BELTS IN THE MATERIAL CULTURE OF THE DANUBIAN BULGARIANS

Yıl 2025, Sayı: 16, 145 - 155, 28.10.2025

Aslı Çandarlı

https://doi.org/10.32953/abad.1777773

https://izlik.org/JA22CS46TX

Öz

Throughout history, belts have primarily served as an important clothing accessory for fastening garments such as trousers and caftans around the waist and carrying basic everyday items, especially weapons. However, its purpose was not limited to this functionality; the belt also served as a symbol of social status. In this regard, the possibility of gaining insight into the social, cultural, and economic circumstances of those who wore it based on its material and design characteristics elevated the belt from a mere material cultural element to one of the important markers of cultural identity. The subject of this research is to examine the functional and symbolic use of the belt in early Bulgarian culture and to reveal its meanings. Archaeological findings and written sources show that the meanings of administrative power, social status, and sanctity were preserved in Bulgarian culture for a certain period of time, but that a transformation took place in the symbolic meanings attributed to objects with the change of religion. At this point, the influence of steppe culture as well as Slavic influence on belt usage has been evaluated; the production characteristics of belt sets consisting of a base, belt tip, and buckle have been examined to understand the data they provide regarding Bulgarian metalworking art and the world of belief.

Anahtar Kelimeler

Belt , Belt Buckle , Bulgarian Culture , Social Status , Material Culture

Tuna Bulgarlarının Maddi Kültüründe Kemer

https://izlik.org/JA22CS46TX

Öz

Kemer, tarihi süreçte öncelikle pantolon, kaftan gibi giysileri bele tutturmaya ve silahlar başta olmak üzere temel günlük kullanım eşyalarını taşımaya yarayan önemli bir giysi aksesuarıdır. Ne var ki kullanım amacı bu işlevselliği ile sınırlı kalmamış; kemer aynı zamanda sosyal statü göstergesi olmuştur. Bu doğrultuda malzeme ve tasarım özelliklerinden yola çıkarak onu kullanan kişilerin sosyal, kültürel ve ekonomik durumları hakkında bilgi edinebilmenin mümkünlüğü, kemeri sıradan bir maddi kültür unsuru olmaktan çıkararak kültürel kimliğin önemli işaretlerinden biri haline dönüştürmüştür. Bu araştırmanın konusu erken dönem Bulgar kültüründe kemerin işlevsel ve sembolik kullanımını inceleyerek taşıdığı anlamları ortaya koymaktır. Arkeolojik buluntular ve yazılı kaynaklar yönetimsel güç, sosyal statü ve kutsiyet anlamlarının Bulgar kültüründe de belli bir süre korunduğunu ancak din değişimiyle birlikte nesnelere yüklenen sembolik anlamlarda bir dönüşüm yaşandığını göstermektedir. Bu noktada kemer kullanımında bozkır kültürünün yanı sıra Slav etkisi değerlendirilmeye çalışılmış; kaide, kemer ucu ve tokadan oluşan kemer setlerinin üretim özelliklerinin Bulgar metal işleme sanatı ve inanç dünyası noktasında sunduğu veriler anlaşılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kemer , Kemer Tokası , Bulgar Kültürü , Sosyal Statü , Maddi Kültür

Kaynakça

• AHMETBEYOĞLU, Ali, “Bulgar Hakanlar Listesi”, Tarih Enstitüsü Dergisi, sayı 14 (1994), ss. 1-8.
• ARIKOĞLU, Ekrem, İlker Tosun, Tuvaca-Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2024.
• BAYKUZU, Tilla Deniz, “İslam Öncesi Orta Asya Türklerinde Kur ve Kurluk”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi 53/1 (2013), ss. 221-250.
• BONEV, Stoyço, Stela Doncheva, Tarobılgarski Proizvodstven Tsetr za Hudojestven Metal, Faber, Veliko Trnovo 2011.
• BONEV, Stoyço, Arhitekturen Kompleks v Preslav, Preslav 4 (1993), ss. 56-78.
• BUGARSKI, İvan, Milica Rasidic, “The Central Balkans in the the Early Middle Ages: Archaeological Testimonies to Change, Processes of Byzantinisation and Serbian Archaeology”, Byzantine Heritage and Serbian Art I, ed. V. Bikić, Belgrade 2016, ss. 91-206.
• CLAUSON, Sir Gerard, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford At the Clarendon Press, London 1972.
• DASKALOV, M. Kolani i Kolanni Ukrasi ot VI-VII vek. (ot Dneşna Blgariya i Ssednite Zemi), Sofiya 2012.
• DIMITROV, Petr, “Metalni Ukrasi ot Veliki Preslav”, Bulgarian e-Journal of Archaeology, 2, 2012, ss. 93-121.
• DİYARBEKİRLİ, Nejat, Hun Sanatı, Millî Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları, İstanbul 1972.
• DONCHEVA, Stella, “Za Edin Ryadak Tip Toki ot Teritoriyata na Srednovekovna Blgariya”, Pliska-Preslav, 11, 2015, ss. 63-68.
• DONCHEVA, Stella, “Similar Traits and Influences in the Production of Belt Sets in Bulgaria and Romania in the 10th Century AD.”, Pontica, LIII, 2020, ss. 343-370.
• DONCHEVA, Stella, “Ancient Metallurgy in the Bulgarian Lands”, Journal Scientific and Applied Research, Vol. 24, 2023, ss. 65-72.
• DONCHEVA, Stella, Ivajlo Bunzelov, “Buckles with Images of Animals and Mythological Creatures From Medieval Bulgaria”, Pontica 47, s. 325-342.
• DONCHEVA, Stella, Early Medieval Bulgarian Belt Set Composition and Function, Pontica, LIII (2020), ss. 323-342.
• ESİN, Emel, Türk Kozmolojisine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul 2001.
• FEHER, Geza, Bulgar Türkleri Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1984.
• GALE, Noël H., Zofia Stos-Gale, Ana Radouncheva, Ivan Ivanov, Petar Lilov, Todor Todorov, Ivan Panayotov, “Early Metallurgy in Bulgaria”, Godişnik ia Departameit Archeologiya, NBU/IAM, vol. IV-V, 2000, Sofia, s. 102-168.
• GOMOLKA-FUCHS, Von Gudrun, “Eine Gürtelgarnitur Vom Ungarischen Tup Aus Der Frühmittelalterlichen Siedlung von Krivina, Bezirk Ruse, Bulgarien”, Eurasia Antiqua, 8, 2002, ss. 493-514.
• GRIGOROV, Valeri, “Nakiti v Blgariya i Velikomoraviya ot IX-X v. (Vizantiyski Kulturni Vliyaniya)”, Blgarsko e-Spisanie za Arheologiya 2013, ss. 99–119.
• INKOVA, Mariela, A Contribution to the Problem of Producing the Old Bulgarian Belt Fittings From the 10th Century, Römisch-Germanisches Zentralmuseum Forschungsinstitut für Archäologie, Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums, Mainz 2012, ss. 277-293.
• KAFESOĞLU, İbrahim, Bulgarların Kökeni, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara, 1985.
• KAFESOĞLU, İbrahim, Türk Milli Kültürü, Ötüken, 31. Basım, İstanbul, 2010.
• KARATAY, Osman, “Tuna Bulgar Devletinin İlk Asrı: Balkanlarda Tutunma ve Pekişme (681 803)”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, S.X/2, Kış 2010, ss. 1-18.
• KARATAY, Osman, “Oğurlar”, Doğu Avrupa Türk Tarihi, (ed. Osman Karatay-Serkan Acar), Kitabevi, İstanbul 2013, ss. 241-250.
• KARATAY, Osman, “Tuna Bulgarları”, Doğu Avrupa Türk Tarihi, ed. Osman Karatay-Serkan Acar, Kitabevi, İstanbul 2013, ss. 273-294.
• KAŞGARLI MAHMUD, Divanu Lügati’t Türk, haz. Ahmet B. Ercilasun, Ziyat Akkoyunlu, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2014.
• KAYAPINAR, Ayşe, “Tuna Bulgar Devleti (679-1018)”, Türkler Ansiklopedisi, Cilt: 2, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ss. 630-640.
• KURAT, Akdes Nimet, “Tuna Bulgarları”, İslam Ansiklopedisi, C.II, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1993, ss. 796-801. LANGÓ, Péter – PATAY HORVÁRTH, András, “Hungarian Belt Bulgarian Belt? Some Notes On The Distribution Of Ribbed Belt Mounts”, Between Byzantium and the Steppe: Archaeological and Historical Studies in Honour of Csanád Bálint on the Occasion of His 70th Birthday, Institute of Archaeology Research Centre for the Humanities Hungarian Academy of Sciences, Budapest 2016, ss. 567-786.
• MAVRODINOV, Nikola, Staroblgarskoto İzkustvo, Sofiya, 1959.
• OSTROGORSKY, Georg, Bizans Devleti Tarihi, çev. Fikret Işıltan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2015.
• ÖGEL, Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, C. 5, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2000.
• PARASCHIV, S. – TALMAȚCHI, G. – CUSTUREA, G., “Ornamente de centură descoperite la Oltina – “Capul Dealului”, Pontica, 51, 2018, ss. 365-387.
• PLETNOV V., PAVLOVA, V., Rannosrednovekovni Remçni Aplikatsii vŭv Varnenskiya Arheologicheski Muzey (Frühmittelalterliche Riemenbeschläge im Archäologischen Museum von Varna). Izv. Narod. Muz. Varna 30-31 (45- 46), 1994-1995 (2000), ss. 24-239.
• PLETNOV Valentin, “Proizvodstvoto na Kolanni Garnituri v Rannosrednovekovna Blgariya”, Preslav, 6, 2004, ss. 228-240.
• RADIŠIĆ, Milica, “Archaeological Testimonies of Bulgarian Presence in the Central Balkans during the Ninth and Tenth Centuries”, Emperor Symeon's Bulgaria in the History of Europe's South-East: 1100 years from the Battle of Achelous, eds. A. Nikolov – N. Kanev, Sofia 2018, ss. 134-154.
• STANILOV, S., Dve Grupi Staroblgarski Remyni Ukrasi ot Severoiztoçna Blgariya, Pliska Preslav, T. 6, Sofiya 1993. TOTEV, Bonya, Olga Pelevniya, “Nahodkite” ot Velino i Zlatari i Aristokratiçeskite Grobove na Dunavskite Blgari, Arheologiya, 3-4 (2010), ss. 58-77.
• VERNER, Y., Pogrebalnata Nhodka ot Malaya Pereşepina i Kubrat-Han na Blgarite, Sofiya 1988. ZIMONYI, Istvan, “Bulgarlar ve Ogurlar”, Türkler Ansiklopedisi, Cilt: 2, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, 2002, ss. 606-616.