Rumeli’de Modern Bir Eğitim Kurumu: Üsküp Mekteb-i İdadisi

Yıl 2025, Sayı: 16, 31 - 60, 28.10.2025

Ayşegül Altınova Şahin

https://doi.org/10.32953/abad.1777732

Öz

Bir toplumun en önemli gelişmişlik göstergelerinden biri olan eğitim, Osmanlı Devleti’nin son döneminde üzerinde en çok durulan hususlardan biri olmuştur. Tanzimat öncesinde sadece askerî eğitim kurumları gelişme gösterirken Tanzimatla birlikte sivil bürokrasinin yaygınlaşmasına paralel olarak sivil eğitim kurumları da gelişmeye başlamıştır. Devletin pek çok kurumunda yapılan yenilik hareketleri ve modernleşme çabaları eğitim alanında da kendini göstermiş, ülkenin pek çok farklı yerinde yeni eğitim kurumları açılmış ve bu zamanla yaygınlaştırılmıştır. Osmanlı maarif tarihi bakımından bir dönüm noktası niteliğinde olan 1869 tarihli Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi ile sivil eğitim ağının rüşdiyelerden sonra bugünkü aşağı yukarı ortaokul seviyesine denk gelen eğitim kurumları olan idadilerin açılması kararlaştırılmıştır. Bu karardan hemen sonra idadiler açılamasa da Darülmaarif adlı mektep binasının idadiye dönüştürülmesiyle 1874’te ilk idadi İstanbul’da açılmıştır. Bundan sonra taşrada bu mektebe en uygun mahaller tespit edilerek yeni idadiler açılmaya başlanmıştır. İşte bunlardan biri de Osmanlı Devleti’nin batıya açılan kapısı konumundaki Rumeli’nin o dönemde gerek ticari gerek kültürel alanda kilit noktalarından biri kabul edilen Üsküp’te 1891 yılında açılan Üsküp Mekteb-i İdadisi’dir. Açılan idadi mektebi ile şehrin önemi daha da artmıştır. Bu çalışmada Üsküp İdadisi, başta arşiv belgeleri ve Maarif Salnameleri olmak üzere ele alınarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Eğitim , Makedonya , Üsküp , İdadi , Üsküp İdadi Mektebi

A MODERN EDUCATIONAL INSTITUTION IN RUMELIA: THE SKOPJE MEKTEB-İ İDADÎ

Öz

Education, one of the most important indicators of a society’s level of development, became a central concern in the late Ottoman Empire. Prior to the Tanzimat reforms, only military educational institutions had undergone significant development. With the advent of the Tanzimat period, however, the expansion of the civil bureaucracy was accompanied by the establishment and growth of civilian schools. The reformist and modernization initiatives carried out in various branches of the state manifested themselves in the field of education as well, leading to the foundation of numerous schools across the empire, which gradually proliferated. A turning point in the history of Ottoman education was the promulgation of the Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi of 1869, which mandated the establishment of idadis—schools roughly equivalent to today’s secondary schools—following the rüşdiye level. Although the implementation of this decision was initially delayed, the transformation of the Darülmaarif school building into an idadi in 1874 resulted in the opening of the first such institution in Istanbul. Subsequently, new idadis were established in selected provincial centers deemed suitable for these schools. One of these was the Üsküp Mekteb-i İdadisi, founded in 1891 in Skopje—then regarded as the gateway of the Ottoman Empire to the West and a key hub in both commercial and cultural terms. The opening of this idadi further enhanced the city’s significance. This study examines the Üsküp İdadisi through archival documents and Maarif Salnames, focusing on its establishment and historical role within the Ottoman educational system.

Anahtar Kelimeler

Education , Macedonia , Skopje , İdadi , Skopje Mekteb-i İdadisi (Secondary /Preparatory School)

Kaynakça

• I. Arşiv Kaynakları
• 1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.)
• Bâb-ı Âli Evrak Odası (BEO): 880/65987, 1332/99857, 2083/156192, 2123/159211, 3009/225646, 3639/272854.
• Bâb-ı Âli Evrak Odası Ayniyat Defterleri (BEO. Ayniyat Def.): 1070.
• Dâhiliye Mektûbî Kalemi (DH.MKT): 789/4, 805/40, 1661/101.
• Dâhiliye Muhaberât-ı Umumiye İdaresi (DH.MUİ): 15/12, 34/5, 54/35.
• Dâhiliye Şifre Kalemi (DH.ŞFR.): 238/142.
• Hariciye Tahrirat (HR.TH..): 287/72.
• İrâde Maârif (İ.MF.): 4/24, 8/31, 10/22, 13/6.
• İrâde Meclis-i Mahsus (İ.MMS.): 110/4704.
• İrâde Şûra-yı Devlet (İ.ŞD.): 107/6435.
• Maârif İbtidai Kalemi (MF.İBT.): 41/115, 42/100, 418/9.
• Maârif Mektûbi Kalemi (MF.MKT): 129/94, 137/64, 139/41, 161/133, 175/101, 179/51, 180/101, 190/19, 190/52, 194/25, 194/102, 328/19, 329/14, 405/22, 417/14, 513/33, 517/3, 546/31, 655/38, 663/37, 675/60, 683/21, 693/48, 695/36, 696/36, 716/32, 719/56, 722/46, 743/45, 792/59, 796/28, 810/81, 831/54, 903/14, 924/57, 963/50, 1076/55, 1091/47, 1106/52, 1140/21, 1149/2, 1176/107.
• Şûra-yı Devlet (ŞD): 211/6, 214/73, 219 /48.
• Tefrişat-ı Rumeli Evrakı Jandarma Müşiriyet ve Kumandanlığı Evrakı (TFR.I..AS..): 2/116.
• Tefrişat-ı Rumeli Evrakı Kosova Evrakı (TFR.I..KV..): 17/1698, 18/1795, 30/3000, 147/14641, 148/1472, 155/15471, 230/22996.
• Tefrişat-ı Rumeli Evrakı Makamat Evrakı (TFR.I..MKM): 5/416, 8 /708,
• Tefrişat-ı Rumeli Evrakı Selanik Evrakı (TFR.I.SL.): 137/13620.
• Tefrişat-ı Rumeli Evrakı Arzuhaller (TFR.I..ŞKT): 56/5501, 92/9155, 106/10554, 109/10857, 136/13571.
• Topkapı Sarayı Müze Arşivi Evrakı (TS.MA.e): 1324 /25, 1374/29, 1374/30.
• Yıldız Perakende Evrakı Sadâret Maruzatı (Y..PRK.A.): 13/52.
• Yıldız Mütenevvî Maruzat (Y.MTV): 247/74.
• Yıldız Perakende Umumi (Y.PRK.UM): 21/8.
• Yıldız Perakende Yaveran ve Maiyyet-i Seniyye Erkan-ı Harbiye Dairesi (Y..PRK.MYD): 14/33.
• II. Salnâmeler 1. Maârif Salnâmeleri
• Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye, 1316/1898, Def’a 1, İstanbul Matbaa-i Âmire.
• Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye, 1317/1899, Def’a 2, İstanbul Matbaa-i Âmire.
• Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye, 1318/1900, Def’a 3, İstanbul Matbaa-i Âmire.
• Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye, 1319/1901, Def’a 4, İstanbul Matbaa-i Âmire.
• Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye, 1321/1903, Def’a 6, İstanbul Asır Matbaası.
• 2. Vilâyet Salnâmeleri Salnâme-i Vilâyet-i Kosova, 1311/1893, Def’a 6.
• Salnâme-i Vilâyet-i Kosova, 1314/1896, Def’a 7.
• Salnâme-i Vilâyet-i Kosova, 1318/1900, Def’a 8.
• IV. Araştırma Eserler ve Diğer Kaynaklar
• AKYÜZ, Yahya, Türk Eğitim Tarihi, Pegem A Yayıncılık, Ankara, 2004.
• ALKAN, Mehmet Ö., “İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e Modernleşme ve Ulusçuluk Sürecinde Eğitim”, Osmanlı Geçmişi ve Bugünün Türkiye’si, Derleyen: Kemal Karpat, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2004, ss. 73-242.
• ALTINOVA, Ayşegül, ““Yeni Mektep” Dergisini Çıkaran Üsküp Darülmuallimîn-i Rüşdîsi Özelinde Darülmuallimînlerin Osmanlı Modernleşmesindeki Rolü”, Balkanlar’da İslâm Medeniyeti Dördüncü Milletlerarası Kongre Tebliğleri (13-17 Ekim 2010), IRCICA, İstanbul, 2015, C. I, ss. 239-263.
• ALTINOVA ŞAHİN, Ayşegül, Osmanlı Devleti’nde Rüşdiye Mektepleri, TTK Yayınları, Ankara, 2018. BİRBUDAK, Togay Seçkin, “Meşrutiyet ve Millî Mücadele Yıllarında Eğitim”, Türk Eğitim Tarihi El Kitabı, Grafiker Yayınları, Ankara, 2016, ss. 173-189.
• Belgelerle Tanzimat: Osmanlı Sadrazamlarından Âli ve Fuad Paşaların Siyasî Vasiyyetnameleri, Haz: Engin Deniz Akarlı, Boğaziçi Üniversitesi Yay., İstanbul, 1978.
• DEMİR, Necati, “Başbakanlık Osmanlı Arşivlerine Göre 1877-1912 Yılları Arasında Kosova’da Eğitim ve Öğretim”, Zeitschrift für die Welt der Türken, 2010, C. 2, S. 3, s. 5- 26.
• DEMİREL, Fatih, Mekteb-i İdâdî, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum, 2010.
• DEMİREL, Muammer, “Bezmiâlem Valide Sultan School: Darülmaârif”, Middle Eastern Studies, Volume: 45, Issue: 3, May 2009, pp. 507-516.
• DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Lûgat, Doğuş Matbaası, Ankara, 1962.
• Düstûr-I. Tertip, C. I, s. 184.
• ERGİN, Osman, Türk Maârif Tarihi, Eser Matbaası, İstanbul, 1977, C. 1-2, 3-4.
• ERGÜN, Mustafa, “Medreseden Mektebe Osmanlı Eğitim Sistemindeki Değişme”, Yeni Türkiye, 2000, S. 32, ss. 735-753.
• GEORGEON, François, Sultan Abdülhamid, Çeviren: Ali Berktay, İstanbul, 2006.
• GÖNÜL, Alper, Selen DURAK, “Bir Osmanlı Kenti Üsküp’ün Tanzimat’tan XX. Yüzyıla Fiziksel Değişim Süreci”, Balkan Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Temmuz 2018, C. 7, S.1, ss. 87-110.
• GÜREL, Zeki, “Beş Hececiler’den Enis Behiç Koryürek ve Makedonya”, Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2019, C. 7, S. 3, ss. 800-814.
• HAYTA, Necdet, Uğur Ünal, Osmanlı Devleti’nde Yenileşme Hareketleri (XVII. Yüzyıl Başlarından Yıkılışa Kadar), Gazi Kitabevi, Ankara, 2003.
• HOCA, Fadıl, “Osmanlı’nın Son Döneminde Makedonya’da Eğitim Müfredatı”, Osmanlı İlim, Düşünce ve Sanat Dünyasında Balkanlar, (Milletlerarası Tartışmalı İlmî Toplantı 07-09 Mayıs 2014), İstanbul, 2014.
• İNBAŞI, Mehmet, “Üsküp”, TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 2012, C. 42, ss. 377-381.
• İNBAŞI, Mehmet, Eyüp Kul, Balkanlarda Bir Türk Şehri: Üsküp (Fetihten XVIII. Yüzyıla Kadar Sosyal ve Ekonomik Tarihi), TTK Yay., Ankara, 2018.
• KADIOĞLU, Sevtap, “Osmanlı Döneminde Türkiye’de Ziraat Okulları Üzerine Notlar ve ‘Tedrisat-ı Ziraiye Nizamnâmesi”, Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi, S. 8, İstanbul, Ekim 2005, ss. 239-257.
• KODAMAN, Bayram, Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, TTK Basımevi, Ankara, 1991.
• KUMBARACI BOGOYEVİÇ, Lidiya, Üsküp’te Osmanlı Mimari Eserleri, ENKA, İstanbul, 2008.
• LEWIS, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, TTK Basımevi, Ankara, 1998.
• Mahmud İbnü’ş Şeyh Nâfi, Maârif-i Umûmiye Nezâret-i Târihçe-i Teşkîlât ve İcrââtı - XIX. Asır Osmanlı Maârif Tarihi -, Hazırlayan Taceddin Kayaoğlu, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2001, s. 443.
• ORHAN, Muzaffer, Osmanlı Devleti’nde Vilayet Yatılı İdadileri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
• ÖZTAŞ, Sezai, “Maârif Salnâmelerine Göre Edirne İdâdileri”, Trakya Üniversitesi’nin 40. Yılına Armağan, (Ed. H. Kayıcı - E. Akman), Aralık, 2022, ss. 263-282.
• ÖZTAŞ, Sezai, “Malkara Rüşdiye Mektebi”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 12, 2023, ss. 287-305.
• ÖZTÜRK, Cemil, “İdadi”, İslâm Ansiklopedisi, C. 21, Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 2000, ss. 464-466.
• PAKALIN, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. II, s. 34.
• SAKAOĞLU, Necdet, Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yay., İstanbul, 2003. ŞENTÜRK, M. Hüdai, “Dârülmaârif” TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 1993, C. 8, ss. 548-549.
• TEKELİ, İlhan, “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Eğitim Sistemindeki Gelişmeler”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi II.
• ÜNAL, Uğur, II. Meşrutiyet Öncesi Osmanlı Rüşdiyeleri (1897-1907), TTK Yayınları, Ankara, 2015.
• ÜNAL, Uğur, Meclis-i Kebîr-i Maârif (1869-1922), TTK Yayınları, Ankara, 2008.
• ÜNLÜ, Mucize, II. Abdülhamit Döneminde Üsküp’te İmar Faaliyetleri, GAMER, 2012, C. I, S. 1, ss. 165-186.
• ÜNLÜ, Mucize, Kosova Vilâyeti’nin İdarî ve Sosyal Yapısı (1877-1912), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Samsun, 2002.
• YAŞARGİL, M. Gazi, Beyin ve Evrim Hakkında Düşünceler, Ankara Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları, Ankara, 1991. YILDIZ, Hatip, “Osmanlı Döneminde Yemen Vilayetinde Açılan İdadi Eğitim Kurumları”, Mecmua – Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 2020, Yıl: 5, S. 10, ss. 240-261.