The Dilemma of Ottoman Foundations Some Findings on Icāreteyn and Mukātaa (17th Century)

Öz

Icâreteyn and mukātaa were the most common leasing methods used in Ottoman foundations as of the 17th century. Icâreteyn, meaning double leasing, was a method of reconstruction and revival that foundations inevitably resorted to due to the severe conditions they faced after fires. Even more severe for foundations was mukātaa leasing, which also granted ownership rights to the mutasarrıf. The conditions following the fires, in particular, presented a real dilemma for the foundations. This is because, in order to survive, foundations would either have to provide the necessary capital themselves to rebuild their destroyed properties, which very few foundations were able to do, or they would have to agree to a long-term (icâreteyn) and sometimes indefinite (mukātaa) partnership with individuals who had the required cash. This meant that foundations had “to choose the lesser of two evils”. However, looking at the practices, it would not be correct to speak of a typical icâreteyn. This is because the variability and differences observed in the identified examples are quite striking. In fact, considering its characteristics and methods of implementation, it could even be argued that icâreteyn is a practice shrouded in conundrum. Based on archival documents, this study will examine the diversity and variability of different types of icâreteyn examples, focusing on the differing aspects of their application. This variability will be addressed in three groups: the immediate payment of the muaccele, the recording of repair and construction costs as muaccele without making a cash payment to the foundation, and the addition of new repair costs to the previously paid muaccele. The first of these will be evaluated separately, while the other two will be discussed together. An assessment will be made based on the documents identified regarding mukātaa leasing, which is a less desirable option for foundations than icâreteyn. The study, which focuses primarily on icâreteyn, aims to reveal that this leasing model is actually a little-known, complex, multifaceted, and multi-layered practice.

Anahtar Kelimeler

• İcâreteyn (doubel rents)
• Mukâtaa
• Ottoman foundations

Etik Beyan

My work does not require the submission of any ethics declaration form.

OSMANLI VAKIFLARININ DİLEMMASI: İCÂRETEYN VE MUKATAA ÜZERİNE BAZI TESPİTLER (17. YÜZYIL)

Öz

İcâreteyn ve mukataa, Osmanlı vakıflarında 17. yüzyıl itibariyle yaygınlaşmaya başlayan kiralama usulleriydi. Çift kira anlamına gelen icâreteyn, vakıfların başlangıçta yangınlar ve depremler sonrasında içine düştükleri zor koşullar dolayısıyla kaçınılmaz şekilde başvurdukları bir yeniden inşa ve ihya yöntemiydi. Vakıflar açısından bundan daha ağırı ise mutasarrıfa mülkiyet hakkı da tanıyan mukataalı kiralamaydı. Özellikle yangınlardan sonraki koşullar, vakıflar için tam anlamıyla bir dilemma durumuydu. Zira vakıflar, hayatiyetlerini sürdürebilmek adına ya harap olan yapılarının yeniden inşası için gerekli sermayeyi kendileri tedarik edecekler, ki bunu yapabilen çok az vakıf mevcuttu, ya da ihtiyaçları olan nakde sahip kişilerle uzun vadeli (icâreteyn) ve bazen de bitimsiz (mukataa) bir ortaklık ilişkisine “evet” diyeceklerdi. Bu da vakıflar için “ehven-i şerreynin ihtiyârı” demekti. Ancak, uygulamalara bakıldığında tek tip bir icâreteynden bahsetmek doğru olmayacaktır. Zira, tespit edilen örneklerde değişkenlik ve farklılaşmalar oldukça dikkat çekici boyutlardadır. Hatta, özellikleri ve uygulanma yöntemlerine bakıldığında icâreteynin muamma yüklü bir pratik olduğu dahi ileri sürülebilir. Arşiv belgelerine dayanan bu çalışmada, farklı tip icâreteyn örnekleri üzerinden çeşitlilik ve değişkenliklere işaret olunarak uygulamanın farklılaşan yönlerine mercek tutulacaktır. Söz konusu değişkenlik; muaccelenin nakdi olarak ödenmesi, vakfa nakdi bir ödeme yapılmaksızın tamir ve inşa masrafının muaccele olarak kaydedilmesi, yeni tamir masrafının önceden ödenmiş bulunan muacceleye ilâve edilmesi olmak üzere üç grupta ele alınacaktır. Bunlardan ilki ayrı, diğer ikisi ise birlikte değerlendirilecektir. Vakıflar için icâreteynden daha istenmeyen bir seçenek olan mukataalı kiralamaya dair tespit edilen belgeler üzerinden bir değerlendirme yapılacaktır. Daha ziyade icâreteyne odaklanmakta olan çalışma ile bu kiralama modelinin aslında çok katmanlı bir uygulama olduğunun ortaya konulması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İcâreteyn
• Mukâtaa
• Osmanlı vakıfları

Etik Beyan

Çalışmada etik beyan formuna ihtiyaç yoktur.

Kaynakça

1. Abdürrahim Efendi, M. (1243). Fetâvâ-yı Abdürrahim (2 Cilt). Daru’t-Tıbaati’l-Ma‘mure.
2. Ahmed Cevdet Paşa. (1305). Mecelle-i ahkâm-ı adliye (2. baskı). Matbaa-i Osmaniye.
3. Akgündüz, A. (1984). İslam hukukunda ecr-i misil müessesesi ve günümüz hukukuna te’sirleri. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(2), 339–375.
4. Akgündüz, A. (2000). İcâreteyn. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 21, ss. 389–391). TDV Yayınları.
5. Atik şikâyet defterleri (1673, Mayıs). No. 8, 440/2140. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
6. Atik şikâyet defterleri (1688, Mayıs-Haziran). No. 11, 234/3, 437/1. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
7. Aydın, M. Â. (2009). Türk hukuk tarihi. Beta Yayınları.
8. Aydın, M. Â. ve Yılmaz, C. (Ed.). (2010). İstanbul kadı sicilleri: İstanbul mahkemesi 12 numaralı sicil (H. 1073–1074 / M. 1663–1664) (R. Erol vd., Çev.). İSAM Yayınları.

9. Aydın, M. Â. ve Yılmaz, C. (Ed.). (2011). İstanbul kadı sicilleri: Bâb mahkemesi 3 numaralı sicil (H. 1077 / M. 1666–1667) (R. Günalan, Çev.). İSAM Yayınları.
10. Aytaç, R. (2014). 66 numaralı (H. 997–998 / M. 1589–1590) mühimme defteri (inceleme-metin) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi].
11. Barnes, J. R. (1986). An introduction to religious foundations in the Ottoman Empire. Brill. Berki, A. H. (1946). Vakıflar. Aydınlık Basımevi.
12. Berki, A. H. (1969). Vakıflar ve vakıfların maruz kaldığı tecavüz ve ihmaller. Vakıflar Dergisi, 8, 335–340.
13. Beyaztaş, M. (2001). İslam hukukunda vakıf gayri menkullerinin kiraya verilmesi usulleri ve icâreteyn [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi].
14. Durmuş, M. E. (2021). Osmanlı vakıf hukukunda mukataa. İktisat Yayınları.
15. Evkâf-ı Hümâyun Müfettişliği Şer’iyye Sicilleri. (1607-1614). No. 1, v. 3a/1-2, 3b/1-2, 4a/1-3, 5b/1-2, 6a/2-3, 8a/2, 9a/1-2, 17b/1, 19a/1, 21a/1, 22a-b, 23a/2, 24b/1, 29a-b, 31a/1, 35a/1-2, 36a/1, 37b/1, 40a-b, 49b/2. [Arşiv Belgesi].
16. Evkâf-ı Hümâyun Müfettişliği Şer’iyye Sicilleri. (1652). No. 48, v. 81a, 105a/3, 111b/1. [Arşiv Belgesi].
17. Evkâf-ı Hümâyun Müfettişliği Şer’iyye Sicilleri. (1660-1661). No. 51, v. 104a, 109a/4, 110a/3, 110b/2, 111a/1, 111a/4, 120b/1, 121a/1, 121b/4, 122a/1-2. [Arşiv Belgesi].
18. Evkâf-ı Hümâyun Müfettişliği Şer’iyye Sicilleri. (1660-1661). No. 53, v. 56b, Hüküm 147/1, 205/1, 206/2. [Arşiv Belgesi].
19. Evkâf-ı Hümâyun Müfettişliği Şer’iyye Sicilleri. (1663-1664). No. 54, v. 53b, 54a, 59a, 60b, 61a-b, 62b, 63a, 68b, 69a, 70b, 76a, 77b, 79b, 82a, 85a, 95b, 96b, 97b, 106a, 107a, 109a, 115b, 119a, 121b, 125b, 126b, 127b, 128a, 130a, 131a, 133a, 134b, 139b. [Arşiv Belgesi].
20. Genç, M. (2014). Klasik Osmanlı sosyal-iktisadi sistemi ve vakıflar. Vakıflar Dergisi, 42, 9–18.
21. Habib, H. (2025). İcâre i nefis: XV. yüzyıl Bursa’sında hizmet akdi uygulaması ve hukuki tahlili. Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 7(8), 443–469.
22. Habib, H. ve Yıldız, K. (2023). XV–XVI. asır Bursa şer‘iyye sicilleri örnekliğinde icâreli vakıfların tarihi seyri ve en erken tarihli icâreteynli vakıflar. Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(5), 3–32.
23. İstanbul şer’iyye sicilleri (1660-1697). No. 8, 9, 13, 18, 20, 22, 23. [Arşiv Belgesi].
24. Kaya, S. (2010). XVIII. yüzyıl sonlarında Üsküdar vakıflarının gelir kaynakları. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 15(29), 95–132.
25. Kaya, S. (2011). Osmanlı hukukunda icâreteyn. Klasik Yayınları / İSAM Yayınları.
26. Köprülü, B. (1952). Evvelki hukukumuzda vakıf nev’iyetleri ve icareteynli vakıflar. İÜ Hukuk Fakültesi Mecmuası, 18(1–2), 215–257.
27. Meşrebzâde Mehmed Arif Efendi. (2019). Câmiu’l-icâreteyn (M. Demiray, Ed.; S. Kaya vd., Çev.). Klasik Yayınları.
28. Orbay, K. (2016). İcâreteyn hakkında. İçinde H. Oruç ve M. Ceyhan (Ed.), Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihi: Prof. Dr. Yılmaz Kurt armağanı (ss. 83–92). Akçağ Yayınları.
29. Öztürk, N. (1983). Menşe’i ve tarihi gelişimi açısından vakıflar. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
30. Pantık, R. (2017). Osmanlı’da icâreteyn uygulaması hakkında yeni değerlendirmeler. Vakıflar Dergisi, 48, 75–104. https://doi.org/10.16971/vakiflar.373724
31. Pay, S. (1996). Bursa İvaz Paşa külliyesi. Eğitsan Yayınları.
32. Refik, A. (1988). On altıncı asırda İstanbul hayatı (1553–1591). Enderun Kitabevi.
33. Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa. (2018). Nusretnâme: İnceleme-metin (1106–1133 / 1695–1721) (M. Topal, Çev.). TÜBA Yayınları.
34. Yediyıldız, B. (2003). XVIII. yüzyılda Türkiye’de vakıf müessesesi: Bir sosyal tarih incelemesi. Türk Tarih Kurumu.
35. Yıldız, K. (2016). Süleyman Kaya, Osmanlı hukukunda icâreteyn. Osmanlı Araştırmaları, 47, 464–467.
36. Yıldız, K. (2017). 1660 İstanbul yangını ve etkileri: Vakıflar, toplum ve ekonomi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. Yıldız, K. (2019). Osmanlıda icâreteynin başlangıç tarihi meselesi: İlk uygulamalara dair tespitler. Cihannüma, 5(2), 25–46.
38. Yıldız, K. (2020). Bitmeyen bir iskân tartışması: Galata’da yeni valide ve Arap camileri etrafında Katolik-Müslüman çekişmesi (1693–1713). Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 34, 93–117.
39. Yıldız, K. (2024). 1652 İstanbul yangını’nın vakıflara etkisi üzerine bir derleme. İçinde M. Y. Ertaş vd. (Ed.), Aşk ile çalışan yorulmaz: Ali Akyıldız armağanı (Cilt 2, ss. 393–410). Timaş Yayınları.