficulties endured by women and families of soldiers and the efforts of the government to address these challenges, with a specific focus on the province of Edirne.

Anahtar Kelimeler

• World War I
• Edirne
• Ottoman women
• Soldier families
• Social assistance

I. Dünya Savaşı’nda Edirne Vilayetinde Kadınlar ve Asker Aileleri

Öz

Dört yıl gibi uzun bir zamana yayılan I. Dünya Savaşı, savaşan tüm devletleri olduğu gibi Osmanlı Devleti’ni de derinden etkilemiştir. Bu süreçte devlet cephe hattının askerî organizasyonu ile meşgul olurken aynı zamanda cephe gerisinin toplumsal sorunlarıyla da ilgilenmek zorunda kalmıştır. Cephe gerisinin yaşadığı sorunların başında barınma, maaşların yetersizliği ve düzensizliği, yüksek gıda fiyatları, kıtlık ve açlık gibi problemler yer almaktaydı. Söz konusu problemleri, toplumun diğer kesimlerine nazaran belki de daha fazla hisseden grup, kadınlar ve asker aileleri olmuştur. Bu çalışma, Edirne vilayeti ve ona bağlı idari birimlerde yaşayan kadınların ve asker ailelerinin savaş boyunca yaşadığı sorunlara odaklanmıştır. Başta arşiv belgeleri olmak üzere araştırma eserleri, makaleler ve lisansüstü tezler incelenmek suretiyle kadınların ve asker ailelerinin yaşadığı zorluk ve sıkıntılar ile hükûmetin bu sıkıntılara dair çözüm çabaları, Edirne vilayeti özelinde ele alınmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• I. Dünya Savaşı
• Edirne
• Osmanlı kadınları
• Asker aileleri
• Sosyal yardım

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BOA, Bab-ı Âli Evrak Odası (BEO), 4381/328523; 4417/331237; 4419/331421; 4476/335648; 4479/335897; 4546/340930.
3. BOA, Dâhiliye İkinci Şube (DH.EUM.2.Şb.), 38/30; 49/47.
4. BOA, Dâhiliye Üçüncü Şube (DH.EUM.3.Şb.), 14/48.
5. BOA, Dâhiliye Dördüncü Şube (DH.EUM.4.Şb.), 24/21.
6. BOA, Dâhiliye Beşinci Şube (DH.EUM.5.Şb.), 8/47; 9/47; 38/9.
7. BOA, Dâhiliye Altıncı Şube (DH.EUM.6.Şb.), 9/2; 17/21.
8. BOA, Dâhiliye Levazım Kalemi (DH.EUM.LVZ.), 40/66; 40/105; 41/94.

9. BOA, Dâhiliye Muhasebe Kalemi (DH.EUM.MH.), 141/34; 164/12.
10. BOA, Dâhiliye Seyrüsefer Kalemi (DH.EUM.SSM.), 9/13; 56/20.
11. BOA, Dâhiliye Hukuk Müşavirliği (DH.HMŞ.), 17/82.
12. BOA, Dâhiliye İdare (DH.İD.), 13/71.
13. BOA, Dâhiliye İdare-i Umumiyye (DH.İ.UM.), 4/7; 7/1; 47/27; 78/32; 88/4; 98/1.
14. BOA, Dâhiliye İdare-i Umumiyye Ekleri (DH.İ.UM.EK.), 8/58; 18/28; 21/23; 22/15; 23/51; 23/52; 23/73; 30/101; 37/80; 37/91; 80/35.
15. BOA, Dâhiliye Kalem-i Mahsus (DH.KMS.), 38/33.
16. BOA, Dâhiliye Şifre Kalemi (DH.ŞFR.), 61/199; 63/197; 63/233; 63/297; 70/138; 79/33; 80/71; 92/237; 512/44; 515/15; 518/54; 519/39; 543/61; 568/22; 590/51.
17. BOA, Dâhiliye Umur-ı Mahalliyye ve Vilayat Müdürlüğü (DH.UMVM.), 42/110; 43/16; 43/44; 43/79; 43/96; 97/12; 104/28.
18. BOA, Hariciye Nezareti Paris Sefareti (HR.SFR.04..), 272/49; 386/63; 386/66; 577/2; 922/9.
19. BOA, Satın Alınan Evrak Hacı Âdil Bey Evrakı (HSDHADB), 2/65; 5/24.
20. BOA, Maarif Nezareti Mektubi Kalemi (MF.MKT.), 1216/24; 1222/2.
21. BOA, Meclis-i Vükela Mazbataları (MV.), 201/71; 202/54; 241/179.
22. Düstûr ve Süreli Yayınlar
23. Düstûr, 2. Tertip, c. V, Dersaadet 1332.
24. Düstûr, 2. Tertip, c. VI, Dersaadet 1334.
25. Düstûr, 2. Tertip, c. VII, Dersaadet 1336.
26. Takvim-i Vekayi, nr. 2122 (12 Mart 1331/25 Mart 1915), s. 1.
27. Araştırma-İnceleme Eserleri, Makaleler ve Lisansüstü Tezler
28. ARMAOĞLU Fahir, 20. Yüzyıl Siyasî Tarihi 1914-1995, Alkım Yayınevi, (yer ve tarih yok).
29. AYDIN M. Akif, “Hukûk-ı Âile Kararnamesi”, DİA, c. XVIII, İstanbul 1998, ss. 314-318.
30. BEŞİKÇİ Mehmet, “On Yıllık Harp ve Topyekûn Seferberlik”, Dünya Savaş Tarihi Osmanlı Askerî Tarihi Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri 1792-1918, ed. Gültekin Yıldız, Timaş Yayınları, İstanbul 2013, ss. 205-225.
31. _________, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Seferberliği, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2015.
32. ÇATAKDERE Rümeysa, Hilâl-i Ahmer Cemiyeti’nin Edirne Vilayetindeki Faaliyetleri (1912-1923), Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Afyonkarahisar 2025.
33. DEVELLİOĞLU Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat (Eski ve Yeni Harflerle), Aydın Kitabevi Yayınları, Ankara 2000.
34. EKREM Seda, “Eksilen Feslerin Peçeler ile İtmâmı”: Geç Dönem Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadının Çalışma Hayatındaki Yeri (1914-1918)”, Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. XXV / sy. 46 (2024), ss. 133-145.
35. İNGİNAR KEMALOĞLU Ayşegül, “I. Dünya Savaşı Sırasında Edirne’ye İskân Edilen Muhacirler”, Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, c. VII / sy. 2 (2020), ss. 377-393.
36. KARAKIŞLA Yavuz Selim, Osmanlı İmparatorluğu’nda Savaş Yılları ve Çalışan Kadınlar Kadınları Çalıştırma Cemiyeti (1916-1923), İletişim Yayınları, İstanbul 2015.
37. KARAL Enver Ziya, Osmanlı Tarihi İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı (1908-1918), c. IX, TTK Yayınları, Ankara 1996.
38. KIRANLAR Safiye, Savaş Yıllarında Türkiye’de Sosyal Yardım Faaliyetleri (1914-1923), TTK Yayınları, Ankara 2013. KURAN Ercüment, “Birinci Dünya Savaşı”, DİA, c. VI, İstanbul 1992, ss. 196-200.
39. KUTLUATA Zeynep, Ottoman Women and the State During World War I, Sabancı Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış Doktora Tezi), İstanbul 2014.
40. MAHİR METİNSOY Elif, Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Kadınları Gündelik Yaşamda Siyaset ve Mücadele, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2023.
41. NARİNÇ Ökkeş, “Birinci Dünya Savaşında Tekfurdağ Sancağına Yapılan Göçler”, Humanitas Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, c. 8 / s. 16 (2020), ss. 299-311.
42. ONUR Oral, Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemleri Edirne Yönetim Şekli ve Edirne Valileri, Edirne Valiliği Yayınları, İstanbul 2004.
43. OS Nicole A.N.M. van, “Asker Ailelerine Yardım: Osmanlı Devleti ve Muinsiz Aile Maaşı”, Devletin Silâhlanması Ortadoğu’da ve Orta Asya’da Zorunlu Askerlik (1775-1925), der. Erik Jan Zürcher, çev. M. Tanju Akad, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2003, ss. 105-121.
44. _________, Feminizm Hayırseverlik ve Vatanseverlik Osmanlı İmparatorluğunda Kadınların Örgütlü Yaşamı, Alfa Yayınları, İstanbul 2013.
45. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Hilal-İ Ahmer İcraat Raporları 1914–1928, yay. haz. Murat Uluğtekin-M. Gül Uluğtekin, Ankara 2013.
46. ÖZBÖLÜK Rıza, “Osmanlı Devleti’nde Zorunlu Askerliğe Direniş: ‘Muinsiz’ Efrad Problemi”, Gazi Akademik Bakış, c. XVI / s. 31 (2022), ss. 169-190.
47. TOPRAK Zafer, İttihad-Terakki ve Cihan Harbi Savaş Ekonomisi ve Türkiye’de Devletçilik 1914-1918, Homer Kitabevi, İstanbul 2003.
48. UYANIK Ercan -Mehmet Akkaya, “I. Dünya Savaşı’nda Sürdürülebilir Tarımsal Üretimde Ziraat Taburlarının Rolü”, 100. Yılında Birinci Dünya Savaşı II. Uluslararası Tarih Sempozyumu Bildiriler Kitabı, İzmir 2015, ss. 849-864.
49. YALMAN Ahmet Emin, Birinci Dünya Savaşı’nda Türkiye, çev. Birgen Keşoğlu, yay. haz. Serkan Yazıcı-Enis Şahin, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2019.
50. YILDIRIM Burcu, Birinci Dünya Savaşı Sırasında Asker Ailelerine Devletin Yaptığı Yardımlar, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Tarihi ABD (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 2009.
51. YILMAZ Fehmi, Osmanlı Tarih Sözlüğü, Gökkubbe Yayınları, İstanbul 2010.
52. YAŞAR Hakan, “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında Osmanlı Devleti’nin Firari Askerler Sorununa Dair Genel Bir Değerlendirme”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, c. XVI / sy. 32 (2016), ss. 5-41.