MILITARY IDADIS ESTABLISHED AND UNESTABLISHED DURING THE RESTRUCTURING OF MILITARY EDUCATION IN THE OTTOMAN EMPIRE

Öz

Abstract: Military idadis (military preparatory high schools) were institutions established within the Ottoman military education system to prepare students for higher education institutions such as Mekteb-i Harbiye and Mekteb-i Tıbbiye. This study examines the establishment process of the military idadis in general, focusing on the decisions taken during this process and the institutional activities carried out. The primary aim of the study is to present, in an accurate and comprehensive manner, the establishment process of the military idadis—often misrepresented or incompletely addressed in the existing literature—through the use of primary sources such as archival documents, official records of the period, and contemporary periodicals. Another objective is to examine the military idadis whose establishment was proposed within the framework of the Ottoman Empire’s educational reforms but which were never founded for various reasons, as well as to analyze the grounds for their non-establishment. By addressing this overlooked issue in the literature, the study seeks to contribute new insights to the historiography of Ottoman military education. The research covers the period between 1844, when the first decisions regarding the establishment of military idadis were taken, and 1918. The findings indicate that a total of twelve military idadis were established in the Ottoman Empire during this period. However, the planned schools in Çorum-Ankara, İzmir, Harput, San‘a and Taiz, and İşkodra were not realized due to various reasons. It is understood that the principal reason for the failure to establish these institutions was the economic conditions of the period and the financial insufficiency of the state treasury. In this respect, the study offers a new perspective on the institutionalization of military education within the broader context of Ottoman modernization.

Anahtar Kelimeler

• Military Idadi
• Ottoman Military Education
• Establishment Process
• Unestablished Military Idadis
• Modernization

Osmanlı Devleti’nde Askeri Eğitimin Yeniden Yapılandırılması Sürecinde Açılan ve Açılamayan Askerî İdadiler

Öz

Öz: Askerî idadiler, Osmanlı askerî eğitiminde Mekteb-i Harbiye ve Mekteb-i Tıbbiye gibi yükseköğretim kurumlarına öğrenci hazırlamak amacıyla kurulan mekteplerdir. Bu çalışmada genel olarak askerî idadilerin kuruluş süreci, bu süreçte alınan kararlar ve yürütülen kuruluş faaliyetleri ele alınmaktadır. Çalışmanın temel amacı, mevcut literatürde yanlış veya eksik biçimde aktarılan askerî idadilerin kuruluş sürecini, arşiv belgeleri, dönemin resmî kayıtları ve süreli yayınları gibi birincil kaynaklar aracılığıyla doğru ve bütüncül biçimde ortaya koymaktır. Bir diğer amacı ise Osmanlı Devleti’nde askerî idadilerin kuruluş süreci çerçevesinde açılması yönünde girişimlerde bulunulan, ancak çeşitli sebeplerle kurulamayan askerî idadiler ile bunların kurulamama gerekçelerini incelemektir. Literatürde gözden kaçtığı anlaşılan bu hususun ele alınmasıyla, Osmanlı askerî eğitim tarihine ilişkin mevcut bilgi birikimine yeni bir katkı sunulması hedeflenmiştir. Araştırma, askerî idadilerin kuruluşuna ilişkin ilk kararların alındığı 1844 yılı ile 1918 yılları arasını kapsamaktadır. Elde edilen bulgulara göre bu süreçte Osmanlı Devleti’nde toplam on iki askerî idadi kurulmuştur. Bununla birlikte, Çorum-Ankara, İzmir, Harput, San’a ve Taiz, İşkodra gibi yerlerde planlanan mekteplerin kuruluşu çeşitli nedenlerle gerçekleşmemiştir. Kurulamayan idadilerin en temel gerekçesinin, dönemin ekonomik koşulları ve hazinenin mali yetersizliği olduğu anlaşılmaktadır. Bu çerçevede çalışma, Osmanlı modernleşme sürecinde askerî eğitimin kurumsallaşmasına dair yeni bir perspektif sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Askeri İdadi
• Osmanlı Askeri Eğitimi
• Kuruluş Çalışmaları
• Kurulamayan Askeri İdadiler
• Modernleşme

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.)
2. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO): 1972/147855, 3426/256913, 3505/262825.
3. Cevdet Askeriye (C.AS.): 100/4521, 1158/51530, 307/12682, 972/42325.
4. Cevdet Maarif (C.MF.): 103/5146, 161/8020, 28/1379.
5. Dahiliye İdare (DH.İD.): 26/38.
6. İrade Dahiliye (İ.DH.): 99/4972, 113/5710, 116/5876, 149/7705, 156/8120, 162/8427, 533/36946, 647/44954, 677/47142, 776/63177.
7. İrade Meclis-i Mahsus (İ.MMS.): 55/2512.
8. İrade Meclis-i Vala (İ.MVL.): 73/1386, 98/2090, 142/3941, 168/4996, 255/9500.

9. İrade Mesail-i Mühimme (İ.MSM.): 3/46, 10/219, 11/238, 13/267, 13/284, 13/286, 14/296, 14/314, 15/324, 25/653. Mabeyn-i Hümayun Evrakı İradeleri (MB.İ.): 2/54.
10. Meclis-i Vala (MVL.): 232/60.
11. Meclis-i Vala Defterleri (MVL.d.): 470.
12. Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı (A.MKT.): 23/52, 74/45.
13. Sadaret Mühimme Kalemi Evrakı (A.MKT.MHM.): 451/8, 480/4.
14. Sadaret Nezaret ve Devair Evrakı (A.MKT.NZD.): 1286/98.
15. Şura-yı Devlet (ŞD.): 609/9.
16. Yıldız Başkitabet Dairesi Maruzatı (Y.PRK.BŞK.): 80/29.
17. Yıldız Mütenevvi Maruzat (Y.MTV.): 230/26.
18. Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi (ATASE)
19. 110-9-1-2, 10-0-225.
20. 110-9-1-3, 124-0-613.
21. Araştırma Eserler
22. AKSU Cevat, “Dar-ı Şura-yı Askeri (Kuruluşundan 1876 Yılına Kadar)”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2004.
23. AS Efdal, “Erzincan’da Açılan Askerî Okullar”, C. 2, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Uluslararası Erzincan Tarihi Sempozyumu 26-28 Eylül 2019 Erzincan Bildiriler Kitabı, ed. Dr. Öğr. Üyesi Kemal Taşçı, Dr. Öğr. Üyesi Kader Altın, Dr. Öğr. Üyesi Salih Kaymakçı, Erzincan 2019, ss. 832-856.
24. BOSTAN İdris, “Yemen (Osmanlı Dönemi)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 43, TDV Yayınları, İstanbul 2013, ss. 406-412.
25. ÇELİK Yüksel, “Serasker”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 36, TDV Yayınları, İstanbul 2009, ss. 547-549.
26. ESAD Mehmed, Mir’ât-ı Mekteb-i Harbiyye, Artin Asaduryan Matbaası, İstanbul 1310.
27. ———: Mir’ât-ı Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyun, Karabet Matbaası, İstanbul 1312.
28. GÖKDEMİR Raşit, “Bursa Askeri Lise’nin Açılısı Hakkında Vesika”, Uludağ Halk Evi Dergisi, No: 24 (1939), ss. 37-40.
29. “İDÂDΔ, Türk Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/idadi, 05.11.2025, (Erişim Tarihi: 05.11.2025).
30. KURTCEPHE İsrafil ve Mustafa Balcıoğlu, Kara Harp Okulu Tarihi, Kara Harp Okulu Matbaası, Ankara 1992.
31. KURTCEPHE İsrafil ve Feridun Yıldız, Kuleli Askeri Lisesi Tarihi, Kuleli Askeri Lisesi Matbaası, İstanbul 1985.
32. KURTOĞLU Fevzi, Deniz Mektepleri Tarihçesi [1928-1939), C. İkinci Kitap, Deniz Matbaası, İstanbul 1941.
33. ÖZKAT Mustafa, İzzet Akça, Dünden Bugüne Kuleli Askerî Lisesi, Kuleli Askerî Lisesi Matbaası, İstanbul 2007.
34. ÖZTAŞ Sezai, "Maarif Salnâmelerine Göre Edirne İdadileri". Trakya Üniversitesi'nin 40. Yılına Armağan, (Ed. H.Kayıcı-E.Akman), Trakya Üniversitesi Yayınları, Edirne 2022, ss. 263-282.
35. ÖZTÜRK Cemil, “İdâdî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 21, TDV Yayınları, İstanbul 2000, ss. 464-466.
36. PATOĞLU Emrah Berkant, “Osmanlı Devleti’nde Askeri Rüştiyeler”, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gaziantep 2018.
37. ———: “Osmanlı Modernleşmesinde Disiplin ve Gözetim: Askerî Rüştiyelerin Kurumsal Iktidar Mekanizmaları”, Turkish History Education Journal, Sy. 1 (2026), ss. 136-153.
38. POLAT Atilla, “Mekteb-i Harbiye Nazırlarından Matematikçi Mehmed Emin Paşa’nın Biyografisine Giriş”, Osmanli Bilimi Arastirmalari (Studies in Ottoman Science), C. 20/Sy. 2 (2019), ss. 59-74.
39. SAMİ Şemseddin, “İʿdâdî”, Kamus-ı Türkî, İkdam Matbaası, İstanbul 1317.
40. TAŞKIRAN Cemalettin, Yüzyıllardır Harbiye Harbiye’nin 180 Yıllık Tarihi ve En Büyük Harbiyeli Atatürk, Doğan Kitap, İstanbul 2009.
41. TUNALI Ayten Can, “Tanzimat Döneminde Osmanlı Kara Ordusunda Yapılanma (1839-1876)”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara 2003.
42. TÜRKMEN Zekeriya, “XIX. Yüzyıl Askerî Yenileşme Devri Eğitim-Öğretim Kurumlarından Mekteb-i Harbiye-i Şahane (Sultan II. Mahmut ve Sultan Abdülmecit Dönemleri)”, Osmanlı İstanbulu III, III. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri: 25-26 Mayıs 2015, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, ed. Feridun M. Emecen, Ali Akyıldız, Emrah Safa Gürkan, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi; İstanbul Büyükşehir Belediyesi, İstanbul 2015, ss. 133-162.
43. ÜNAL Uğur, Sultan Abdülaziz Devri Osmanlı Kara Ordusu (1861-1876), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2016. ÜNLÜ Rasim, Deniz Lisesi Tarihçesi, İstanbul, D.K. Komutanlığı Basımevi, t.y.
44. YARAR Hülya, Osmanlı Döneminde Askeri Okullarda Eğitim, Milli Savunma Bakanlığı, Ankara 2000.
45. YILDIZ Hatip, “Osmanlı Döneminde Yemen Vilayetinde Açılan İdadi Eğitim Kurumları”, Mecmua, Sy. 10 (2020), ss. 240-261.
46. Gazeteler Takvim-i Vekayi, nr. 284, 30 Rebiyülevvel 1261 (8 Nisan 1845), s. 3.
47. Takvim-i Vekayi, nr. 303, 27 Recep 1261 (1 Ağustos 1845), s. 2.