Selanik Muhassıllığı (1840-1842)

Öz

Bu çalışma, Tanzimat Fermanı ile Osmanlı maliyesinde uygulamaya konulan muhassıllık kurumunun Selanik örneğini ele almaktadır. Tanzimat reformları çerçevesinde iltizam usulüne son verilerek vergilerin merkez tarafından görevlendirilen muhassıllar aracılığıyla toplanması amaçlanmıştır. 1840 yılında oluşturulan bu sistem doğrultusunda Selanik eyaletinde, merkez Selanik sancağının yanı sıra Tırhala, Siroz ve Drama sancaklarında da muhassıllık teşkilatı kurulmuştur. Aynı zamanda bu sancaklarda muhassıllık meclisleri teşkil edilmiş, bölgenin gelir ve giderlerinin tespiti bu kurumların sorumluluğuna bırakılmıştır. Ancak kısa sürede, muhassıllık kurumundan beklenen sonuçlar elde edilememiş ve hazinenin ihtiyaçları karşılanamamıştır. Bu nedenle 1842 yılı itibariyle muhassıllık uygulaması kaldırılarak yeniden iltizam sistemine dönülmüştür. Bu çalışma, 1840-1842 yılları arasında Selanik muhassıllığının faaliyetlerini inceleyerek söz konusu kısa süreli uygulamanın bölgesel işleyişini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Selanik
• Tanzimat Fermanı
• Muhassıllık
• Vergi
• Tırhala
• Siroz
• Drama

The Organization of Muhassıllık in Salonica (1840-1842)

Öz

This study examines the case of the muhassıllık (tax collection) institution, introduced into Ottoman finance with the Tanzimat Edict, through the example of Salonica. Within the framework of the Tanzimat reforms, the aim was to abolish the tax-farming (iltizam) system and ensure that taxes were collected by officials appointed directly from the center. In line with this system, established in 1840, muhassıllık offices were founded in the province of Salonica, not only in the district of Salonica itself but also in the districts of Tirhala, Serres, and Drama. At the same time, muhassıllık councils were established in these centers, tasked with determining the revenues and expenditures of the region. However, the institution of muhassıllık soon failed to achieve the expected results, and the treasury’s needs could not be met. Consequently, in 1842 the muhassıllık system was abolished, and the empire reverted to the tax-farming practice. By focusing on the activities of the Salonica muhassıllık between 1840 and 1842, this study seeks to shed light on the regional functioning of this short-lived experiment.

Anahtar Kelimeler

• Salonica
• Tanzimat Edict
• Muhassıllık (Tax Collection)
• Tax
• Tirhala
• Serres
• Drama

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. Cevdet Adliye (C.ADL.), Nr: 61/3665, 91/5463.
3. Cevdet Askeriye (C.AS.), Nr: 774/32761.
4. Cevdet Belediye (C.BLD.), Nr: 53/2643.
5. Cevdet Dahiliye (C.DH.), Nr: 55/2706, 82/4051.
6. Cevdet Maliye (C.ML.), Nr: 23/1090, 28/1345, 177/7522, 510/20768.
7. Cevdet Zabtiye (C.ZB.), Nr: 24/1171.
8. İdare Dahiliye (İ.DH.), Nr: 7/304, 8/379, 17/809, 48/2359.

9. Kamil Kepeci Defterler (KK.d.), Nr: 5886.
10. Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d.), Nr: 7928, 9061, 9189.
11. Maliye Nezareti Defterleri (ML.MKT.d.), Nr: 73.
12. Maliye Nezareti Defterleri (ML.MSF.d.), Nr: 1373, 2907, 19216.
13. Maliye Nezareti Defterleri (ML.VRD.d.), Nr: 405.
14. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TS.MA.e), Nr: 1129/13.
15. Süreli Yayınlar Takvîm-i, Vekâyi’, Def’a 193, 13 Zilhicce 1255/17 Şubat 1840.
16. Takvîm-i, Vekâyi’, Def’a 202, 28 Cemâziyelevvel 1256/28 Temmuz 1840.
17. Takvîm-i, Vekâyi’, Def’a 214, 10 Zilkade 1256/3 Ocak 1841.
18. Takvîm-i, Vekâyi’, Def’a 236, 5 Zilkade 1257/19 Aralık 1841.
19. Araştırma-İnceleme Eserleri
20. ANASTASSIADOU Meropi, Tanzimat Çağında Bir Osmanlı Şehri Selanik (1830-1912), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2014.
21. BAYCAR Kazım, Ömer Faruk Mete, “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı’da Nüfus ve Beşerî Sermaye: Selanik Örneği”, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, c. 6/ sy. 12, (2023), ss. 417-429.
22. BAYRAKTAR Uğur Bahadır, “Maliyenin Maliyeti Tırhala’da Muhassıllık Düzeni, 1840-1842”, Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, sy. 15 (2012), ss. 7-34.
23. ÇADIRCI Musa, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Eyalet ve Sancaklarda Meclislerin Oluşturulması (1840-1864)”, Ord. Prof. Yusuf Hikmet Bayur’a Armağan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1985, ss. 257-277.
24. ÇADIRCI Musa, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yapısı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2013.
25. ÇADIRCI Musa, “Tanzimat Döneminde Türkiye’de Yönetim (1839-1856)”, Belleten, c. 52/ sy. 203 (1988), ss. 601-626.
26. ÇADIRCI Musa, “Tanzimat’ın İlânı Sıralarında Türkiye’de Yönetim (1826-1839)”, Belleten, c. 51/ sy. 201 (1987), ss. 1215-1240.
27. ÇADIRCI Musa, Tanzimat Sürecinde Türkiye Ülke Yönetimi, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara 2007.
28. ÇAKILCI Diren, Selânik Şehri 1800-1860, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2023.
29. ÇAKIR Coşkun, Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi, Küre Yayınları, İstanbul 2001.
30. EFE Ayla, Muhassıllık Teşkilatı, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Eskişehir 2002.
31. EFE Ayla, “Osmanlı Devleti’nde Mali Sistem Arayışının Getirdiği Yerel Yönetim Uygulamaları: Muhassıllık Örneği”, Tarih Dergisi, sy. 49 (2010), ss. 59-89.
32. EFE Ayla, “Taşra Yönetimine Muhassıllıktan Açılan Kapı”, 1864 Vilayet Nizamnamesi, Ed. Erkan Tural, Selim Çapar, TODAİE, Ankara 2015, ss. 31-47.
33. ENGELHARDT Edouard-Philippe, Tanzimat ve Türkiye, çev. Ali Reşad, Kaknüs Yayınları, İstanbul, 1999.
34. EREN Ahmet Cevat, Tanzîmât Fermanı ve Dönemi, haz. Alişan Akpınar, Derin Yayınları, İstanbul 2007.
35. ERYILMAZ Bilâl, Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme, İşaret Yayınları, İstanbul 1992.
36. FEYZİOĞLU Hamiyet Sezer, “Muhassıllık Uygulaması Hakkında Bir Belge”, Belgeler, c. 30/sy. 34 (2009), ss. 67-125.
37. GENÇ Mehmet, “İltizam”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.22, Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2000, ss. 154-158.
38. İNALCIK Halil, “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkileri”, Belleten, c. 28/ sy. 112 (1964), ss. 623-690.
39. KARAL Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, c. V, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2017.
40. KAYNAR Reşat, Mustafa Reşit Paşa ve Tanzimat, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2010.
41. MOLHO Rena, Selanik Yahudileri 1856-1919 Özel Bir Cemaat, çev. Panayot Abacı, Bağlam Yayınları, İstanbul 2005.
42. Mustafa Nuri Paşa, Netayic Ül-Vukuat, haz. Neşet Çağatay, c. III-IV, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1987.
43. ORTAYLI İlber, Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840-1880), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2020.
44. ÖKMEN Mustafa, Bekir Parlak, Kuramdan Uygulamaya Yerel Yönetimler, Alfa-Aktüel, Bursa 2010.
45. ÖNEN Nizam, Cenk Reyhan, Mülkten Ülkeye Türkiye’de Taşra İdaresinin Dönüşümü, İletişim Yayınları, İstanbul 2011.
46. ÖZKAYA Yücel, Ali Akyıldız, “Muhassıl”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.31, Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2006, ss. 18-20.
47. SAYIN Abdurrahman Vefik, Tekâlif Kavaidi, Maliye Bakanlığı Yayınları, Ankara 1999.
48. TÖNÜK Vecihi, Türkiye’de İdare Teşkilâtı ve Tarihi Gelişimi ve Bugünkü Durumu, İçişleri Bakanlığı Yayınları, Ankara 1945.
49. ZÜRCHER Erik Jan, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, çev. Yasemin Saner, İletişim Yayınları, İstanbul 2018.