Son Dönem Osmanlı Kosova’sında Ulemanın Eğitim ve Mesleki Profili: Sicill-i Ahval Defterleri İle Değerlendirme

Yıl 2025, Sayı: 16 , 61 - 82 , 28.10.2025

Büşra Tamaç İrgüren

https://doi.org/10.32953/abad.1773820

https://izlik.org/JA96AK66LE

Öz

Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin son döneminde Kosova Eyaleti’nde yetişmiş ve görev yapmış müftü, müderris ve kadılardan oluşan ilmiye sınıfı mensupları incelenmektedir. II. Abdülhamid döneminde tutulmaya başlanan Sicill-i Ahval Defterleri içinde bulunan ulema sicil dosyaları, bu incelemenin ana kaynağını oluşturmaktadır. Araştırmada, taşra uleması olarak nitelendirdiğimiz yerel ulemanın ilmiye kariyerlerini inşa süreci aile kökenleri, ilk mektep ve medrese eğitimleri, okudukları dersler, icazetnameleri, merkez (İstanbul) ile ilişkileri, İstanbul medreselerindeki eğitim süreçleri ve son dönemde kurulan modern okullar ile bağları gibi farklı başlıklar altında ele alınmıştır. Ulemanın profesyonel mesleki hayatı ise istihdam edildikleri alanlar, görev yaptıkları coğrafyalar ve lisan bilgisi başlıklarında değerlendirilmiştir. Üsküp, Prizren ve Priştine gibi merkezi sancaklar başta olmak üzere Kosova eyaletinin tüm sancak ve kazalarındaki ulema sınıfı, sicil dosyalarından tespit edilerek dönemin eğitim koşulları, taşradaki ilmiye sınıfının sosyo-ekonomik yapısı ve Osmanlı ilmiyesine katkıları detaylı bir şekilde incelenmiştir. Bu çalışma, Osmanlı son dönemine dair biyografik ve prosopografik analizler yaparak, taşra ulemasının Osmanlı ilmiye sınıfı içerisindeki konumunu anlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Kosova Uleması , Son Dönem Osmanlı , Sicill-i Ahval Defterleri , Balkan Tarihi.

The Educational and Professional Profile of The Ulema in Late Ottoman Kosovo: An Evaluation based on Sicill-i Ahval Registers

https://izlik.org/JA96AK66LE

Öz

This study examines the members of the ilmiye class, including muftis, mudarris and kadıs, who were educated and served in the Kosovo Province during the late Ottoman period. The primary source of the analysis is the ulema records found in the Sicill-i Ahval Registers, which were initiated during the reign of Abdulhamid II. The research explores the career-building process of provincial ulema through various aspects, such as their family backgrounds, early and madrasa education, institutions’ curriculums, icazetnames, connections with the center (Istanbul), educational experiences in Istanbul madrasas, and their ties to modern schools established during the late Ottoman era. The professional lives of these scholars are evaluated in terms of the fields in which they were employed, the regions where they served, and their linguistic proficiency. Focusing on central districts such as Skopje, Prizren, and Pristina, as well as other districts and sub-districts in the Kosovo Province, the study provides a detailed analysis of educational conditions, the socio-economic structure of the provincial ilmiye class, and their contributions to the Ottoman scholarly tradition. The inquiry aims to provide a biographical and prosopographical analysis of the late Ottoman period to understand the position of provincial ulema within the Ottoman ilmiye class.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Kosova Ulema , Late Ottoman Period , Sicill-i Ahval Register , Balkan History.

Kaynakça

• Bibliography 1. Archival Documents
• Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi [BOA], (Directorate of State Archives Ottoman Archives, İstanbul): MF.MKT (Maârif Nezâreti Mektûbî Kalemi) No: 892.66.
• İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi: Ulema Sicill-i Ahval Dosyaları (Meşihat Archive: Personnel Records of the Ulema) MA. USAD No: 3, 54, 83,121, 145,160, 171, 183, 196, 198, 211, 224, 239, 240, 251, 255, 259, 262, 282, 300, 366, 483, 518, 639, 724, 775, 867, 896, 904, 1121, 1371,1560, 1611, 1702, 1805, 1808, 1812, 1828, 1839, 1897, 2365, 2512, 2546, 2677, 2678, 2701, 3037, 3191, 3401, 3417, 3544, 3716, 3767, 3780, 3828, 3867, 4581,4613, 4614, 4629, 4630, 4632, 4643, 4644, 4653, 4654, 4658, 4663, 4664, 4673, 4683, 4684, 4693,4705, 4711, 4722, 4723, 4725, 4728, 4732, 4744, 4745, 4750, 4766, 4770, 4771, 4778, 4781, 4785, 4849, 4930, 5311, 5626.
• 2. Published Primary Sources
• Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiye, (Yearbook of the Ministry of Education), İstanbul, H. 1318/1900.
• Salname-i Vilayet-i Kosova, Kosova Vilayeti Matbaası, (Yearbook of Kosova), 1304/1887.
• Salname-i Vilayet-i Kosova, Kosova Vilayeti Matbaası, (Yearbook of Kosova), 1314/1887.
• 3. References ALBAYRAK, Sadık, Son Devir Osmanlı Uleması (İlmiye Ricalinin Teracim-i Ahvali), Vol. 3, Medrese Yayınları, İstanbul 1980.
• ALBAYRAK, Sadık, Son Devrin İslam Akademisi Dâru’l-Hikmeti’l-İslamiyye, İz Yayıncılık, İstanbul 1998.
• ALTUNSU, Abdülkadir, Osmanlı Şeyhülislamları, Ankara: Ayyıldız Matbaası 1972.
• ATAY, Hüseyin, Osmanlılarda Yüksek Din Eğitimi, Dergah Yayınları, İstanbul 1983.
• AKIBA, Jun, A New School For Qadis: Education of the Sharia Judges in the Late Ottoman Empire, Turcica, Vol.35, 2003, pp. 125-163.
• AKIBA, Jun, From Kadı to Naib: Reorganization of the Ottoman Sharia Judiciary in the Tanzimat Period, Frontiers of Ottoman Studies: State, Province, and the West, Vol:1, 2005, pp. 43-60
• AKIBA, Jun, “Muallimhane-i Nüvvab’dan Mekteb-i Kuzat’a: Osmanlı Kadı Okulunun Yarım Yüzyıllık Serüveni.” Sahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a: XIX. Yüzyıl Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası: Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler, XIX. Yüzyıl. Edited by Ahmet Hamdi Furat: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2021, pp. 13-29.
• ALTUNTAŞ, Zeynep, “İlmiye ve Ulemâ Üzerine Literatür Değerlendirmesi”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Vol. 10, No. 19-20, 2012, pp. 483-517.
• ALTUNTAŞ, Zeynep, Yarı Ulemadan Bir Jön Türk Hoca Muhyiddin’in Hayatı ve Eserleri, Tarih ve Toplum: Yeni Yaklaşımlar, No: 13, 2011, pp. 223-255.
• BEKTAŞ, Erhan, “Ulema in the Late Ottoman Empire (1880-1922) The Formation of Professional Ulema Identity”, Boğaziçi Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, PhD Thesis, İstanbul 2019.
• BERKES, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, ed. Ahmet Kuyaş, 29th ed., Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2019.
• CHAMBERS, Richard, “Osmanlı Uleması ve Tanzimat,” Çerçeve, MÜSİAD, (trans.) Şaban Bıyıklı, No. 14, May-July 1995, pp. 68-73.
• CLAYER, Nathalie, “Les Cadis De L’aprѐs Tanzimat: L’Exemple Des Cadis Originaires D’Ergiri Et Libohova”, Turcica, Vol. 32, 2000, pp. 33-58.
• ERBAY, Halil İbrahim, “Teaching and Learning in the Madrasas of Istanbul During the Late Ottoman Period”, PhD Thesis, London: University of London School of Oriental and African Studies, 2009.
• GÜLDÖŞÜREN, Arzu, Arnavutluk’tan İstanbul’a Bir Alim Portresi: Debreli Vildan Faik Efendi, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, No: 48, 2015, pp. 117-148.
• HEYD, Uriel, III. Selim ve II. Mahmud Dönemlerinde Batılılaşma ve Osmanlı Uleması,” Dergah Dergisi, (trans) Sami Erdem, Vol. 7, No. 80-83, 1996-97, pp. 18-20, 15-16, 17-19.
• HIZLI, Mefail, Anadolu’daki Osmanlı Medreseleri: Bir İcmal, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Vol.2, No. 4, 2004, pp. 371-409.
• HIZLI, Mefail, Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler ve Eserler, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Vol. 17, No. 1, 2008, pp. 25-46.
• HIZLI, Mefail, Mahkeme Sicillerine Göre Osmanlı Klasik Döneminde İlköğretim ve Bursa Sıbyan Mektepleri, Bursa: Uludağ Üniversitesi Basımevi, 1999.
• İPŞİRLİ, Mehmet, “II. Mahmut Döneminde Ulema ve Vakıflar,” II. Mahmud Yeniden Yapılanma Sürecinde İstanbul, İstanbul 2010.
• İPŞİRLİ, Mehmet, “İlmiye” TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 22, Türkiye Diyanet Vakfı, 2000, pp. 141-145.
• İPŞİRLİ, Mehmet, “Huzur Dersleri”, TDV İslam Ansiklopedisi, Vol: 18, Türkiye Diyanet Vakfı 1998, pp. 441-444.
• İPŞİRLİ, Mehmet, “Mülâzemet”, TDV İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, Vol. 31, Türkiye Diyanet Vakfı 2020, pp. 536-537.
• İPŞİRLİ, Mehmet, Osmanlı İstanbul’unda Geleneksel Eğitim ve Ulema, Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi: Eğitim, Bilim ve Teknoloji, Vol. 9, 2015, pp. 34-85.
• KARA, İsmail, İslamcıların Siyasi Görüşleri 1 Hilafet ve Meşrutiyet, Dergah Yayınları, İstanbul 2014.
• KARA, İsmail, Şeyh Efendinin Rüyasındaki Türkiye, Dergah Yayınları, İstanbul 2016.
• KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., “1869’da Faal İstanbul Medreseleri”, Tarih Enstitüsü Dergisi, Vol.7-8, 1977-78, pp. 276-392.
• LEWIS, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, (trans.) Boğaç Babür Tuna, 7th ed., Ankara: Arkadaş Yayınevi, 2014.
• ÖLMEZ, Adem, “II. Meşrutiyet Devrinde Osmanlı Medreselerinde Reform Çabaları ve Merkezileşme,” Vakıflar Dergisi, Vol. 41, June 2014.
• ÖZTÜRK, Cemil, “Dârulmuallimîn”, TDV İslam Ansiklopedisi, Vol.8, Türkiye Diyanet Vakfı, 1993, pp. 551-552.
• ÖZTÜRK, Cemil, “Rüşdiye” TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 35, Türkiye Diyanet Vakfı, 2001, pp. 301-303.
• ORTAYLI, İlber, “Kadı”, TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 24, Türkiye Diyanet Vakfı, 2001, pp. 69-73.
• SARIYILDIZ, Gülden, “Sicill-i Ahval Defterleri”, TDV İslam Ansiklopedisi, Vol. 37, Türkiye Diyanet Vakfı 2009, pp. 134-136.
• SOMEL, Selçuk Akşin, Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908) İslamlaşma, Otokrasi ve Disiplin, İletişim Yayınları, İstanbul 2010.
• ŞEKER, Fatih M., Modernleşme Devrinde İlmiye: Cevdet Paşa-İbnülemin Örneği, İstanbul: Dergah Yayınları, 2015. ŞEYH, Alizade Hoca Muhyiddin Efendi, Medreselerin Islahı, İstanbul 1314.
• UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı, 3rd ed., Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1988.
• YAKUT, Esra, Şeyhülislamlık Yenileşme Döneminde Devlet ve Din, 4th ed., Kitap Yayınevi, İstanbul 2014.
• ZENGİN, Zeki Salih, II. Abdülhamit Dönemi Örgün Eğitim Kurumlarında Din Eğitim ve Öğretimi 1876-1908, Baki Kitabevi, Adana 2003.
• ZENGİN, Zeki Salih, II. Meşrutiyette Medreseler ve Din Eğitimi, Akçağ Yayınları, Ankara 2002.
• ZERDECİ, Hümeyra, Osmanlı Ulema Biyografilerinin Arşiv Kaynakları, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2008.
• YURDAKUL, İlhami, “Mekteb-i Nüvvab”, TDV İslam Ansiklopedisi, Supplementary Vol. 2, Türkiye Diyanet Vakfı, 2016, pp. 240-241.
• YURDAKUL, İlhami, Osmanlı Merkez İlmiye Teşkilatında Reform (1826-1876), 2nd ed., İletişim Yayınları, İstanbul 2017.