SPATIAL AESTHETICS OF CINEMATIC MOVEMENTS: A CONCEPTUAL READING THROUGH FOUR ARCHITECTURAL LAYERS

Öz

This article presents a multi-layered examination of spatial production and representation in various aesthetic movements in cinema—realism, expressionism, surrealism, and avant-garde. The study proposes a four-dimensional analytical model, grounded in architectural theories and drawing on the conceptual frameworks of Henri Lefebvre, Gaston Bachelard, Gilles Deleuze, and Marc Augé. Focusing on narrative space, visual-architectural codes, theoretical layer, and movement-based relations, the analysis explores the formal, semantic, and experientialaspects of space within selected films. In this context, four films—Rosetta, Faust, The Holy Mountain, and Hotel Monterey—are chosen to represent distinct cinematic orientations corresponding to each movement. Through the analysis of these films, the study reveals how each aesthetic movement reconfigures and transforms space in unique ways. Aiming to contribute to the growing theoretical dialogue between architecture and cinema, this research offers an interdisciplinary perspective, particularly for scholars interested in exploring architectural thinking through the aesthetic language of cinema.

Anahtar Kelimeler

• cinematic space
• cinematic movements
• architectural theories
• film-space relationship
• interdisciplinarity

SİNEMATİK AKIMLARIN MEKANSAL ESTETİĞİ: MİMARİ DÖRT KATMAN ÜZERİNDEN KAVRAMSAL BİR OKUMA

Öz

Bu makale, sinemadaki farklı estetik akımların (gerçekçilik, dışavurumculuk, gerçeküstücülük ve avangart) mekansal üretim ve temsiline dair çok katmanlı bir inceleme sunmaktadır. Çalışmada, mimarlık kuramlarından Lefebvre, Bachelard, Deleuze ve Auge’nin kavramlarıyla birlikte, dört düzlemli bir analiz modeli önerilmektedir. Anlatısal mekan, görsel-mimari kodlar, kuramsal katman ve akımsal ilişkiye odaklanan bu dört düzlemde, filmlerdeki mekanların biçimsel, anlamsal ve deneyimsel boyutları çözümlenmektedir. Bu bağlamda her bir akım için farklı sinematik yönelimleri temsil eden; Rosetta, Faust, The Holy Mountain ve Hotel Monterey filmleri seçilmiştir. Seçilen filmler üzerinden gerçekleştirilen çözümlemelerde, her bir akımın mekanı nasıl dönüştürdüğü ortaya konulmuştur. Mimarlık ve sinema arasında artan kuramsal diyaloğa katkı sunmayı amaçlayan bu çalışma, özellikle mimari düşünceyi, sinemanın estetik dilinde keşfetmek isteyen araştırmacılara disiplinlerarası bir bakış önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• sinemasal mekan
• sinema akımları
• mimarlık kuramları
• film-mekan ilişkisi
• disiplinlerarasılık

Kaynakça

1. Akerman, C. (Yönetmen). (1972). Hotel Monterey [Sinema Filmi]. Belçika, Fransa (Ortak Yapım): Omega Productions.
2. Auge, M. (2016). Yok-yerler (T. Ilgaz, Çev.). İstanbul: Daimon Yayınları.
3. Bachelard, G. (2017). Mekanın poeti̇kası (A. Tümertekin, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları.
4. Barış, B. (2022). Leyla Yılmaz’ın Bilmemek filminde su imgesinin göstergebilimsel çözümlemesi: Bachelard rehberliğinde bir inceleme. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(2), 189-224.
5. Biryıldız, E. (1992). Dışavurumcu Alman sineması. Marmara İletişim Dergisi, 1(1), 221-250.
6. Breton, A. (2009). Sürrealist manifestolar (A. Günebakanlı, A. Güngör & Y. Seber, Çev.). İstanbul: Altıkırkbeş Yayın.
7. Bogue, R. (2003). Deleuze on cinema. Routledge.
8. Bordwell, D. (1985). Narration in the fiction film. University of Wisconsin Press.

9. Bruno, G. (2002). Atlas of emotion: Journeys in art, architecture, and film. Verso.
10. Burton, T. (Yönetmen). (2005). Charlie and the Chocolate Factory [Sinema Filmi]. ABD: Warner Bros.
11. Clarke, J. (2012). Sinema akımları: Sinema dünyasını değiştiren filmler (Ç. E. Babaoğlu, Çev.). İstanbul: Kalkedon Yayıncılık.
12. Çiçekoğlu, F. (2008). Vesikalı şehir. İstanbul: Metis Yayınları.
13. Dardenne, J.P. & Dardenne, L. (Yönetmen). (1999). Rosetta [Sinema Filmi]. Belçika: Les Films du Fleuve.
14. Deleuze, G. (2021a). Sinema I. Hareket – İmge (S. Özdemir, Çev.). İstanbul: Norgunk Yayınları.
15. Deleuze, G. (2021b). Sinema II. Zaman – İmge (B. Yalım & E. Koyuncu, Çev.). İstanbul: Norgunk Yayınları.
16. Dimendberg, E. (2004). Film noir and the spaces of modernity. Harvard University Press.
17. Eflatun, M. & Kurtuluş, E. (2021). Mimari eskizin poeti̇kası: Düş ve izdüşüm. İçinde M. T. Tunç & S. Yıldız (Der.), Mimarlar neden Bachelard okur? İstanbul: Ketebe Yayınları.
18. Eisner, L. H. (2008). The haunted screen: Expressionism in the German cinema and the influence of Max Reinhardt. Univ of California Press.
19. Ekinci, B. T. (2016). Belgeselde canlandırma ve gerçekçilik sorunu. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (25), 11-33.
20. Frank, A. (2014). Reframing reality: The aesthetics of the surrealist object in French and Czech cinema. Intellect Books.
21. Friedberg, A. (2009). The virtual window: From Alberti to Microsoft. MIT Press.
22. Gold, J. R., & Ward, S. V. (2004). Belgesel film geleneğinde kent öğesi. İçinde N. Türkoğlu, M. Öztürk & G. Aymaz (Eds.), Kentte sinema sinemada kent (79-106). İstanbul: Pales Yayıncılık.
23. Hainge, G. (2014). Three non-places of supermodernity in the history of French cinema: 1967, 1985, 2000. Playtime, Subway and Stand-by. Australian Journal of French Studies, 51(2-3), 234-249.
24. Heath, S. (1981). Narrative space. In Questions of cinema. London: Macmillan Education UK.
25. Jodorowsky, A. (Yönetmen). (1973). The Holy Mountain [Sinema Filmi]. Meksika, ABD (Ortak Yapım): Producciones Panicas.
26. Lang, F. (Yönetmen). (1927). Metropolis [Sinema Filmi]. Almanya: UFA.
27. Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
28. Marie, M. (2014). Filmlerde kentsel tema. İçinde N. Türkoğlu, M. Öztürk & G. Aymaz (Eds.), Kentte sinema sinemada kent. İstanbul: Pales Yayıncılık.
29. Öztürk, A. (2020). Postmodernizm ve sinema ilişkisi. İçinde G. Ghojoghi (Ed.), Görsel Algıda Grafik, Tasarım, Sinema. İstanbul: Efe Akademi Yayınları.
30. Pallasmaa, J. (2011). Tenin gözleri (A. U. Kılıç, Çev.). İstanbul: YEM Yayınları.
31. Pisters, P. (2012). The neuro-image: A Deleuzian film-philosophy of digital screen culture. Stanford University Press.
32. Rodowick, D. N. (2018). Gilles Deleuze’ün zaman makinesi (E. Ekici, Çev.). İstanbul: Küre Yayınları.
33. Rosselini, R. (Yönetmen). (1947). Germany Year Zero [Sinema Filmi]. İtalya: Tevere Film.
34. Sarıberberoğlu, M. T. (2019). Sinematik kurgunun bilinçaltı mekânları-tekinsiz mekânlar. Mimarlık ve Yaşam, 5(1), 27-39.
35. Shiel, M., & Fitzmaurice, T. (Eds.). (2011). Cinema and the city: Film and urban societies in a global context. John Wiley & Sons.
36. Sokurov, A. (Yönetmen). (2011). Faust [Sinema Filmi]. Rusya, Almanya, Letonya (Ortak Yapım): Moskva Film Studio.
37. Sucu, İ. (2012). Sanat akımlarının etkisinde sinemada klasik ve alternatif eğilimler. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (17), 111-125.
38. Şentürk, R. (2012). Avangart sinema ve empresyonizm. Global Media Journal, 3(5), 142-175.
39. Tuğyan, N. H. (2017). Alman dışavurumcu sinemasında mizansen: Dr. Caligari’nin muayenehanesi (1920-Robert Weine). Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (28), 302-314.
40. Von Trier, L. (Yönetmen). (2003). Dogville [Sinema Filmi]. Danimarka, İsveç, Almanya, Fransa (Ortak Yapım): Zentropa Entertainments.
41. Vangölü, Y. B. (2016). Geçmişten günümüze gerçeküstücülük/Surrealism: Past and present. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20(3).
42. Yetişkin, E. B. (2011). Sinematografik düşünebilmek: Deleuze'ün sinema yaklaşımına giriş. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (40), 123-141.
43. Waitz, T. (2008). On emptiness. Images of urban space in Jem Cohen's film, Chain’ and the concept of Non-Places’.