Covid-19 Sürecinde Yanlış Bilginin Yayılması

Öz

Bu çalışmanın amacı kitle iletişim araçlarında yer alan infodemik bilgilerin insanları nasıl etkilediğini ortaya koymaktır. Araştırma niceliksel içerik analizi ve en yaygın tarama araştırma yöntemlerinden biri olan anket tekniği ile yapılmıştır. Araştırma kapsamındaki anket toplamda 400 kişiye uygulanmıştır. Araştırmanın bulguları, DeFleur’un kuramının temel varsayımlarını büyük ölçüde doğrulamaktadır. İçerik analizi sonucunda doğrulama platformlarında Covid-19’a ilişkin üretilen içeriklerin büyük çoğunluğunun yanlış bilgi olduğu saptanmış; nicel bulgular ise bireylerin bu infodemik bilgilerden farklı düzeylerde etkilendiğini ortaya koymuştur. Kurama paralel biçimde, Covid-19 pandemisi sürecinde üretilen yoğun infodemik içeriğe rağmen katılımcıların önemli bir kısmının bu bilgilere eleştirel yaklaştığı, buna karşın belirli gruplarda (özellikle daha düşük eğitim düzeyi, aşı olmayanlar, doğrulama platformlarından haberdar olmayanlar vb.) yanlış bilgiye inanma düzeyinin yükseldiği görülmüştür. Araştırmanın ana hipotezi olan “infodemik bilgiden etkilenme düzeyinin farklı parametrelere göre değiştiği” savı özellikle aşı olma durumu, eğitim düzeyi ve doğrulama platformlarından haberdar olma değişkenlerinde açık biçimde desteklenmiş, bu gruplarda infodemik bilgiye inanma düzeyinin anlamlı biçimde farklılaştığı tespit edilmiştir. Cinsiyet, yaş ve Covid-19’a yakalanma durumuna ilişkin hipotezler ise tüm ölçek düzeyinde her zaman anlamlı olmasa da alt boyutlarda ortaya çıkan farklılıklarla kısmen doğrulanmıştır. Buna karşılık gelir, meslek, yaşanılan yer, kullanılan iletişim aracı ve sosyal medya platformuna ilişkin hipotezler genel olarak istatistiksel açıdan güçlü farklar üretmemiştir.

Anahtar Kelimeler

• Covid-19
• Pandemi
• İnfodemi
• Kitle İletişim Araçları
• İletişim

The Spread of Misinformation During the Covid-19

Öz

This study aims to examine how infodemic information disseminated through mass media affects individuals. The research was conducted using quantitative content analysis and a survey administered to 400 participants. The findings largely support the core assumptions of DeFleur’s psychodynamic theory. Content analysis shows that the vast majority of Covid-19–related items produced by fact-checking platforms were identified as false. Quantitative results further reveal that individuals are affected by such infodemic content at varying levels. In line with the theory, despite the high volume of misleading information circulating during the Covid-19 pandemic, many participants approached these claims critically. However, certain groups—particularly those with lower educational attainment, the unvaccinated, and those unaware of fact-checking platforms, showed higher levels of belief in false information. The main hypothesis—that susceptibility to infodemic information varies across different parameters—was clearly supported, especially regarding vaccination status, education level, and awareness of fact-checking sources. Although gender, age, and Covid-19 infection status did not consistently yield significant differences across the full scale, some sub-dimension variations partially supported these hypotheses. In contrast, income, occupation, place of residence, communication tools used and preferred social media platforms did not produce strong statistical differences.

Anahtar Kelimeler

• Covid-19
• Pandemic
• Infodemic
• Mass Media
• Communication

Kaynakça

1. Abelhafiz, S.A., Muhammed, Z., Ibrahim, M.E., Ziady, H.H., Alorabi, M., Ayyad, M., & Sultan, E.A. (2020). Mısırlıların yeni koranavirüs hastalığına (Covid-19) ilişkin bilgileri, algıları ve tutumları. Journal Community Health, 45(5), 881-890. https://doi.org/10.1007/s10900-020-00827-7
2. Akyüz, S. S. (2020). Yanlış bilgi salgını: Covid-19 salgını döneminde Türkiye'de dolaşıma giren sahte haberler. Akdeniz İletişim Dergisi, (34), 422-444. DOI: 10.31123/akil.779920.
3. Akyüz, S. S. (2021). Aşı karşıtlığı ve şeffaflık algısında iletişim pratikleri ve siyasal aidiyetlerin rolü. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 5(2), 172-185. DOI NO: 10.17932/IAU.EJNM.25480200.2021/ejnm_v5i2005
4. Aydın, A. (2020). Post-truth dönemde sosyal medyada dezenformasyon: Covid-19 (yeni koronavirüs) pandemi süreci. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(12) 76-90. DOI: https://doi.org/10.31455/asya.740420
5. Babacan, M. E. (2015). Sosyal medya ve gençlik. Açılımkitap Yayınları.
6. Bauman, Z. (2003). Akışkan aşk. (I. Ergüden, Çev.). Versus Yayınları.
7. Bölükbaşı, A., & Mohammed, M. (2020). Democracy and fake news in the age of cyberspace. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, 6(13), 1-38. Doi: https://doi.org/10.25306/skad.840453
8. Bölükbaşı, A. (2021). Hakikat-sonrası çağda bilgi ve manipülasyon. O. Çalışkan (Ed.), Çarpıtılmış Gerçekliğin İnşası: Manipülatif İletişimin Görünümleri (1-20) içinde. Nobel Yayınları.

9. Cha, M., Cha, C., Singh, K., Lima, G., Ahn, Y., Kulshrestha, J., & Varol, O. (2021). Prevalence of misinformation and factchecks on the covid-19 pandemic in 35 countries: Observational infodemiology study, JMIR Human Factors, 8(1), https://doi.org/10.1111/acps.13290.
10. Çağlayan, S., & Paşalı Taşoğlu, N. (2024). İnfodemi okuryazarlığının önemi ve salgın iletişimi yönetimindeki rolü üzerine argümantatif bir yaklaşım. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26(4), 1597-1645. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1523496
11. Datareportatal, (2023, Temmuz 22). Dijital 2023: Türkiye. https://datareportal.com/reports/digital-2023-turkey.
12. DeFleur, M. (1984). Çağdaş kitle iletişim kuramları. (A. O. Buldam, Çev.). Ankara Üniversitesi S.B.F. Basın Yayın Yüksekokulu Basımevi.
13. Edelman Trust Barometer. (2021, December 9). Global report. https://www.edelman.com/trust/2021-trust-barometer.
14. Erikson, E. H. (2014). İnsanın 8 evresi. (G. Akkaya, Çev.). Okyanus Yayınevi.
15. Ganascıa, J. G. (2016). Gözetim toplumu. H. Hülür & C. Yaşın (Ed.), Yeni Medya: Kullanıcının Yükselişi (184-204) içinde. Ütopya Yayınları.
16. Geçer, E. (2020). Geleneksel medya gücünü koruyor. TRT Akademi Dergisi, 5(10), 216-224.
17. Gevrek, O. (2023). Sosyal medyadaki dezenformasyon: Covid-19 aşıları Türkiye örneği. İletişim ve Diplomasi, (11), 27-55. DOİ: 10.54722/ iletisimvediplomasi.1358371
18. Güngör, N. (2011). İletişim-kuramlar ve yaklaşımlar. Siyasal Kitabevi.
19. Kelebek, E., & Yıldırım, B. (2021). Covid-19 pandemisinde karantina sürecine girmiş kişilerin internet haber siteleri ve sosyal medyadaki infodemiye ilişkin tutumları. Atatürk İletişim Dergisi, (22), 33-64. https://doi.org/10.32952/atauniiletisim.963918
20. Kılıçaslan, E. (2020). Siyasal iletişim bağlamında haberin “tarafsızlığı” ve “objektifliği” (New York Times ve China Daily gazetelerinde “koronavirüs” haberlerinin eleştirel söylem analizi). İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(3), 2448-2464. https://doi.org/10.15869/itobiad.730989
21. Kıran, E., & Bölükbaşı, A. (2021). The role of media in the COVID-19 pandemic period in terms of effective health care management. Düzce Tıp Fakültesi Dergisi, 23, 78–85. Doi: 10.18678/dtfd.862324.
22. Kurtcu, M., Demir, E., Kiraz, M., & Aydoğdu, G. (2022). Yeni tip koranavirüs (Covid-19) biyolojik bir silah olabilir mi? Çorum ilinde yaşayan bireylerin düşünceleri üzerine bir alan araştırması. Hitit Medical Journal, 4(1). 10-21. https://doi.org/10.52827/hititmedj.1021836
23. Lovari, A. (2020). Spreading (dis)trust: Covid-19 misinformation and government ıntervention in Italy. Media and Communication, 8(2). 458-461. DOI:https://doi.org/10.17645/mac.v8i2.3219
24. Neuman, W.L. (2006). Toplumsal araştırma yöntemleri, nitel ve nicel yaklaşımlar (1-2. cilt). (S. Özge, Çev.). Yayınodası.
25. Özdemir, D., & Arpacıoğlu, S., (2020). Sosyal medya kullanımı, sağlık algısı ve sağlık arama davranışının koronavirüs korkusu üzerine etkisi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, (12), 364-381. https://doi.org/10.18863/pgy.803145
26. Özgür, E. (2021). 2021 Reuters Enstitüsü dijital haber raporu: Yanlış bilgi kaygısı büyümeye devam ediyor. https://teyit.org/teyitpedia-reuters-enstitusu-2021-raporu-yanlis-bilgi-kaygisi-buyumeye-devam-ediyor adresinden 22.02.2023 tarihinde alınmıştır.
27. Pan American Health Organization. (2020). Understanding the infodemic and misinformation in the fight againts Covid-19. https://iris.paho.org/bitstream/handle/10665.2/52052/Factsheet-infodemic_eng.pdf adresinden 23. 05. 2022 tarihinde alınmıştır.
28. Rodrigues, U.M., & Xu, J. (2020). Regulation of covid-19 fake news infodemic in China and India. Media International Australia, 177(1), 1-7. DOI: 10.1177/1329878X20948202.
29. Scott, J. (2021). Managing the infodemic about Covid-19: Strategies for clinicians and researchers, Acta Psychiatrica Scandinavica, 143(5), 377-379. https://doi.org/10.1111/acps.13290.
30. Starri, M. (2021). We are social. https://wearesocial.com/blog/2021/07/digital-2021-i-dati-di-luglio/ adresinden 03.04.2022 tarihinde alınmıştır.
31. Tapısız, Ö.L., & Kıykaç Altınbaş, S. (2020). Mikroorganizmalar mavi gezegende bizden çok önce vardı: Pandemiler tarihi. Türk Kadın Sağlığı ve Neonatoloji Dergisi, 2(2), 53-69. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1180039.
32. Taşdemir, E., & Karadeniz, B. (2021). Covid-19 pandemisi hakkında sosyal medyada üretilen yalan haberleri doğrulama platformları üzerinden okumak: Teyit.org örneği. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Araştırmaları Dergisi, 11(2), 59-83. https://doi.org/10.53495/e-kiad.1021029.
33. Tuzcu, Ö., & Şahin, H. (2022). Komplo teorileri bağlamında Covid-19 aşı kararsızlığı ve aşı karşıtlığı. Sosyoloji Dergisi, (43), 95-123. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2325924.
34. Yumrutaş, M. (2022). Covid-19 pandemi sürecinde aşı haberleri ve haber doğrulama platformları: “doğruluk payı” ve “teyit” örnekleri. Etkileşim, (9), 194-222. https://doi.org/10.32739/etkilesim.2022.5.9.161
35. Yüksel, E., Kızılcık, A., & Atik, K. (2024). İnfodemi ve Covid-19 pandemisi: Yalan haberlerin alımlanması. Etkileşim, (13), 28-63. https://doi.org/10.32739/etkilesim.2024.7.13.240
36. World Health Organization. (2021, December 14). Coronavirus disease (COVID-19). https://www.who.int/health-topics/coronavirus#tab=tab_1.
37. World Health Organization. (2020, March 20). WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19. https://www.who.int/director-general/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020.
38. World Health Organization. (2021, May 25). Infodemic. https://www.who.int/health-topics/infodemic/the-covid-19-infodemic#tab=tab_1.