TARİH EĞİTİMİNDE AHLAKİ DEĞERLENDİRİCİ OLARAK KONUMLANMA HAKKINDA BİR ETKİNLİK ÖNERİSİ

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 129 - 154, 13.12.2025

Muhammed Erdoğan , Ayşegül Nihan Erol Şahin

https://doi.org/10.47214/adeder.1745943

Öz

Ahlaki değerlendirme bireylerin geçmişte yaşanan olayları ve alınan kararları, etik ilkeler doğrultusunda sorgulayıp değerlendirmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu yaklaşım, öğrencilerin empati becerilerini, çok yönlü düşünme yetilerini ve toplumsal sorumluluk bilincini güçlendirebilecek bir yaklaşımdır. Bu çalışmada Türkiye Cumhuriyeti’nin 5. Başbakanı Şükrü Saracoğlu’nun politikaları ve eylemleri esas alınarak bir ahlaki değerlendirme modeli oluşturmak amaçlanmıştır. Bu amaçla öğrencilerin tarih eğitiminde ahlaki değerlendirici olarak konumlanabilecekleri bir etkinlik modeli oluşturulmuştur. Etkinlik hazırlama sürecinde ahlaki değerlendirme ile alakalı örnek makaleler ve çalışmalar, Şükrü Saracoğlu’nun politikaları ve bu politikaların yıllar içinde aldığı olumsuz tepkiler, bu tepkilerin nedenleri ile harmanlanarak incelenmiştir. Çalışmanın sonucunda, öğretmenlerin II. Dünya Savaşı sürecinde Türkiye Cumhuriyeti’nin politikalarını veya spesifik olarak Şükrü Saracoğlu’nun eylem ve politikaları üzerine işledikleri bir konuda öğrencilerine sunabilecekleri 9 soruluk bir etkinlik modeli oluşturulmuştur. Etkinliğin uygulanabilirliğini anlayabilmek için Ankara’daki bir özel eğitim kurumunda, 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersi öğrencileri ile bir ön uygulama yapılmış ve ön uygulamalar sonucunda, bazı öğrencilerin kendilerini Saracoğlu’nun yerine koyarak düşünebildiği, birçok öğrencinin ise Saracoğlu’nun eylem ve politikalarının arka planında yer alan olgusal inançlarla ilgili fikirler üretebildiği görülmüştür. Ön uygulamalarda öğrencilerden alınan geri dönütler göz önüne alınarak, etkinlik soruları ve süresi hakkında düzenlemeler yapılmış ve etkinlik son haline getirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Ahlaki değerlendirme , Şükrü Saracoğlu , olgusal inançlar , tarihsel konumlanma

Etik Beyan

Bu araştırma daha önce başka bir dergide yayınlanmamıştır.

Destekleyen Kurum

Bu araştırmada herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır

Proje Numarası

Proje numarası yoktur.

Teşekkür

Pilot uygulamaya katılan öğrencilerimize teşekkürlerimizi sunuyoruz.

An Activity Proposal for Positioning as a Moral Evaluator in History Education

Öz

Moral evaluation is defined as the process by which individuals question and assess past events and decisions in light of ethical principles. This approach has the potential to enhance students’ empathy skills, their capacity for multidimensional thinking, and their sense of social responsibility. This study aims to develop a moral evaluation model in history education by focusing on the policies and actions of Şükrü Saracoğlu, the fifth Prime Minister of the Republic of Turkey. Within this framework, an activity model was designed to position students as moral evaluators in the context of history learning. The development process of the activity incorporated a critical review of existing literature on moral judgment in education, along with an analysis of Saracoğlu’s wartime policies and the subsequent criticisms they received over time. As a result, a nine-question activity model was formulated to support teachers in guiding students to morally evaluate the policies of the Turkish Republic during the Second World War, or more specifically, the political decisions and actions of Şükrü Saracoğlu. To test the applicability of the model, a pilot implementation was conducted with 12th-grade students enrolled in the course “History of the Turkish Republic” at a private educational institution in Ankara, and as a result of the pilot implementations, it was observed that some students were able to think by putting themselves in Saracoğlu's shoes, while many students were able to generate ideas about the factual beliefs underlying his actions and policies. Based on the feedback received from students during the pilot applications, adjustments were made to the activity questions and duration, and the activity was finalized.

Anahtar Kelimeler

Moral evaluation , Şükrü Saracoğlu , factual believes , historical positioning

Proje Numarası

Proje numarası yoktur.

Kaynakça

• Akça-Berk, N., (2010). Tarih öğretiminde çok perspektiflilik. Tarih nasıl öğretilir? Tarih öğretmenleri için özel öğretim yöntemleri (ss. 95-103), İstanbul: Yeni İnsan Yayınevi https://www.turcademy.com/kitap/tari-h-nasil-ogreti-li-r-tarih-ogretmenleri-icin-ozel-ogretim-yontemleri-9786055895549 adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Ammert, N., Edling, S., Löfström, J., & Sharp, H. (2022). Historical and moral consciousness in education: learning ethics for democratic citizenship education (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003108139
• Arslan, G. (2017). Şükrü Saracoğlu'nun hayatı ve siyasi Faaliyetleri (1886-1953). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
• Atsız, H. N. (1969). Başvekil Saracoğlu Şükrü’ye açık mektup. Orkun Dergisi. 3-4(4) https://www.milliyetcidergiler.org/yazar/5998 adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Avaroğulları, M. and Demir, M. (2015). Uncritical receivers of historical myths: a grim picture from Turkish high schoolers. Us-China Education Review B, 5(4). https://doi.org/10.17265/2161-6248/2015.04b.005
• Avaroğulları, M., & Ayılmazdır, H. (2017). Değerler eğitiminde Türkiye cumhurbaşkanları ile ilgili anekdotların kullanılabilirliği hakkında sosyal bilgiler öğretmen adaylarının görüşleri. Araştırma ve Deneyim Dergisi, 2(2), 99-115. https://dergipark.org.tr/tr/pub/adeder/issue/32970/380127 adresinden Temmuz 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Black, H. (1977). Moral judgments and history teaching. Australian Journal of Education, 21(1), 34-40. https://doi.org/10.1177/000494417702100103
• Celuch, K., Saxby, C., & Oeding, J. (2015). The ınfluence of counterfactual thinking and regret on ethical decision making. Journal of Education for Business, 90(4), 175–181. https://doi.org/10.1080/08832323.2015.1014455
• Chaudhuri, A. (t.y.). The real meaning of Rhodes must fall, https://www.theguardian.com/uk-news/2016/mar/16/the-real-meaning-of-rhodes-must-fall adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Contested Histories. (2023). Contested Histories Case Study #163: Cecil Rhodes statue at Oriel College, Oxford, in The United Kingdom. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://contestedhistories.org/wp-content/uploads/UK_-Rhodes-Statue-at-Oxford-.docx-1.pdf adresinden Aralık 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Contested Histories. (t.y.). The early Atlantic slave trade in Portugal, https://contestedhistories.org/early-atlantic-slave-trade-in-portugal/ adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Cumhuriyet, (1942). Varlık vergisi vermiyenler. İstanbul. https://egazete.cumhuriyet.com.tr/yayinlar adresinden Şubat 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Cumhuriyet, (1942). Başvekilin mühim beyanatı. İstanbul. https://egazete.cumhuriyet.com.tr/yayinlar adresinden Şubat 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Edling, S., Sharp, H., Löfström, J., & Ammert, N. (2020). Why is ethics important in history education? A dialogue between the various ways of understanding the relationship between ethics and historical consciousness. Ethics and Education, 15(3), 336–354. https://doi.org/10.1080/17449642.2020.1780899
• Ekşi, H. ve Yaşar, H.Y. (2020). Kanıt temelli tarih öğretiminde ahlaki ikilem: Eylem araştırması. Değerler Eğitimi Dergisi, 18 (39), s. 339-375. https://doi.org/10.34234/ded. 674957
• Elban, M. (2018). Tarihi olaylar değerlendirilirken ahlaki yargı yapılmalı mıdır? Tarih öğretmen adaylarının ahlaki yargılarının bazı değişkenler açısından incelenmesi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(25), s. 109-134. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:188639008 adresinden Aralık 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Eurosport. (2013, Nisan). Şükrü Saracoğlu ismi kaldırılsın talebi, https://www.eurosport.com.tr/futbol/super-lig/2013-2014/sukru-saracoglu-ismi-kaldirilsin-talebi_sto406215g8/story.shtml adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Fanatik. (2013, Aralık 27). Saracoğlu asla silinmeyecek. https://www.fanatik.com.tr/fenerbahce/saracoglu-asla-silinmeyecek-349045 adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Fenerbahce. (t.y.). Şükrü Saracoğlu, https://www.fenerbahce.org/kulup/sukru-saracoglu adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Gibson, L., Milligan, A., & Peck, C. (2022). Addressing the elephant in the room: ethics as an organizing concept in history education. Historical Encounters a Journal of Historical Consciousness Historical Cultures and History Education, 9(2), 45-63. https://doi.org/10.52289/hej9.205
• Göz, N. (2020). Cumhuriyetten günümüze ortaöğretim tarih ders kitaplarındaki düyun-ı umumiye konusunun çok perspektiflilik açısından ele alınması. (Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi.) Ankara. Gazi Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ adresinden Temmuz 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Gül, T. (2014). Doğumundan hariciye vekilliğine M. Şükrü Saracoğlu (1887-1939). İzmir: Ödemiş Belediyesi.
• Hacır, G. (2019). Efe Başvekil. İstanbul: Asi.
• Halıcı, Ş. (2019). Şükrü Saraçoğlu'nun hayatı ve siyasi faaliyetleri (1886-1953). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
• İnce, Ö. (2014). Şükrü Saracoğlu üzerine https://cumhuriyetciyorum.com/2014/01/12/sukru-saracoglu-uzerine-1/ adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Köksal, H. (2012). Yenilikçi tarih öğretimi etkinlik örnekleri. G. S. Tural, H. Sungur, A. Gök, C. Genç ve A. Bilgiç (Ed.). Ankara: Harf. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://csd.erciyes.edu.tr/materyaller/tn_08.pdf adresinden Temmuz 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Köksal, M. (2019). Ortaöğretim tarih ders Kitaplarında değer aktarımı yaklaşımı nelerdir? (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.) İstanbul: Marmara Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/ adresinden Temmuz 20205 tarihinde erişilmiştir.
• Maposa, M (2015). Moral judgments in the history classroom: Thoughts of selected novice history teachers. Yesterday and Today. 13, 1-16. https://www.researchgate.net/publication/317602467_Moral_judgments_in_the_history_classroom_Thoughts_of_selected_novice_history_teachers adresinden Haziran 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Marriot, E. (2017). Hatalı tarih: Geçmişi nasıl yanlış anladık. (O. Yıldırımtürk, Çev.). İstanbul: Maya Kitap.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Ortaöğretim T.C. İnkılâp Tarihi ve Atatürkçülük dersi öğretim programı: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı. https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/tc-inkilap-tarihi-ve-ataturkculuk-dersi adresinden Kasım 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Oldfield, A. (1981). Moral judgments in history. History and Theory, 20(3), 260–277. https://doi.org/10.2307/2504557
• Ortaylı, İ. (2010). Türkiye'nin yakın tarihi. İstanbul: Kronik Kitap.
• Ortaylı, İ. (2022). Gazi Mustafa Kemal Atatürk. İstanbul: Kronik Kitap.
• Oxford University (February, 2023). Rhodes Must Fall: The Legacy of Cecil Rhodes in the University of Oxford. Global History of Capitalism Project. Case Study #31. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://globalcapitalism.history.ox.ac.uk/files/case31-rhodesmustfallpdf adresinden Şubat 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Özdemir, S. (2011). Türkiye’de ’’zorunlu çalışma’’ uygulamaları. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi (41-42), 181-214. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusskd/issue/917/10346 adresinden Şubat 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Özmen, C. & Kızılay, N. (2017). A study on the historical analysis and interpretation skills of social studies and classroom teachers. Üni̇versi̇tepark Bülten, 6(1), 133-148. https://doi.org/10.22521/unibulletin.2017.61.11
• Öztürk, İ. M. (2013). İkinci Dünya Savaşı Türkiye’sinde olağanüstü ekonomik kararlar: Milli Korunma Kanunu ve Varlık Vergisi. Tarih Araştırmaları Dergisi, 32(54), 135-166. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000557
• Pérez-Manjarrez, E. (2017). 'History on trial' the role of moral judgment in the explanation of controversial history. History Education Research Journal, 14(2), Doi: 10.18546/HERJ.14.2.04
• Reisman, A. (2007). Jewish refugees from Nazism, Albert Einstein, and the modernization of higher education in Turkey (1933–1945). Aleph, 7, 253–281. http://www.jstor.org/stable/40377865 adresinden Şubat 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Saracoğlu, Y. (2001). Şükrü Saracoğlu ve dönemi hakkında basında çıkan yazılardan bazıları. İstanbul. Son Posta, (1943). Bazı vergilere yeni zamlar yapılıyor. İstanbul. https://www.gastearsivi.com/ adresinden Şubat 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Stoel, G., Logtenberg, A., Wansink, B., Huijgen, T., Van Boxtel, C., & Van Drie, J. (2017). Measuring epistemological beliefs in history education: An exploration of naïve and nuanced beliefs. International Journal of Educational Research, 83, 120–134. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2017.03.003
• Tokdemir, M. A., & Artan, A. (2012). Öğrenciler tarih derslerinde okudukları metinlerden değer öğrenir mi? Tarih derslerinde değer eğitimine yönelik öğrenci görüşleri (Trabzon Örneği). Değerler Eğitimi Dergisi, 10(24), 169-186. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ded/issue/29176/312436 adresinden Temmuz 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Tse, L. (June 2020). The Legacy of Cecil Rhodes at Oxford, A Contested Histories Occasional Paper III. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://contestedhistories.org/wp-content/uploads/Paper-III-The-Legacy-of-Cecil-Rhodes-at-Oxford.pdf adresinden Şubat 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. (t.y.). Sayın Şükrü Saracoğlu’nun özgeçmişi, https://www.mfa.gov.tr/sayin-sukru-saracoglu_nun-ozgecmisi. adresinden Kasım 2024 tarihinde erişilmiştir.
• Turan, R., Safran, M., Hayta, N., Çakmak, M. A., Dönmez, C., & Şahin, M. (2014). Türk inkılabının dayandığı temeller ve Atatürk ilkeleri. R. Turan, M. Safran, N. Hayta, C. Dönmez, M. A. Çakmak, & M. Şahin içinde, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi (s. 231-263). Ankara: Yargı Yayınevi.
• Tütüncü Oğuzoğlu, D. (2003). Görsel tasarım açısından tarih ders kitapları. N. Hayta (Ed.), Konu alanı ders kitabı inceleme kılavuzu içinde (s. 131-155). Ankara: Nobel.
• Unat, K. (2016). Atatürk sonrası Türkiye. T. F. Ertan (Ed.), Başlangıcından günümüze Türkiye Cumhuriyeti tarihi (s. 253-295), içinde. Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Ulus, (1943). Millet meclisi toprak kanunu görüşmeğe başladı. İstanbul. https://www.gastearsivi.com/ adresinden Şubat 2025 tarihinde erişilmiştir.
• VanSledright, B. A. (1998). On the importance of historical positionality to thinking about and teaching history. International Journal of Social Education, 12(2), 1-18. https://eric.ed.gov/?id=EJ598173 adresinden Temmuz 2025 tarihinde erişilmiştir.
• Von Borries, B. (2001) Multiperspectivity”-utopian pretension or feasible fundament of historical learning in Europe? History for today and tomorrow, what does Europe mean for school history, (s.269-294. Ed. J. van Der Leeuw–Roord). Hamburg: Körber-Stiftung.
• Wansink, B., Akkerman, S., Zuiker, I., & Wubbels, T. (2018). Where does teaching multiperspectivity in history education begin and end? An analysis of the uses of temporality. Theory & Research in Social Education, 46(4), 495–527. https://doi.org/10.1080/00933104.2018.1480439
• Yoon, J. P. (2022). Moral judgment in history education and historical positionality as a moral evaluator. Theory & Research in Social Education, 50(4), 530–552. https://doi.org/10.1080/00933104.2022.2117672