Osmanlı Karşıtı Bir Söylem İnşası: Nikola Matija Iljanović’in Raporunda Gerçeklik, Kurgu ve Propaganda

Öz

Bu çalışma, XVII. yüzyılın ikinci yarısında Nikola Matija Iljanović tarafından Habsburg İmparatoru I. Leopold’a sunulan Osmanlı sarayı ve devlet yapısı hakkındaki raporunu incelemektedir. Çalışmanın amacı, 17. yüzyıl Avrupa’sının Osmanlı İmparatorluğu’na yönelik artan endişelerinin bir ürünü olan bu metni istihbarat raporu, propaganda metni ve Haçlı Seferi çağrısı olarak çok katmanlı yapısı içinde analiz etmektir. Makalenin temel bulguları, raporun bir yandan Osmanlı timar sistemi ve reaya hukuku gibi konularda, yazarın kişisel tecrübelerine dayanan değerli ve isabetli gözlemler içerdiğini diğer yandan ise yüksek bürokrasi, abartılı askeri rakamlar ve Şehzade Mustafa anlatısı gibi konularda kasıtlı çarpıtmalar ve tarihi hatalar barındırdığını ortaya koymaktadır. Araştırma, bu eserin yalnızca bir istihbarat raporu değil, aynı zamanda bir propaganda metni ve bir Haçlı Seferi çağrısı olduğu tezini ele almaktadır. Bu çerçevede çalışma, Iljanović’in raporunun, 17. yüzyıl Avrupa’sında Osmanlı imgesinin inşasını, istihbarat toplama metotlarını ve şahsi anlatıların siyasi amaçlar için nasıl bir araç haline getirildiğini anlamak adına mühim bir örnek olduğunu ortaya koymaktadır. Makalenin ikinci bölümü, metnin orijinal Latince nüshası ile Hırvatça çevirisinin karşılaştırılmasıyla hazırlanan tercüme ve notlandırmaları içermektedir. Bu vesileyle, tercümenin benzer konularda çalışan araştırmacılara bir başvuru kaynağı olarak hizmet etmesi temenni edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Nikola Matija Iljanović
• Osmanlı İmparatorluğu
• Habsburg İmparatorluğu
• Propaganda
• İstihbarat Raporu
• XVII. Yüzyıl

The Construction of An Anti-Ottoman Discourse: Reality, Fiction and Propaganda in Nikola Matija Iljanović’s Report

Abstract

This study examines the report on the Ottoman court and state structure presented by Nikola Matija Iljanović to the Habsburg Emperor Leopold I in the second half of the 17th century. The aim of the study is to analyze this text, a product of 17th-century Europe’s growing concerns about the Ottoman Empire, within its multi-layered structure as an intelligence report, a propaganda text, and a call for a Crusade. The main findings of the article reveal that the report has a dual nature: on one hand, it contains valuable and accurate observations based on the author’s personal experiences on subjects such as the Ottoman timar system and the law of the reaya subject. On the other hand, it features deliberate distortions and historical errors regarding high bureaucracy, exaggerated military figures, and the narrative of Prince Mustafa. The research explores the thesis that this work is not just an intelligence report but also a propaganda text and a call for a Crusade. In this context, the study demonstrates that Iljanović’s report provides a significant case study for understanding the construction of the Ottoman image in 17th-century Europe, intelligence-gathering methods, and how personal narratives were instrumentalized for political purposes. The second part of the paper includes a translation and notes prepared through a comparative analysis of the original Latin text and its Croatian translation. It is hoped that this translation will serve as a source for researchers working on similar topics.

Kaynakça

1. Kaynakça Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri: Osmanlı Hukukuna Giriş ve Fatih Devri Kanunnameleri. Kitap I. İstanbul, 1990.
2. Akgündüz, Ahmed. Osmanlı Tarih ve Hukuk Istilahları Kâmûsu. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1994.
3. Avrupalı Esireler ve Müslüman Efendileri: “Türk” İllerinde Esaret Anlatıları. Derleyen İrvin Cemil Schick. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2005.
4. Büyüktapu, Okan. “Bir Sürgün Öyküsü: Bosnalı Fransisken Bir Rahibin Saraybosna’dan İstanbul’a Yolculuğu”. Journal of Turkology 34, sy. 2 (Ocak 2025): 723-753.
5. Chilver, G.E.F. “Dacia”. Encyclopedia Britannica. Son erişim 30 Ocak 2025. https://www.britannica.com/place/Dacia. Çoruhlu, Tülin. “Tuğ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 41. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012.
6. Doğan, Nursel. “Osmanlı-Habsburg Savaşlarında Bir General: Raimondo Montecuccoli ve Tercüme-i Fenn-i Harb (1660-1664)”. Hacetepe Üniversitesi Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2018.
7. Elayi, Josette. Sennacherib, King of Assyria. Atlanta: SBL Press, 2018.
8. Erkoç, Seda. “Dealing With Tyranny: Fulke Greville’s Mustapha in the Context of His Other Writings and of His View on Anglo-Ottoman Relations”. Osmanlı Araştırmaları 47, sy. 47 (Nisan 2016): 265-90.

9. es-Seyyid, Seyyid Muhammed. “Mısır”. TDV İslam Ansiklopedisi. Cilt 29. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2004.
10. Filipović, Emir O. “Some notes on Hersekzade Ahmed Pasha and his relationship with Yavuz Sultan Selim”. İçinde Yavuz Sultan Selim ve Dönemi Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2024.
11. Glatt-Gilad, David A. “Hezekiah”. İçinde The Oxford Dictionary of the Jewish Religion, editörler R. J. Zwi Werblowsky ve Geoffrey Wigoder, 320-321. New York: Oxford University Press, 1997.
12. Glatt-Gilad, David A. “Jehoshaphat”. İçinde The Oxford Dictionary of the Jewish Religion, editörler R. J. Zwi Werblowsky ve Geoffrey Wigoder, 381. New York: Oxford University Press, 1997.
13. Glatt-Gilad, David A. “Joshua”. İçinde The Oxford Dictionary of the Jewish Religion, editörler R. J. Zwi Werblowsky ve Geoffrey Wigoder, 379-380. New York: Oxford University Press, 1997.
14. Gül, Abdülkasim. Yeniceriligin Tarihi Yeniçeri Ocağı’nın Teşkilat Yapısı ve Nefer Kaynağı. Cilt 1. İstanbul, 2022.
15. Halaçoğlu, Yusuf. “Bağdat”. TDV İslam Ansiklopedisi. Cilt 4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1991.
16. Iljanović, Nikola Matija. Relatio status Ottomanicae domus, quae officialium constitutionem serviendique conditionem concernit. Viyana: Johann Christoph Cosmerovius, 1679.
17. Klarer, Mario, ed. Barbary Captives: An Anthology of Early Modern Slave Memoirs by Europeans in North Africa. New York: Columbia University Press, 2022.
18. Larson, Thomas. The Memoir and the Memoirist: Reading and Writing Personal Narrative. Athens: Swallow Press/Ohio University Press, 2007.
19. Meḥmed Necātī’nin Menāḳıb-ı Ġazā ve Cihād’ı. haz. Kadir Purde, Gece Kitaplığı, Ankara 2024.
20. Moore, Carey A. Judith: A New Translation with Introduction and Commentary. The Anchor Bible. Garden City, NY: Doubleday & Company, 1985.
21. Nikšić, Boris. Osmansko carstvo 17. stoljeća očima bivšeg zarobljenika: Opis osmanskog dvora i države Nikole Matije Iljanovića. Zagreb: Hrvatski institut za povijest, 2001.
22. Nikšić, Boris. “Spis o ustrojstvu Osmanskog Dvora Nikole Matije Iljanovića”. Historical contributions Historische Beiträge, no. 20 (2001): 57-74.
23. Oesterley, W. O. E. The Wisdom of Solomon. London: Society for Promoting Christian Knowledge, 1917.
24. Pajur, Franjo. “O zrinsko-frankopanskoj uroti”. KAJ XLIV, sy. 5 (2011): 57-68.
25. Sabatos, Charles. “The Ottoman Captivity Narrative as a Transnational Genre in Central European Literature”. Archiv Orientální 83 (2015): 233-254.
26. Solak, Mehmet. Hırvat Askerî Sınır Bölgesi Habsburg Savunmasında Askerî ve İdarî Değişim Üzerine Bir İnceleme (1526-1664). İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
27. Šabanović, Hazim. “Bosanski Divan”. Prilozi za Orijentalnu Filologiju 18 (18-19), (1973): 16-17.
28. Thompson, Carl. Travel Writing. The New Critical Idiom. Milton Park: Routledge, 2011.
29. Vlašić, Anđelko. “Iskorištavanje šuma u Slavoniji u osmanskom razdoblju (1526.-1691.)”. Scrinia Slavonica 16, nr. 1 (2016): 71-72.
30. Vrankić, Petar. “Stjepan/Ahmedpaša Hercegović (1456.?-1517.) u svjetlu dubrovačkih, talijanskih i osmanskih izvora”. Hercegovina: Časopis za kulturno i povijesno nasljeđe, No. 3 (2017): 9-67.
31. Yelten, Muhammet. “Meninski, Franciscus a Mesgnien”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Cilt 29. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2004.