Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Ferâi’dü’l-Vilâde’si

Öz

Bu makalede, 16. yüzyıl Osmanlı entelektüel hayatının üretken ve meşhur âlim ve bürokratlarından biri Gelibolulu Mustafa Âlî’nin (ö. 1600), III. Murad’ın (ö. 1595) oğlu Şehzade Osman’ın (ö.1587) doğumu münasebetiyle kaleme aldığı Ferâ’idü’l-Vilâde adlı risalesi ele alınmaktadır. Âlî’nin bu eseri, şehzadenin doğumunu hayırlı ve uğurlu göstermek amacıyla ilm-i nücûm ve ilm-i cifr gibi döneminde revaçta olan ilimlerle temellendirilmiş bir vilâdetnâme örneğidir. Risale, yalnızca bir kutlama metni değil, aynı zamanda yazarın saray çevresine yaklaşma ve kendini ispat etme çabasının da bir tezahürüdür. Bu metinde Âlî; gök cisimlerinin konumlarını, doğum anındaki burçlar durumlarını ve bazı sembolik tarihleri kullanarak Şehzade Osman’ın uzun ve hayırlı bir ömür süreceğini savunur. Makale, Âlî’nin söz konusu risale aracılığıyla hem dönemin revaçta ilimlerini ve tartışmalarını takip ettiği hem de yazı yoluyla saraya yakınlaşma ve itibar edinme çabasını sürdürdüğünü göstermektedir. Ferâ’idü’l-Vilâde, bu yönleriyle yalnızca bir vilâdetnâme değil, aynı zamanda 16. yüzyıl Osmanlı düşünce ikliminde kehanet, ilim ve iktidar ilişkisini anlamak için hacmi küçük ama dikkate değer bir örnek olarak karşımıza çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gelibolulu Mustafa Âlî
• III. Murad
• Şehzade Osman
• ilm-i nücûm
• ilm-i cifr

Gelibolulu Mustafa Âlî and his Ferāʾidü’l-Vilāde

Öz

This article examines Ferāʾidü’l-Vilāde, a short treatise written by Gelibolulu Mustafa Âlî (d. 1600), one of the most prolific and renowned scholar-bureaucrats of 16th-century Ottoman intellectual life. The work was composed on the occasion of the birth of Prince Osman (d. 1587), son of Sultan Murad III (d. 1595). Âlî’s treatise represents an example of vilādetnāme literature—a genre celebrating royal births—and is constructed using ʿilm al-nujūm (astrology) and ʿilm al-jafr (esoteric numerology), both of which were popular fields of knowledge in his time. Beyond merely celebrating the prince’s birth, the text also reflects the author’s attempt to gain favor within palace circles and assert his intellectual authority. By referencing the positions of celestial bodies, astrological signs at the time of birth, and symbolic dates, Âlî argues that Prince Osman would live a long and prosperous life. The article demonstrates that through this risāla, Âlî not only engaged with the dominant scholarly interests of his period but also sought recognition and proximity to the Ottoman court through his writing. Thus, Ferāʾidü’l-Vilāde is not merely a commemorative text; instead, it stands as a noteworthy—albeit brief—example of the intricate relationship between prophecy, knowledge, and power within the intellectual climate of the 16th-century Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Gelibolulu Mustafa Âlî
• Murad III
• Prince Osman
• ilm al-nujūm
• ilm al-jafr

Kaynakça

1. ADIGÜZEL Ahmet, Râhatu’n-Nüfûs Üzerine Bir Dil İncelemesi (İnceleme-Metin-Dizin-Sözlük-Terimler), Hiperkitap, İstanbul 2020.
2. AKIN-KIVANÇ Esra, Mustafa ’Âli’s Epic Deeds of Artists: A Critical Edition of the Earliest Ottoman Text About the Calligraphers and Painters of the Islamic World, Brill Publishing, Leiden-Boston 2011.
3. AKSOYAK İsmail Hakkı, “Gelibolulu Ali’nin Dalkavukluk Örneği Bir Risalesi: Risale-i Zırgamiyye”, 14. yy.’dan 19. yy.’a Anadolu ve Rumeli’de Yazılmış Türkçe Edebi Metinler Üzerine Söylenmemiş Sözler, Grafiker Yayınları, Ankara 2016, ss. 445-464.
4. ———, “Gelibolulu Âlî’nin Şerh Muhtevalı Dört Risalesi: ‘Me’âlimü’t-Tevhîd’, ‘Dakâiku’t-Tevhîd’, ‘Nikâtü’l-Kâl fî-Tazmîni’l-Makâl’, ‘Câmî’nin Bir Beytinin Şerhi’”, 14. yy.’dan 19. yy.’a Anadolu ve Rumeli’de Yazılmış Türkçe Edebi Metinler Üzerine Söylenmemiş Sözler, Grafiker Yayınları, Ankara 2016, ss. 465-493.
5. ———, “Gelibolulu Mustafa Âlî: Fursatnâme”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, c. 3, sy. 1 (2019), ss. 171-220.
6. ———, “Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Mihr ü Vefâ Mesnevisi”, Diriözler Armağanı: Prof. Dr. Meserret Diriöz ve Haydar Ali Diriöz Hatıra Kitabı, Bizim Büro Yayınları, Ankara 2003, ss. 45-71.
7. ———, “Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Muhyiddin Mehmed-i Dâgî Menâkıbı”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, c. 6, sy. 4 (2023), ss. 924-960.
8. ARSLAN Mehmet, “Edebî Hüviyet Taşıyan Bir Vakfiye Örneği: Gelibolulu Âlî’nin ‘Vakıfnâme’si”, Osmanlı Makaleleri (Edebiyat-Tarih-Kültür), Kitabevi Yayınları, İstanbul 2000, ss. 371-392.

9. ARSLAN Sami, “Hamdele-Salvele’nin Dili: Telifte Yetkinlik Aracı Olarak Berâ‘etu’l-İstihlâller”, Osmanlı Araştırmaları, sy. 58 (2021), ss. 283-318.
10. BAŞ Eyüp, “Binyılcılık ve Osmanlı Toplumunda Hicrî Milenyum Kıyamet Beklentisi ile İlgili Bazı Veriler”, Dinî Araştırmalar, c. 7, sy. 21 (2005), ss. 163-177.
11. ÇELEBİ Ceyda, “Sultan II. Mahmûd’un Doğumu Vesilesiyle Hazırlanan Bir Vilâdiyye Mecmuası”, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, sy. 10 (Bahar 2024), ss. 25-40.
12. DUMAN Muhammed Fatih, Gelibolulu Mustafa ‘Âlî’nin Ẕübdetü’t-Tevārīḫ Adlı Eserinin 1–111. Varaklar Arası Edisyon Kritiği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir 2006.
13. EGESEL Haydar, Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Câmi‘ü’l-Kemâlât ve Tâli‘-i Selâtîn Adlı Eserleri (İnceleme–Metin), Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2024.
14. FLEISCHER Cornell, Saraydaki Kâhin: 15. ve 16. Yüzyıllarda Osmanlı Sarayında Kehanet, Kitap Yayınevi, İstanbul 2022.
15. FLEISCHER Cornell H., Tarihçi Mustafa Âlî: Bir Osmanlı Aydın ve Bürokratı (1541–1600), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2008.
16. FLEISCHER Cornell H. ve Eren Güler, “Mehdi ve Binyıl: Osmanlı Emperyal İdeolojisi’nin Gelişimi”, Osmanlı Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 1999, ss. 151–152.
17. GELİBOLULU MUSTAFA ÂLÎ, “Ferâ’idü’l-Vilâde”, Nadir Eserler Kütüphanesi, TY 3543.
18. ———, Künhü’l-Ahbâr, 1. Rükün, 1. Cilt, nşr. Suat Donuk, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2020.
19. ———, Künhü’l-Ahbâr, 4. Rükün, 4. Cilt, nşr. Suat Donuk, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2024.
20. ———, Künhü’l-Ahbâr, 4. Rükün, 5. Cilt, nşr. Suat Donuk, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2024.
21. ———, Mevāʿıdü’n-Nefāis fī-Ḳavāʿıdi’l-Mecālis, nşr. Mehmet Şeker, Türk Tarih Kurumu Yayınları, İstanbul 1997.
22. ———, Mir’âtü’l-ʿAvâlim, nşr. Süleyman Lokmacı, Akıl Fikir Yayınları, İstanbul 2021.
23. ———, Nüshatü’s-Selâtîn (Siyaset Sanatı: İnceleme–Sadeleştirme–Metin–Tıpkıbasım), nşr. Faris Çerçi, Büyüyenay Yayınları, İstanbul 2015.
24. GENÇ Nermin, “Padişah Çocuklarının Doğumu Üzerine Bir İnceleme: Sultan Abdülaziz’in Velâdeti”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, sy. 13 (Ekim 2021), ss. 60-82.
25. GERLACH Stephan, Türkiye Günlüğü 1577–1578, ed. Kemal Beydilli, çev. Türkis Noyan, Kitap Yayınevi, İstanbul 2007.
26. GÜR Nagihan, “Osmanlı Fal Geleneği Bağlamında Yıldıznâme, Falnâme ve Tâlinâme Metinleri”, Milli Folklor Dergisi, sy. 96 (Kış 2012), ss. 202-215.
27. KALPAKLI Mehmet, “III. Murad’ın İlm-i Nücûm Merakı ve 1579’da Mercator Atölyesinde Üretilen Dünya Küreleri Hakkında Bazı Notlar”, Sultan III. Murad Dönemi ve Bursa, ed. Ersin Gülsoy, Gaye Kitabevi, Bursa 2021, ss. 347-360.
28. KARA Gülhizar, Gelibolulu Mustafa ‘Âlî’nin Nâdirü’l-Mehârib Adlı Eserinin Edisyon Kritiği ve Muhtevasının Değerlendirilmesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 2009.
29. KOÇU Reşat Ekrem, Vilâdetnâme, Çığır Kitabevi, İstanbul 1939.
30. KÜTÜKOĞLU Bekir, “Âlî Mustafa Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 2, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 1989, ss. 414–416.
31. LOKMACI Süleyman, “Gelibolulu Mustafa ‘Âlî’nin Mir’âtü’l-ʿAvâlim İsimli Eseri”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, c. 5, sy. 16 (2018), ss. 64-114.
32. ARTAN Mihriban, “Şahkulu Ayaklanmasında Mehdî Söylemi ve Hicrî 1000 Yılı Üzerinde Bir Değerlendirme”, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, sy. 25 (2022), ss. 103-136.
33. ÖZEZEN YÜCEOL Muna, Ḥilyetü’r-Ricāl ve Söz Varlığı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2011.
34. ÖZTÜRK Uğur, Osmanlı Dünyasında Himaye İlişkileri ve Yazılı Kültür: Sultan III. Murâd Devri (1574–1595), Dergâh Yayınları, İstanbul 2024.
35. SAMANCI Metin, “Yetişsün Yüz Yigirmi Sâle ‘Ömrüñ’: Maksimum Yaşam Süresi Olarak 120 Yıl”, Zemin, sy. 9 (2025), ss. 40-83.
36. ŞEKER Mehmet, “Osmanlı Devlet Yönetimine Ait Siyâsetnâme Özelliği Taşıyan Küçük Bir Risale: Gelibolulu Âlî’nin ‘Hakâyıku’l-Ekâlîm’ Adlı Eseri”, Osmanlı Makaleleri (Edebiyat-Tarih-Kültür), Kitabevi Yayınları, İstanbul 2000, ss. 419-430.
37. ŞEN Ahmet Tunç, “Practicing Astral Magic in Sixteenth-Century Ottoman Istanbul: A Treatise on Talismans Attributed to Ibn Kemāl”, Magic, Ritual, and Witchcraft, Spring 2017, ss. 67–89.
38. ———, “Reading the Stars at the Ottoman Court: Bāyezīd II (r. 886/1481–919/1512) and His Celestial Interests”, Arabica, sy. 64 (2017), ss. 557-608.
39. ———, Astrology in the Service of the Empire: Knowledge, Prognostication, and Politics at the Ottoman Court, 1450s–1550s, Yayımlanmamış Doktora Tezi, University of Chicago, Chicago 2016.