Arumen Meselesi” Bağlamında Osmanlı Makedonyasında Rumence Matbuat

Öz

Osmanlı’da Romence matbuattan anlaşılan 1878 yılına kadar özel statüye sahip Eflâk ve Boğdan Prenslikleri’nde ve Berlin Antlaşması’ndan sonra Makedonya toprakları olarak kabul edilen Selânik, Manastır ve Kosova vilâyetlerinde yayımlanan süreli yayınlardır. Bu bölgelerde Romence matbuatın ortaya çıkmasındaki en önemli sebep, Balkan uluslarının Osmanlı yönetiminden kurtuluş mücadelelerinde Aromenlerin ulusal kültür hareketlerini bastıran Rum asimilasyon politikalarıdır. Anadilde okul ve kilise için verilen mücadeleler siyasi bir mesele haline gelmiştir. “Aromen Meselesi” adı altında bilinen bu sorun, Osmanlı’ya hizmet eden ve her alanda bu devletin refahına katkıda bulunan en sadık ve günümüzde yeterince bilinmeyen Aromen azınlığın etnik kimliğini yaşatmak için verilen mücadelenin hikâyesinden ibarettir. Bu çalışmada, Aromen meselesini ele alınarak, Romen ulusunun güney kolunun ulusal canlanma hareketlerinde Romence ve özellikle Romencenin Aromence lehçesinde yayımlanan süreli yayınlarının oynadığı önemli rolü vurgulanmak istenmektedir. Aromenlerin etnik hafızasını basın yoluyla canlandırma misyonu, Meclis-i Ayan üyesi Aromen Nicolae Constantin Batzaria ile Makedonyalı entelektüellere düşmüştür. Bu “sıradışı İttihatçı” yı ve onun bıraktığı etkileyici gazete ve dergi koleksiyonunu anlatan Türkçe kaynaklar yok denilecek kadar azdır. Bu nedenle, konu hakkında kapsamlı bilgi içeren birinci elden kaynaklardan da yararlanılarak, Türkçe kaynak oluşturma konusunda bir çaba gösterilmesi amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Romence Matbuat
• Osmanlı Makedonya
• Aromen Meselesi
• Ulah Milleti
• Aromenler
• Aromence

IN THE CONTEXT OF THE “AROMANIAN ISSUE”: ROMANIAN PRESS IN OTTOMAN MACEDONIA

Öz

What is understood by the Romanian press in the Ottoman Empire refers to the periodicals that were published in the Principalities of Wallachia and Moldavia—which had a special status until 1878—and later in the provinces of Salonica, Monastir, and Kosovo, which came to be recognized as part of the Macedonian territories following the Treaty of Berlin. The most significant reason for the emergence of Romanian-language press in these regions was the Greek assimilation policies aimed at suppressing the national cultural movements of the Aromanians, during the period marked by the Balkan nations’ struggle for liberation from Ottoman rule. The struggle for schools and churches in the mother tongue had become a political issue. This problem, known as the “Aromanian Question,” is essentially the story of the fight to preserve the ethnic identity of the Aromanian minority—one of the most loyal yet least known minorities that served the Ottoman Empire and contributed to its prosperity in all fields. This study aims to examine the Aromanian question and to highlight the major role that periodicals, especially those published in the Aromanian dialect of Romanian, played in the national revival movements of the southern branch of the Romanian nation. The mission of reviving the ethnic memory of the Aromanians through the press primarily fell to Nicolae Constantin Batzaria—an Aromanian who served as a member of the Ottoman Senate—and to intellectuals based in Macedonia. There are almost no Turkish-language sources describing this “unusual Unionist” and his impressive collection of newspapers and magazines. Therefore, this study also aims to create a Turkish source on the subject by utilizing primary sources that provide comprehensive information.

Anahtar Kelimeler

• Romanian Press
• Ottoman Macedonia
• Aromanian Question
• Vlach Nation
• Aromanians
• Aromanian Language

Kaynakça

1. Државен Архив на Република Македониjа. Одделение Скопje (DARM)
2. LUMINA. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman (1903-1908), No. 1, Ocak 1903.
3. LUMINA. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman (1903-1908), No. 11, Mayıs 1903.
4. LUMINA. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman (1903-1908), No. 3, Mart 1904.
5. LUMINA. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman (1903-1908), No. 5, Mayıs 1904.
6. LUMINA. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman (1903-1908), No. 5, Mayıs 1905.
7. LUMINA. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman (1903-1908), No. 11, Kasım 1905.
8. LUMINA. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman (1903-1908), No. 3, Mart 1907.

9. 1. Araştırma-İnceleme Eserleri
10. ARGINTEANU, Ion D., “Activitatea corpului nostru didactic”, Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No. 11, Kasım 1905, ss. 321-324.
11. ARSLAN, Ali, “Makedonya’da Rum-Ulah Çatışması”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Dergisi, No. 3, 2003, ss. 1-25.
12. ARSLAN, Ali, Osmanlı Devleti’nde Rumlara Rağmen Ulahların Son “Millet” Oluşu, İskenderiye, İstanbul 2022. ARTUÇ, Nevzat, Sıradışı Bir İttihatçı, Timaş Yayınları, İstanbul 2019.
13. BARA, Mariana, “On The Aromanian Cultural and Ethnic İdentity”, Документы, Yıl 1, Sayı 2, Nisan-Haziran 2004, ss. 13-16.
14. BOLINTINEANU, Dimitrie, Călătorii la Românii din Macedonia și Muntele Athos sau Santa-Agora, Tipografia Jurnalului Național, Otel Bossel, No. 34, Bucureşti 1858.
15. CAPIDAN, Theodor, Aromânii. Dialectul aromân, Fundația “Scrisul Românesc”, Craiova 2001.
16. CAPIDAN, Theodor, “Him Aromâni?” Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No. 5, Mayıs 1904, ss. 144-147.
17. CAPIDAN, Theodor, Macedoromâni, Fundația regală pentru literatură și artă, Bucureşti 1942.
18. CARAGIU MARIOȚEANU, Matilda, Dicționar Aromân (Macedo-Vlah), Editura Enciclopedică, Bucureşti 1997.
19. CONSTANTINESCU, N., “Numerlu al nostru”, Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No. 5, Mayıs 1904, ss .171-172.
20. COSTIN, Miron, Cronica poplonă, Opere alese, der. P. P. Panaitescu, Editura Tineretului, Bucureşti 1965.
21. CUVATA, Dina, Les Aroumains devant le Congrès de la Paix (Paris, 1919), 2. bs., Scopia 2004.
22. DİMÇEV, Dimo N., “Osmanlı Döneminde Türk-Ulah Münasebetleri”, XIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara 4-8 Ekim 1999, ss. 125-132.
23. DJUVARA, Neagu, Aromânii. Istorie, limbă, destin, 2.bs., Humanitas, Bucureşti 2012.
24. DRĂGHICESCU, Dumitru, Din psihologia poporului Român, Librăria Leon Alcalay, Bucureşti 1907.
25. GIURESCU, Constantin C., GIURESCU, Dinu, İstoria românilor, Cilt 1, Combinatul Poligrafic “Casa scînteii”, Bucureşti 1975.
26. HACISALİHOĞLU, Mehmet, Jön Türkler ve Makedonya Sorunu (1890-1918), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2008.
27. HARET, Spiru, “Un document”, Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No. 11, Mayıs 1903, ss. 261-262.
28. HATİPOĞLU, M. Murat, “Yunanistan’da Tanınmayan Azınlıklar. Arnavutlar, Makedonlar ve Ulahlar”, Bilimsel Araştırmalar Serisi No.4, Witten: Avrupa Batı Trakya Türk Federasyonu, Haziran 2005.
29. HRISTODOL, Gheorghe, Scrieri istorice despre români și aromâni, Argonaut, Cluj-Napoca 2011.
30. I. D. A., “Biblioteca populară aromânească”, Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No. 5, Mayıs 1905, ss. 142-145.
31. JORGA, Nicolae, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi (1300-1451), Cilt 1, Yeditepe, İstanbul 2000.
32. KAHL, Thede, Istoria Aromânilor, Tritonic, Bucureşti 2006.
33. KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi. Birinci Meşrutiyet ve İstibdat Devirleri (1876-1907), C. VIII, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2007.
34. KARPAT, Kemal, Osmanlı Nüfusu (1830-1914). Demografik ve Sosyal Özellikleri, (çev.) Bahar Tırnakçı, Tarih Vakfı Yurt Yayınları 133, İstanbul 2003.
35. KOLOĞLU, Orhan, “Osmanlı’daki Türkçe Dışı Basın”, Kebikeç Dergisi, Sayı 2, 1995, ss. 127-137.
36. LAHOVARY, Alexandru Emanoil, “Amintiri diplomatice. Constantinopol (1902-1906)”, Revista Fundațiilor Regale, Yıl 2, București: Monitorul Oficial şi İmprimeriile Statului İmprimeria Națională, 1 Ekım 1935, ss. 80-103.
37. LAHOVARY, Alexandru Emanoil, Amintiri diplomatice (1902-1906). Viena (1906-1908), der. Laurean Stăncescu ve Laurențiu Vlad, Institutul European, Iași 2009.
38. LASCU, Stoica, “Contribuții aromânești la spiritualitatea modernă est-europeană: Primul ziar în dialectul aromân din Balcani (“Deșteptarea” – Salonic, 1908-1909)”, Istorie și Civilizație Aromânească, ss. 405-413.
39. ЛАСКУ, Стоjka, Од Историiaтa На Ароманскиот печат во Македониia. Списаниiaтa Братство и Светлина, Unia ti culturã-a armãnilor dit Machidunii, Scopia/Скопjе 2007.
40. MAGIRU, Maria, Românii balcanici. Aromânii, Biblioteca Culturii Aromâne, Bucureşti 2016.
41. N. B., “Menirea elementului aromânesc”, Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No. 3, Mart 1904, ss. 65-67.
42. N. B., “Necesitatea culturii naționale”, Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No. 5, Mayıs 1904, ss. 129-131.
43. NENIȚESCU, Ioan, De la românii din Turcia europeană. Studiu etnic și statistic asupra armânilor, Institutul de arte grafice “Carol Göbl”, Bucureşti 1895.
44. ÖZCAN, Uğur, “1878-1912 Yılları Arasında Manastır Vilâyeti’nde Okullaşma ve Okullaşmanın Milliyetçilik Üzerindeki Etkisi”, Avrasya İncelemeleri Dergisi (AVİD), II/1, 2013, ss. 353-423.
45. PAPAHAGI, Tache, Aromânii. Grai, folclor, etnografie, Facultatea de filosofie și litere din București, Bucureşti 1932.
46. PAPAHAGI, Valerıu, Moscopole - Metropola comercială și culturală a aromânilor din Peninsula Balcanică în secolul al XVIII-lea, Predania, Bucureşti 1996.
47. PAPANACE, Constantin, Fermentul Aromân (Macedo-Român) în Sud-Estul European, Editura Fundației “Andrei Șaguna”, Constanța 1995.
48. PAPANACE, Constantin, Le Droit D’asile Politique et le Problème des Minorités Ethniques Oprimées, 2.bs., Unia ti culturã-a armãnjlor dit Machidunii, Scopia 2003.
49. PARIZA, Maria, Prezența aromânilor în presa dobrogeană (1879-1944), Paideia, București 2019.
50. PEYFUSS, Max Demeter, Chestiunea Aromânească. Evoluția ei de la origini până la Pacea de la București (1913) și poziția Austro-Ungariei, Editura Enciclopedică, București 1994.
51. REC., “Dimitrie Cosacovici şi Aromânismul”, Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No.5, Mayıs 1904, ss. 93-95.
52. SMITH, Anthony D. Milli Kimlik, 8.bs., İletişim Yayınları, İstanbul 2016.
53. TIMOC, Cristea Sandu, Vlahii sunt Români, Editura Astra Română, Timișoara 1997.
54. UNTILA KAPLAN, Olga, “Devlet-i Aliyye’nin Çöküş ve Yaşatma Süreçlerini Anlatan Bir Basın: Rumence Basını”, Kebikeç Dergisi, Sayı 50, 2020, ss. 469-484.
55. UNTILA KAPLAN, Olga, Osmanlı Dönemi’nde Romence Basın (1829-1912), Gece Kitaplığı, Ankara 2016.
56. UNTILA KAPLAN, Olga, “Son Dönem Osmanlı’da Aromen (Ulah) Azınlıklarda Basım ve Yayım Faaliyetleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları, ed. Leyla Aydemir, Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Aralık 2017, ss. 331-344.
57. ÜNLÜ, Mucize, “Uluslararası Diplomasi ve Ulahlar”, Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, Cilt 7, Sayı 7, 2009, ss. 9-26.
58. ÜNLÜ, Mucize ve YADİ, Ahmet, “II. Abdülhamid Döneminde Ulahların İstihdamına Dair”, History Studies International Journal of History, Cilt 10, Sayı 10, 2018, ss. 267-282, DOI: 10.9737/hist.2018.702, (20.03.2025).
59. VULPE, Ion, Românii de dinainte de Christos. Un popor, mai multe patrii, Editura Fundației Culturale Aromâne “Dimândarea Părintească”, București 1996.
60. YADİ, Ahmet, UNLÜ, Mucize, Ulahlar ve Rumlar (Osmanlı Devleti, Rum, Ulah ve Romanyalılar İsimli Eser Üzerine İnceleme), ed. Rıza Karagöz, Serander, Trabzon 2022.
61. ZBUCHEA, Gheorghe, O istorie a românilor din Peninsula Balcanică (sec. XVIII-XX), Editura Biblioteca Bucureştilor, București 1999.
62. ZBUCHEA, Gheorghe, “Românii din Dreapta Dunării”, Românii din afara granițelor țării în Tratatul de Istorie al Academiei Române, Predania, București 2003, ss. 1-14.
63. ZUCA, G., “Romanl’I”. Lumina. Revista Populară a Românilor din Imperiul Otoman, No. 1, Ocak 1903, ss. 20-22.
64. 2. İnternet Kaynakları
65. BERCIU-DRĂGHICESCU, Adina, “Iradeaua Imperială din 9/22 Mai 1905”, Art Emis Dergisi, 9 Mayıs 2018, https://www.art-emis.ro/istorie/iradeaua-imperiala-din9-22-mai-1905, (22.02.2025).
66. CAMBRIDGE DICTIONARY,https://dictionary.cambridge.org/tr/s%C3%B6zl%C3%BCk/ingilizce/lingua-franca, (15.02.2025).
67. CUBREACOV, Vlad, “Da, Aromânia! Sau România Kin-State avant la lettre pentru românii din Balcani”, Blog Vlad Cubreacov, Mayıs 2019, https://cubreacovblog.wordpress.com/2019/05/07/da-aromania/, (2.03.2025). TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/memleketeyn, (8.02.2025).
68. ȚÎRCOMNICU, Emil, Iradeaua Imperială din 9 mai 1905, publicată la 10 mai 1905, reflectată în presa vremii, ss. 1-6, https://dsftrom.s3.eu-central-1.amazonaws.com/655a2866bece52dd64b41ced5868f537.pdf, (15.03.2025).
69. VLA, Daniel, “Moscopole, vestita metropolă a aromânilor”, Wordpress, 26 Mayıs 2014, https://danielvla.wordpress.com/2014/05/26/moscopole-vestita-metropola-a-aromanilor/, (20.03.2025).