دلالة عبارة "لم يتفقوا عليه" عند أبي يعلى الخليلي في الجرح والتعديل خلال كتابه الإرشاد

Yıl 2025, Sayı: 18, 34 - 57, 31.12.2025

Muhammed Emin Erdim , Mahmood Ahmed Rasheed

https://doi.org/10.54958/adid.1703292

Öz

يتناول هذا البحث دلالة عبارة "لم يتفقوا عليه" عند أبي يعلى الخليلي (ت 446هـ) في كتابه "الإرشاد في معرفة علماء الحديث"، وهي من العبارات التي تستدعي الدراسة لما تحمله من دلالات متعدّدة تتغيّر باختلاف السياقات. ويهدف البحث إلى تحليل هذه العبارة من خلال دراسة أربعة عشر راويًا استخدم الخليلي هذا الوصف في حقّهم، مع بيان مراتبهم في الجرح والتعديل، وتتبع موارد العبارة في ضوء أقوال النقّاد في كل راوٍ. وقد اعتمد البحث على المنهج الوصفي بتتبّع موارد العبارة في الإرشاد واستقراء مواضعها، وعلى المنهج التحليلي بتفسير مراد الخليلي من خلال دراسة تراجم الرواة وسياقات العبارة، وعلى المنهج النقدي بمقارنة أقوال الخليلي بأقوال غيره من النقاد جرحًا وتعديلاً. وتبرز قيمة هذه الدراسة في أنّها تُعالج عبارةً لم تُخصَّص لها دراسة مستقلّة من قبل، إذ إنّ بعض البحوث تناولت عبارات مثل "متفق عليه" أو "غير متفق عليه"، بينما عبارة "لم يتفقوا عليه" عند أبي يعلى الخليلي لم تحظَ بدراسة خاصّة، مع أنّها تحمل دلالات متنوّعة، ومن هنا فإنّ هذا البحث يُسهم في سدّ هذه الثغرة من خلال الكشف عن أبعاد هذه العبارة ووجوه دلالتها في نقد الرجال. وقد توصّل البحث إلى أن عبارة "لم يتّفقوا عليه" تتنوّع دلالاتها على النحو الآتي: الأول: عدم اتفاق النقاد على توثيق الراوي أي اختلافهم فيه بين جرح وتعديل، والثاني: أن الراوي غير مرضيّ عند النقاد أي اتفقوا على جرحه، والثالث: أن الراوي لم يتفق أصحاب الصحاح، والرابع: أن الراوي ثقة ثبت عند النقاد ولكنهم لم يتفقوا على أحاديث رواها عنه غير الثقات، والخامس: أن الراوي ثقة عند النقاد ولم يقصد الخليلي بهذه العبارة جرحَه في الحديث بل عدم رضى النقاد عنه لسبب خارجي عن حاله في الرواية وهو التقرب إلى الأمراء. كما أظهرت الدراسة أن الرواة الذين وُصفوا بهذه العبارة ينتمون إلى مراتب الجرح والتعديل المتنوّعة؛ حيث جاء ستةٌ منهم في مرتبة الضعيف، وخمسةٌ في مرتبة الصدوق يخطئ، وواحدٌ في مرتبة لا بأس به، وآخر في مرتبة ثقة، وآخر في مرتبة ثقة ثبت، ووُصف خمسةٌ منهم بأنهم من العُبّاد، وأربعةٌ تميّزوا بالفقه وتولّي القضاء، وواحدٌ كانت له مكانة في علم التاريخ، وأربعةٌ لم يُعرف لهم تميّز سوى الرواية.

Anahtar Kelimeler

الحديث , الجرح والتعديل , أبو يعلى الخليلي , الإرشاد , لم يتفقوا عليه

Etik Beyan

هذا البحث مُنتَج بصورة أصيلة وموسّعة، وقد تم تطويره استنادا إلى رسالة الماجستير الموسومة بـ منهج أبي يعلى الخليلي في الجرح والتعديل في كتابه الإرشاد في معرفة علماء الحديث، إعداد محمد أمين أرديم، بإشراف الأستاذ الدكتور محمود أحمد يعقوب رشيد، والمقدمة سنة 2020م في الجامعة الأردنية، كلية الشريعة، قسم أصول الدين.

The Significance of the Expression “lam yattafiqū ʿalayh” in the Jarḥ and Taʿdīl of Abū Yaʿlā al-Khalīlī: in His Work al-Irshād

Öz

This study examines the meaning and implications of the expression “lam yattafiqū ʿalayh” (“they did not agree upon him”) as employed by Abū Yaʿlā al-Khalīlī (d. 446/1054) in his work al-Irshād fī Maʿrifat ʿUlamāʾ al-Ḥadīth. The expression, which allows for multiple interpretations depending on context, calls for a dedicated investigation. The research focuses on fourteen narrators to whom al-Khalīlī applied this description, with the aim of defining the semantic range of the phrase and clarifying the narrators’ positions in jarḥ wa taʿdīl (criticism and validation). Methodologically, the study adopts a descriptive approach by systematically collecting and classifying instances of the phrase in al-Irshād; an analytical approach by interpreting these instances in light of the narrators’ biographies and the contexts in which the phrase occurs; and a critical approach by comparing al-Khalīlī’s assessments with those of other ḥadīth critics. As a result, the study identifies the gradings of each narrator and highlights the various shades of meaning the expression assumes in different contexts. The significance of this research lies in addressing an expression that has not previously been examined in an independent study. While terms such as “muttafaq ʿalayh” (agreed upon) or “ghayr muttafaq ʿalayh” (not agreed upon) have received scholarly attention, al-Khalīlī’s use of “lam yattafiqū ʿalayh” has remained neglected, despite its diverse implications. This study therefore fills that gap by uncovering its dimensions within the discourse of narrator criticism. The findings show that al-Khalīlī’s use of the expression can indicate: disagreement among critics regarding a narrator’s reliability (some grading him trustworthy, others criticizing him); consensus among critics that the narrator was not acceptable; the narrator’s exclusion from the circle of transmitters unanimously included by the compilers of the Ṣaḥīḥ collections; a trustworthy narrator whose reports became disputed because of weaker transmitters narrating from him; or a trustworthy narrator whose criticism stemmed not from his transmission but from external factors such as closeness to rulers. Furthermore, the study shows that narrators described by this phrase occupy varied levels within jarḥ wa taʿdīl: Six are classified as weak (ḍaʿīf), five as ṣadūq yuḫṭiʾ (truthful but prone to error), one as lā baʾsa bihī (no harm in him), one as thiqah (reliable), and one as thiqah thabt (highly reliable). Of these, five were known for asceticism and piety, four for their involvement in jurisprudence and judicial office, one for his role in historical scholarship, while four were known solely for their ḥadīth transmission without any other distinction.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , Jarḥ and Taʿdīl , Abū Yaʿlā al-Khalīlī , al-Irshād , lam yattafiqū ‘alayhi

Etik Beyan

This study is an original and expanded work developed on the basis of the master’s thesis entitled “The Methodology of Jarḥ and Taʿdīl of Abū Yaʿlā al-Khalīlī in His Work al-Irshād fī Maʿrifat ʿUlamāʾ al-Ḥadīth,” prepared by Muhammed Emin Erdim under the supervision of Prof. Dr. Mahmood Ahmed Rasheed, and submitted in 2020 to the Department of Foundations of Islamic Studies, Faculty of Sharīʿa, University of Jordan.

Ebû Yaʿlâ el-Halîlî’nin Cerh ve Taʿdîl İlminde “Lem Yettafikû ʿAleyh” İfadesinin Delâleti: el-İrşâd Adlı Eserinde

Öz

Bu çalışma, Ebû Yaʿlâ el-Halîlî’nin (ö. 446/1054) el-İrşâd fî Maʿrifeti Ulemâi’l-Hadîs adlı eserinde kullandığı “lem yettafikû ʿaleyh” (üzerinde ittifak etmediler) ifadesinin râvî tenkidindeki anlam boyutlarını incelemektedir. Söz konusu ifade, bağlama göre değişen ve birden fazla yoruma imkân tanıyan kullanımları sebebiyle özel bir incelemeye ihtiyaç duymaktadır. Araştırma, Halîlî’nin bu tabiri on dört râvî hakkında kullanışını merkeze alarak, ifadenin geçtiği bağlamları ve bu râvîler hakkındaki hadis âlimlerinin cerh-ta‘dîl değerlendirmelerini incelemek suretiyle ibarenin delaletini ortaya koymayı hedeflemektedir. Çalışmada betimleyici yöntemle ifadenin el-İrşâd’daki örnekleri sistematik biçimde toplanıp tasnif edilmiş, analitik yöntemle bu örnekler râvîlerin biyografileri ve ifadenin geçtiği bağlamlar ışığında incelenmiş, eleştirel yöntemle ise Halîlî’nin değerlendirmeleri diğer hadis âlimlerinin görüşleriyle karşılaştırılmıştır. Böylece her bir râvînin cerh-ta‘dîl mertebesi belirlenmiş ve ifadenin farklı bağlamlarda kazandığı anlam çeşitliliği ortaya konmuştur. Çalışmanın önemi, daha önce bağımsız bir incelemeye konu edilmemiş bir ifadeyi merkeze almasından kaynaklanmaktadır; zira bazı araştırmalarda “müttefekun aleyh” veya “gayr müttefekin aleyh” gibi tabirler incelenmiş olsa da Halîlî’nin “lem yettafikû ʿaleyh” ifadesi özel bir çalışmaya konu edilmemiştir. Bu yönüyle araştırma, söz konusu ifadenin râvî tenkidindeki boyutlarını ve anlam yönlerini ortaya koyarak literatürdeki bir boşluğu doldurmaktadır. Araştırma sonucunda, “lem yettafikû ʿaleyh” ifadesinin; hadis tenkitçilerinin râvîyi güvenilir kabul etme hususunda ihtilafa düşmeleri, râvînin makbul sayılmayıp ittifakla cerh edilmesi, sahih müelliflerinin ravinin üzerinde ittifak etmemesi, râvî güvenilir olmakla birlikte ondan rivayet eden bazı zayıf kimseler sebebiyle hadislerinde ihtilaf bulunması veya râvînin yöneticilerle yakınlık kurmak gibi hadis dışı sebeplerle tenkit edilmesi şeklinde farklı anlamlarda kulla-nıldığı tespit edilmiştir. Ayrıca çalışma, bu ifadeyle nitelenen râvîlerin cerh ve ta‘dîl mertebeleri bakımından farklı derecelere mensup olduklarını ortaya koymuştur. Buna göre, altı râvî "zayıf", beş râvî " sadûk yuhti’u", biri "lâ be’se bihî", biri "sika" ve biri de "sika sebt" derecesindedir. Beş râvî zâhid kimseler olarak tanımlanmış, dördü fıkıh ve kadılık yönüyle öne çıkmış, biri tarih ilminde bir konuma sahip olmuş, dört râvî ise sadece rivayet yönüyle tanınmış olup başka bir ilmî meziyetiyle öne çıkmamıştır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Cerh ve Ta‘dîl , Ebû Ya‘lâ el-Halîlî , el-İrşâd , Lem Yettafikû ʿAleyh

Etik Beyan

Bu çalışma, özgün ve genişletilmiş bir nitelik taşımakta olup; “Ebû Ya‘lâ el-Halîlî’nin el-İrşâd fî Ma‘rifeti ʿUlemâʾi’l-Hadîs Adlı Eserinde Cerh ve Ta‘dîl Metodu” başlıklı, Muhammed Emin Erdim tarafından hazırlanmış, Prof. Dr. Mahmood Ahmed Rasheed danışmanlığında 2020 yılında Ürdün Üniversitesi Şeriat Fakültesi Temel İslâm Bilimleri Bölümünde sunulan yüksek lisans tezine dayalı olarak geliştirilmiştir.

Kaynakça

• Buhârî, Muhammed bin İsmail. Sahîh-i Buhârî. thk. Muhammed Züheyr en-Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru tavku’n-Necât, 1.Basım, 2001.
• Erdim, Muhammed Emin, Ebû Ya‘lâ el-Halîlî’nin el-İrşâd fî Ma‘rifeti ‘Ulemâi’l-Hadîs İsimli Eserindeki Cerh-Ta‘dîl Metodu, Ankara: Fecr Yayınları, 1.basım, 2022.
• Halîlî, Ebû Ya’lâ. el-İrşâd fî Ma’rifeti Ulemâi’l-Hadîs. thk. Muhammed Said Ömer İdris. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1.Basım. 1988.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 17 Cilt. Beyrut: Daru’l-Garbi’l-İslâmî, 1.Basım. 2002.
• Heysemî, Nûreddin. Mecmau’z-Zevâid ve menbau’l-Fevâid. Thk. Hüsameddin el-Kudsî. 10 cilt. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1994.
• İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî b. Abdillah b. Muhammed el-Cürcânî. el-Kâmil fî du’afâi’r-ricâl. thk. Adil Ahmed Abdü’l-Mevcûd. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1.Basım, 1997.
• İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs b. el-Münzir er-Râzî. el-Cerh ve’t-taʿdîl. 9 Cilt. Haydarabad: Matbaatu Meclisi Dâireti’l-Osmâniyye, 1. Basım, 1952.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Ta’rîfu Ehli’t-Takdîs Bi Merâtibi’l- Mevsûfîne Bi’t-Tedlîs. thk. Asım b. Abdullah el-Garyûtî. Amman: Mektebetü’l-Menâr, 1.Basım, 1983.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Takrîbü’t-tehzîb. thk. Muhammed Avvâme Suriye: Dâru’r-Raşîd, 1.Basım, 1986.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. 12 Cilt. Hindistan: Matbaatü Dâireti’l-Maarif en-Nizâmiyye, 1.Basım, 1909.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Lisânü’l-Mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Haleb: Mektebetü’l-Matbûât el-İslâmiyye, 1.Basım, 2002.
• İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân b. Ahmed b. Hibbân b. Muaz b. Ma'bed Ebû Hâtim. Kitabü’s-sikât. thk. Muhammed Abdü’l-Muîd Hân. 9 Cilt. Haydarabad: Dâru’l-Meârif, 1. Basım, 1973.
• İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân b. Ahmed b. Hibbân b. Muaz b. Ma'bed Ebû Hâtim. el-Mecrûhîn. thk. Hamdi Abdülmecid es-Silefî. 2 Cilt. Riyad: Dâru’s-Samîî, 1.Basım, 2000.
• İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân b. Ahmed b. Hibbân b. Muaz b. Ma'bed Ebû Hâtim. Sahîh-i ibn Hibbân. thk. Halis Aydemir- Muhammed Ali Sönmez. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm. 1.Basım, 2012.
• İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed. et-Tabakâtü’l-Kübrâ. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 9 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1.Basım, 1990.
• Mahmud, Muhammed Abdü’l-Cevvâd. “Mefhûmu ibâreti müttefekun aleyh inde’l-Muhaddisîn İmam Halîlî Ünmûzecen”. Mecelletü’l-Câmia li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye 1/27 (2019).
• Moğultay b. Kılıç, Alâuddîn. İkmâlü Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Ebû Abdir-rahman Adil b. Muhammed. 12 cilt. el-Fârûku’l-hadîse li’n-neşr ve’t-tevzî, 1. Basım, 2001.
• Muallimî el-Yemânî, Abdurrahman. et-Tenkîl bimâ fî Te’nîbi’l-Kevserî mine’l-Ebâtîl. Thk. Ali b. Muhammed el-İmrân. Mekke: Âlemü’l-Fevâid, 1. Basım, 2013.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîh-i Müslim. thk. Muhammed Fuat Abdülbaki. 5 cilt. Kahire: Matbaatü Îsa el-Bâbî el-Halebî, 1955.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbü’l-Kemâl fî Esmâi’r-Ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma’ruf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1992.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. Sünen-i Nesâî el-Müctebâ. thk. Muhammed Enes Mustafa. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1. Basım, 2018.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-Kâşif fî ma’rifeti men lehû riyâyetün fi’l-Kütübi’s-Sitteti. thk. Muhammed Avvâme, Ahmed Muhammed el-Hatîb. 2 Cilt. Cidde: Dârü’l-Kıble, 1. Basım, 1992.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. 17 cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1. Basım, 2003.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mizânü’l-İ’tidâl. thk. Alî Muhammed el-Becevî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rifeti’t-Tıbâa, 1. Basım, 1963.