Ceneviz İdaresinden Osmanlı Nizamına İnöz (Enez) (1456–1600)

Öz

Osmanlı arşiv belgelerinde “İnöz” olarak geçen Enez, günümüzde Edirne’nin Keşan ilçesine bağlı bir yerleşim birimidir. Osmanlı idarî teşkilatında Rumeli Eyaleti’nin sol kol kazalarından biridir. Dönemin kronik yazarlarının büyük çoğunluğu, şehrin 1456 yılında II. Mehmed tarafından fethedildiği konusunda görüş birliği içerisindedir. Sultan II. Bayezid İmareti'nin vakıf köyleri arasında yer alan İnöz, Osmanlı döneminde de farklı etnik ve dinî toplumsal yapısını sürdürmüş; limanı, tuzlası ve dalyanları sayesinde canlı bir ekonomik yaşamın merkezi olmuştur. Buna karşın, İnöz’ün fethine ve Osmanlı idaresi altındaki sosyo-ekonomik gelişimine ilişkin yapılan akademik çalışmalar oldukça sınırlıdır. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurmayı amaçlamakta; Ceneviz kökenli Gattilusio ailesinin yönetiminde bulunan bu liman kentinin Osmanlılar tarafından fethini kronik kaynaklar üzerinden ele almakta ve ardından şekillenen Osmanlı idarî düzeni ile şehirdeki sosyo-ekonomik yapıyı, başta tahrir ve mühimme defterleri olmak üzere çeşitli birincil kaynaklar ışığında değerlendirmektedir. Bu bağlamda çalışma, mikro tarihsel bir perspektifle Osmanlı taşrasındaki bir liman şehri olarak İnöz’ün fethini; şehirdeki mahalle düzenini, nüfus hareketliliğini ve ekonomik yapıyı bir bütün olarak ele almayı ve çok yönlü biçimde analiz etmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Rumeli
• Edirne
• İnöz (Enez)
• Sol Kol
• Gattilusio Ailesi.

FROM THE GENOESE ADMİNİSTRATİON TO THE OTTOMAN ORDER: İNÖZ (ENEZ) (1456–1600)

Abstract

Enez, referred to as "İnöz" in Ottoman archival documents, is a settlement in the Keşan district of Edirne province today. It was a sol kol district of the Rumelia Province within the Ottoman administrative organization. The vast majority of contemporary chroniclers agree that the city was conquered by Mehmed II in 1456. Among the foundation villages of the Imaret of Sultan Bayezid II, İnöz maintained its diverse ethnic and religious social structure during the Ottoman period, becoming a center of vibrant economic life thanks to its harbor, saltworks, and fisheries. Despite this, academic research on the conquest of İnöz and its socio-economic development under Ottoman rule is quite limited. This study aims to fill this gap by examining the Ottoman conquest of this port city, which was ruled by the Gattilusio family of Genoese origin, through chronicle sources. It also evaluates the Ottoman administrative order and the socio-economic structure that emerged thereafter, drawing on various primary sources, primarily the tahrir (tariff) and mühimme (important records). In this context, the study aims to analyze the conquest of İnöz, a port city in the Ottoman countryside, the neighborhood order, population mobility and economic structure in the city as a whole and in a multifaceted way, from a micro-historical perspective.

Keywords

• Rumeli
• Edirne
• Inoz (Enez)
• Sol Kol
• Gattilusio Family.

Kaynakça

1. 1-Arşiv Kaynakları
2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Bab-ı Asafi Divan-ı Hümayun Sicilleri Mühimme Defterleri (A.DVNS.MHM.d.), nr. 26/585, nr. 33/655, nr. 36/32, nr. 96/712.
4. Tapu Tahrir Defterleri (TT.d.), nr. 70, nr. 167, nr. 306, nr. 979.
5. İbnülemin Meadin (İE.MDN), 1/75.
6. 2-Araştırma ve İnceleme Eserleri
7. AKGÜNDÜZ, Ahmed, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, C. 6, Fey Vakfı Yayınları, İstanbul 1993.
8. ALACA, Hanife. “XVI. Yüzyıl Başlarında Balkan Şehirlerinde Nüfus: Sağkol Kazaları Örneğinde Bir Tarihsel Demografi Denemesi”. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/3 (Temmuz 2021), 1932-1950.

9. ARIKAN, Zeki. “Tahrir Defterlerinde Geçen Deyimler”, Osmanlı Araştırmaları, 16/16, ss. 1-13.
10. Aşıkpaşazade, Osmanoğulları’nın Tarihi, Çeviri ve Günümüz Diline Aktarım: Kemal Yavuz M.A. Yekta Saraç, K Kitaplığı Yayınları, İstanbul 2003.
11. ATALAY, Bülent, Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin Siyasi Faaliyetleri (1908-1923), Türk Tarih Kurumu, Ankara 2020.
12. AYDIN, Mahir, Gümülcine Sancağı 1879-1912, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2022.
13. BABINGER, Franz, Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. çev. Dost Körpe.: Oğlak Yayınları, 4. bs., İstanbul 2003.
14. BARKAN, Ömer Lütfi, XV ve XVI’ıncı Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Malî Esasları: Kanunlar, C.1, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1943.
15. CEVAT, Ali, Memâlik-i Osmaniye’nin Tarih ve Coğrafya Lügati, Mahmud Bey Matbaası, İstanbul 1313.
16. CEZAR, Mustafa, Mufassal Osmanlı Tarihi. C. 1. Türk Tarih Kurumu, Ankara 2010.
17. COŞKUN, Ali vd. (Yay. Haz.) 167 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Rum-ili Defteri (937/1530): Dizin ve Tıpkıbasım, c. 1. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2003.
18. ÇAĞATAY, Neşet, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Reayadan Alınan Vergi ve Resimler”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 5/5, ss. 483-511.
19. DEMİRKENT, Işın, “Bizans”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C.6, TDV Yayınları, İstanbul 1992, ss. 230-244.
20. DOĞAN, Faruk, “Osmanlı Tuz Üretimi, Ticareti ve Mali Önemine Dair Bir İnceleme: İnöz (Enez) ve Kavak Memleha Mukataası”, Istranca Tarih Araştırmaları Dergisi, 1/1, ss. 1-18.
21. Dukas, Bizans Tarihi. çev. VL. Mirmiroğlu, İstanbul Fethi Derneği İstanbul Enstitüsü Yayınları, İstanbul 1956.
22. Dukas. İstanbul’un Fethi Dukas Kroniği 1341-1462, çev. V. Mirmiroğlu, Kabalcı Yayınları, İstanbul 2013.
23. EMECEN, Feridun M, “Limni Adası’nda Türk İskânının Ortaya Çıkışı ve Gelişim Safhaları”. Tarih Dergisi, 46, ss. 177-203.
24. EMECEN, Feridun M, Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluş ve Yükseliş Tarihi (1300-1600), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2015.
25. Enverî, Düsturname-i Enverî (19-22. Kitaplar) Osmanlı Tarihi (1299-1465), haz. Necdet Öztürk, Çamlıca Yayınları, 2. Bs., İstanbul: 2012.
26. ERSOY HACISALİHOĞLU, Neriman, “19. Yüzyıl Ticaretinde Meriç Nehri’nin Önemi”, Osmanlı Devleti’nde Nehirler ve Göller 1, haz. Şakir Batmaz-Özen Tok, Ekspres Baskı, Kayseri 2015, ss. 281-290.
27. FEYİZ, Fulya. XVIII. Yüzyıl Osmanlı Gümrük Kayıtları Işığında Edirne Ticaret Hayatı, Doktora Tezi, Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir 2022.
28. FINLAY, George. A History of Greece From Its Conquest By The Romans To The Present Time B.C. 146 To A.D. 1864, c. V, Oxford Press, Oxford 1877.
29. GALLATTO, Aldo. “Ceneviz”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 7, TDV Yayınları, İstanbul 1993, ss. 363-365.
30. GENÇ, Mehmet, “Mukataa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. c. 31, TDV Yayınları, Ankara 2020, ss.129-133.
31. Georg Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, çev. Fikret Işıltan, Türk Tarih Kurumu, 6. bs., Ankara 2006.
32. GÖĞÜNÇ, Nejat, “Hane Deyimi Hakkında”, Tarih Dergisi, 32 (Haziran 2011), ss. 331-48.
33. GÖKBİLGİN, M. Tayyib. XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livâsı: Vakıflar-Mülkler-Mukataalar, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul 1952.
34. GÖKÇE, Turan, “Osmanlı Nüfus ve İskân Tarihi Kaynaklarından “Mufassal-İcmal” Avârız Defterleri ve 1701-1709 Tarihli Gümülcine Kazâsı Örnekleri”. Tarih İncelemeleri Dergisi, XX/1 (Temmuz 2005), ss. 71-134.
35. GÜÇER, Lütfi. “XV-XVII. Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Tuz İnhisarı ve Tuzlaların İşletme Nizamı”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 23/1-2 (Şubat 1963), ss. 97-143.
36. GÜMÜŞSOY, Emine, “19. Yüzyıl Osmanlı Belgelerinde Meriç”, Osmanlı Devleti’nde Nehirler ve Göller 1, haz. Şakir Batmaz-Özen Tok, Ekspres Baskı, Kayseri 2015, ss. 623-641.
37. GÜNDÜZ, Tufan (ed.), Osmanlı Teşkilat Tarihi El Kitabı, 6. bs., Grafiker Yayınları, Ankara 2019.
38. İNALCIK, Halil, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, çev. Halil Berktay, c. 1, Eren Yayıncılık, İstanbul 2001.
39. İNALCIK, Halil, “Osmanlı Fetih Yöntemleri”, Cogito Osmanlılar Özel Sayısı, 19 (Yaz 1999), ss. 115-135.
40. İNALCIK, Halil, “Rumeli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 35, TDV Yayınları, İstanbul 2008, ss. 232-235 KAHRAMAN, Ali Doruk – Yılmaz, Murat. “Midilli Kısa Kroniği”, DEÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (Ekim 2023), ss. 717-739.
41. Kâtip Çelebi, Deniz Savaşları Hakkında Büyüklere Armağan, Tuhfetü’l-Kibâr Fî Esfâri’l-Bihâr, Yayıma haz. Seda Çakmakçıoğlu/Çetin Şan, Kabalcı Yayınevi, İstanbul 2007.
42. KAZICI, Ziya, Osmanlı’da Vergi Sistemi, Kayıhan Yayınları, İstanbul 2014.
43. KILIÇ, Orhan, Osmanlı Taşrasının İdari Taksimatı ve Yöneticileri: Kuruluştan 19. Yüzyıla, c. 2, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2021.
44. KIVRAK, Güler, XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Edirne Gümrüğü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 1989.
45. Kritovulos, İstanbul’un Fethi. çev. Karolidi, Kaknüs Yayınları, 3. bs., İstanbul 2011.
46. KURTULUŞ, İsmail Hakkı. Edirne İl Sınırları İçindeki Kalelerin Tespit ve Değerlendirilmesi, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2020.
47. KÜRKMAN, Garo, Anadolu Ağırlık ve Ölçüleri, çev. Selmin Kangal, Akmed, İstanbul 2003.
48. MCGOWAN, Bruce, Economic Life in Ottoman Europe: Taxation, trade and the struggle for land, 1600-1800, Cambridge University Press, New York 1981.
49. ORTAYLI, İlber, “16. Yüzyılda Rodosto (Via Egnatia’nın Marmara’daki Uzantısı)”, Sol Kol: Osmanlı Egemenliğinde Via Egnatia (1380-1699), ed. Elizabeth A. Zachariadou. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1999, ss. 215-224.
50. Oruç Beğ, Oruç Beğ Tarihi: Osmanlı Tarihi (1288-1502), haz. Necdet Öztürk, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2014.
51. ÖZTÜRK YILMAZ, Şenay, “İpsala Şehri’nde Nüfus ve Yerleşim (1519-1570)”, Her Yönüyle İpsala, c. 1, ed. Haluk Kayıcı-Emin Ünsal, Trakya Üniversitesi Yayınları, Edirne 2020, ss. 125-142.
52. ÖZTÜRK YILMAZ, Şenay, “XVI. Yüzyılda Podgoriçe Kazâsı’nda İdari, Sosyal ve Demografik Yapı”, Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9/2 (Eylül 2024), ss. 1406-1441.
53. SEZEN, Tahir, Osmanlı Yer Adları, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2017.
54. SEZGİN, İbrahim, “Meriç Nehri’nde Taşımacılık (17-18. Asırlar)”, Osmanlı Devleti’nde Nehirler ve Göller 1, haz. Şakir Batmaz-Özen Tok, Ekspres Baskı, Kayseri 2015, ss. 577-582.
55. SEZGİN, İbrahim, “Paşa Livâsı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 34, TDV Yayınları, İstanbul 2007, ss. 183-184.
56. ŞAHİN, Reyhan, Edirne Gümrüklerine Göre XVIII. Yüzyılın İkinci Yarısında Edirne’de Ticari Hayat, Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne 2006.
57. Şemseddin Sami, Kâmûsu’l-A’lâm, c.6, Mihran, İstanbul 1889.
58. TEKDEMİR Aziz, “19. Yüzyıl’ın İkinci Yarısında Meriç Nehri’nde Vapur İşletme İmtiyazı”, Osmanlı Devleti’nde Nehirler ve Göller 1, haz. Şakir Batmaz-Özen Tok, Ekspres Baskı, Kayseri 2015, ss. 643-659.
59. TEKDEMİR, Aziz, Edirne Tramvay Hattı Projeleri, Kitabevi, İstanbul 2019.
60. TUĞLACI, Pars, Osmanlı Şehirleri, Milliyet Yayınları, İstanbul 1985.
61. Tursun Bey, Tarih-i Ebü’l-Feth, haz. Mertol Tulum, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul 1977.
62. UYSAL, Nurhan, Kuyud-ı Kadim Arşivindeki 416 Numaralı Deftere Göre Kuzey Yunanistan’da Osmanlı Vakıfları, Yüksek Lisans Tezi, Namık Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tekirdağ 2022.
63. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, c. 2, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2011.
64. ÜNAL, Mehmet Ali, Osmanlı Müesseseleri Tarihi, Fakülte Kitabevi, 9. bs., Isparta 2012.
65. ÜNSAL, Emin, “İnöz (Enez) Kalesi’nde Kalebend Cezasının Tatbiki (XVIII. Yüzyıl Son Çeyreği)”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, 7/13 (Mayıs 2024), ss. 59-66.
66. WRIGHT, Christopher, The Gattilusio Lordships and the Aegean World 1355-1462, Brill Press, Leiden 2014.
67. YILDIRIM, Bülent –Kayıcı, Haluk, “Balkan Savaşları Öncesi Batı Trakya’nın İdarî ve Demografik Durumu”, Dünden Bugüne Batı Trakya Uluslararası Sempozyumu Bildiriler, ed. Cezmi Eraslan vd., Şenyıldız Yayıncılılık, İstanbul 2016, ss. 42-63.
68. YILDIRIM, Filiz, “15-16. Yüzyıllarda Tuna Havzasında Tuzlalar ve Tuz Hukuku”, Turkish Studies 9/4, (Spring 2014), ss. 1169-1183.
69. YILMAZ, Hilal, ”Temettuat Defterine Göre Enez’in Kaleiçi (Derun-ı Hisar/Derun-ı Kal’a) Mahallesi”, Enez Kitabı, ed. Haluk Kayıcı-Emin Ünsal, Ceren Yayıncılık, Edirne 2023, ss. 95-133.
70. YİĞİT, Ahmet. “XIV-XVI. Yüzyıllarda Menteşe Livasında Değirmenler”, Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18 (Aralık 2007), ss. 97-155.