PRODUCTION ACTIVITIES IN THE SAMAKOVCUK IRON MINES (1695-1725)

Öz

The Samakovcuk Foundries have been referred to as the “Fatih Foundry” based on local information, which shows that they operated during the reign of Mehmed the Conqueror. The presence of sources indicating that mining operations were here in the early period suggests that this designation is appropriate. Although exploited in the early period, Samakovcuk remained inactive until the late seventeenth century; due to the Ottomans’ need for raw materials, pits were reopened and pig iron was extracted. The iron obtained here was sent to military-industrial facilities in Istanbul, where it was processed and used to manufacture cannonballs and mortars. These activities, which intensified at the end of the seventeenth and the beginning of the eighteenth centuries, also increased on the eve of the Pruth Campaign, but came to a halt after the campaign. However, preparations were initiated in 1714 for a campaign against Venice. Subsequently, in connection with preparations for campaigns against Austria and Iran, substantial quantities of iron were dispatched to institutions such as the Tophâne (Imperial Cannon Foundry) and the Tersâne (Imperial Arsenal/Shipyard). Between 1695 and 1725, more than three million tons of ore were sent to the relevant institutions. The ores were shipped by sea. The miners who carried out these activities were exempted from certain taxes. This study aims to examine, for the years 1695–1725, the production activities at the Samakovcuk iron mines, the institutions to which the dispatched iron was delivered, the mining community, the production volumes, and the transportation operations. The principal sources of this study are documents obtained from the Ottoman archives, which contain a lot of information. Research-based analytical studies have also been consulted.

Anahtar Kelimeler

• Samakovcuk
• İron
• Tophâne
• Tersane
• Fatih Foundry

Samakovcuk Demir Madenleri’nde Üretim Faaliyetleri (1695-1725)

Öz

Samakovcuk Dökümhâneleri, Fatih Sultan Mehmed döneminde işletildiği şeklindeki yerel bilgiye istinaden “Fatih Dökümhânesi” şeklinde adlandırılmıştır. Burada erken dönemlerde maden işletmesi bulunduğuna dair kaynakların varlığı bu sıfatın yerinde olduğunu göstermektedir. Erken dönemlerde işletilen fakat XVII. yüzyılın sonlarına kadar âtıl kalan Samakovcuk’ta Osmanlılar’ın hammadde ihtiyacı nedeniyle yeniden ocaklar açılmış ve ham demir çıkarılmıştır. Buradan çıkarılan demir İstanbul’daki harp sanayi tesislerine gönderilerek işlenmek suretiyle top güllesi ve humbara yapımında kullanılmıştır. XVII. yüzyılın sonunda ve XVIII. yüzyılın başında yoğunlaşan bu faaliyetler Prut Seferi’nin öncesinde de yoğunlaşmış olup seferden sonra durma noktasına gelmiştir. Ancak 1714 yılında Venedik üzerine yapılacak seferin hazırlıklarına başlanmıştır. Akabinde ise Avusturya ve İran üzerine yapılacak seferlerin hazırlıkları münasebetiyle Tophâne ve Tersane gibi kurumlara ciddi miktarlarda demir gönderilmiştir. 1695-1725 yılları arasındaki zaman diliminde toplamda üç milyon tonun üzerinde maden ilgili kurumlara gönderilmiştir. Madenler deniz yoluyla sevk edilmiştir. Bu faaliyetleri yürüten madenciler bazı vergilerden muaf olmuşlardır. Bu çalışmada 1695-1725 yılları arasında Samakovcuk demir madenlerindeki üretim faaliyetlerin, gönderilen demirin teslim edildiği kurumların, madenci taifesinin, üretim miktarlarının ve nakliye faaliyetlerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu çalışmanın en önemli kaynaklarını Osmanlı Arşivleri’nden temin ettiğimiz zengin bilgiler ihtiva eden belgeler oluşturmaktadır. Araştırma-inceleme türü eserlerden de yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Samakovcuk
• Demir
• Tophâne
• Tersane
• Fatih Dökümhânesi

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) Ali Emiri İkinci Mustafa (SMST II), 67/7123, 1107 (1696).
2. İkinci Ahmet (SAMD II), 219/21181, 1124 (1712).
3. Üçüncü Ahmet (SAMD III), 55/5493, 1125 (1713), 4/367, 1121 (1709), 142/13738, 1136 (1723), 143/13824, 1140 (1728), 145/14168, 1136 (1723), 51/5096, 1123 (1711), 152/14936, 1127, (1715).
4. Cevdet Askeri (C. AS), 388/16003, 1114 (1703), 1092/48190, 1117 (1705), 865/37055, 1116 (1705), 115/5162, 1123 (1711), 120-5364, 1257 (1841).
5. Bahriye (C. BH), 220/10246, 1123 (1711).
6. Darphâne (C. DRB), 27/1321, 1108 (1697).
7. İbnül Emin Askerî (İE. AS), 57/5170, 1127 (1715), 44/4028, 1109 (1698).
8. Bahriye (İE. BH) 11/1031, 1108 (1697), 9/808, 1107 (1696).

9. Dahiliye (İE. DH), 18/1667, 1107 (1696), 24/2185, 1118 (1706).
10. Maden (İE MDN), 2/152, 1107 (1696), nr. 3/177, 1122 (1710).
11. Maliye (İE. ML), 45/4372, 1107 (1696).
12. Kamil Kepeci (KK), 5180, 1107 (1695-1696).
13. Maliyeden Müdevver Defter (MAD) 4578, 1107/1109 (1695-1697), 4255, 1130 (1718), 1287, 1130/1131 (1718/1719), 5169, 1133 (1721), 3165, 1136 (1724).
14. Kaynak ve İnceleme Eserler ALTINAY Ahmet R., Osmanlı Devrinde Türkiye Madenleri 967-1200, Enderun Yayınları, İstanbul 1989.
15. ALTUNBAY Mustafa, “15-18. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nde Madenler ve Madencilik” Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Trabzon 1998.
16. _____ Osmanlı Döneminde Bir Maden İşletmesinin Tarihi Süreci: Sidrekapsi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2010.
17. AYDÜZ Salim, Tophâne-i Âmire ve Top Döküm Teknolojisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2006.
18. BOSTAN İdris, Osmanlı Bahriye Teşkilâtı: XVII. Yüzyılda Tersane-i Âmire, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. baskı, Ankara 2003.
19. BRUMMETT Palmira, Keşifler Çağında Osmanlı Denizgücü ve Doğu Akdeniz’de Diplomasi, çev. H. N. Pişkin, Timaş Yayınları, İstanbul 2009.
20. CAMBAZ Erdoğan, Demirköy Samakovcuk’ta Osmanlı Dönemi Demir Dökümhânesi Mescidi Restorasyon Projesi (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul 2007.
21. ÇALIK Sümeyye, XVII. Yüzyılda Gümüşhane Darphanesi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2024.
22. DANIŞMAN Günhan vd., “Demirköy-Samakocuk ıron foundry: an ındustrial foundryarchaeology project at an Ottoman metal work-shop complex ın Thrace”, Demirköy-Samakocuk Demir Dökümhanesi Trakya'da Osmanlı Demir İşlik Bölgesindeki Endüstriyel Arkeoloji Projesi TÜBA-AR, (2007), ss. 91-110.
23. DERVİŞOĞLU Rıza, (2007). Kırklareli, Demirköy Ottoman ıronwork (a technological ınvestigation) (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Boğaziçi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
24. DOĞAN Faruk, Ateşli Silahlar Çağında Osmanlı Silah Sanayiine Bir Örnek: Pravişte Yuvarlak ve Humbara Kârhânesi (MAD 4415 No’lu muhasebe defterine göre). Rumeli Tarih Araştırmaları Dergisi, 2, (2021), ss. 22-39.
25. DOĞAN Faruk, Istrancalarda Osmanlı madenciliği: II. Viyana Kuşatması sonrası Samakovcuk (Demirköy) ve Turulya (Hamdibey) Demir Madenlerinde yeni düzenlemeler. Istranca Tarih Araştırmaları Dergisi, I/2 (2023), ss. 45-60.
26. ERTAŞ Mehmet Y., Sultanın Ordusu (1715 Mora Seferi’nde Organizasyon ve Lojistik), Kronik Yayınları, 2 baskı, İstanbul 2018.
27. FAROQHİ Suraiya, Osmanlı Zanaatkarları. Alfa Yayınları, İstanbul 2017.
28. GENÇ Mehmet, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yayınları, 17. baskı, İstanbul 2017.
29. GENÇ Serdar, Lale Devrinde Savaş (İran Seferlerinde Organizasyon ve Lojistik), Kitap Yayınları, İstanbul 2013.
30. GÖKPINAR Bekir, Tuna Ötesinde Sefer Varadin 1716, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2019.
31. HAZAR Emrah, Osmanlı Devleti’nde Demir Madeni ve Demircilik: Samakov Demir Madeni Anadolu Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, Eskişehir 2024.
32. KALLEK Cengiz, “Okka”, DİA, XXXIII, (2007), ss. 338-339.
33. KİEL Machiel, Samakov. DİA, XXXVI, (2009), ss. 62-64.
34. KILIÇ Orhan, “Ocaklık”, DİA, XXXIII, (2007), ss. 317-318.
35. KUL Eyüp, “16. Yüzyılda Balkan Madenlerinde Şafarlar”, Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, sy. 27, (2025). ss. 71-29.
36. KÜTÜKOĞLU Mübahat S., Osmanlı’nın Sosyo-Kültürel ve İktisâdî Yapısı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2018.
37. SERTOĞLU Mithat vd., Resimli-Haritalı Mufassal Osmanlı Tarihi, İskit Yayınevi, İstanbul 1971,
38. MUSTÂFA, Fenn-i Humbara, “Humbara ve Ateşli Silâhlar”, haz. Salim Aydüz ve Şamil Çam, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2015.
39. ÖZTUNA Yılmaz, Osmanlı Devleti Tarihi (Siyasî Tarih), Ötüken Yayınları, c. I, 5. baskı, İstanbul 2017.
40. PARRY V. J., “Osmanlı İmparatorluğu’nda Kullanılan Harp Malzemesinin Kaynakları”, Tarih Enstitüsü Dergisi, sy. 3 (İstanbul 1972), ss. 34-46.
41. SAKA Erdem, Osmanlılar’ın Doğu Seferlerinde Bayburt’un Rolü, Berikan Yayınları, Ankara 2022.
42. TABAKOĞLU Ahmet, “Klasik Dönemde Osmanlı Ekonomisi”, Türkler X, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 653-694.
43. TAŞKIN Ünal, Osmanlı Devletinde Kullanılan Ölçü ve Tartı Birimleri, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Elazığ 2005.
44. TIZLAK Fahrettin, Osmanlı Döneminde Keban-Ergani Yöresinde Madencilik (1775-1850), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1997.
45. YAZICI Nurhan, “Trakya’da Bir Endüstri Arkeolojisi Projesi: Kırklareli-Demirköy Samakovcuk Demir Dökümhânesi Kazıları”, Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 78 (2016), ss. 173-86.