Oral and Dental Health Management and Dental Treatment Approaches in Children with Special Health Care Needs

Öz

Children with special health care needs due to disabilities or chronic illnesses require individualized attention during dental treatment processes. Comprehensive medical and dental anamnesis, patient-specific treatment planning, and the application of appropriate behavior management strategies are critical for ensuring safe and effective care. This review discusses major topics including accessible clinical environments, communication techniques, behavior guidance methods, and the necessity for general anesthesia or sedation when indicated. Additionally, it emphasizes the importance of continuity of care through the concepts of the dental home, teledentistry applications, and adherence to current clinical guidelines. Based on recent literature, it is suggested that personalized and holistic approaches in oral health management contribute positively to treatment outcomes in this patient population.

Anahtar Kelimeler

• Behavior control
• Disabled children
• General anesthesia
• Oral health
• Preventive dentistry

Özel Bakım Gereksinimi Olan Çocuklarda Ağız ve Diş Sağlığı Yönetimi ve Dental Tedavi Yaklaşımları

Öz

Engellilik veya kronik hastalık nedeniyle özel sağlık bakımı gereksinimi olan çocuklar, dental tedavi süreçlerinde bireyselleştirilmiş yaklaşımlar gerektirmektedir. Güvenli ve etkili bir tedavi için kapsamlı tıbbi ve dental anamnez alınması, hastaya özgü tedavi planlaması ve uygun davranış yönetimi stratejilerinin uygulanması büyük önem taşımaktadır. Bu derlemede, erişilebilir klinik ortamlar, iletişim teknikleri, davranış yönlendirme yöntemleri ile genel anestezi veya sedasyon gereksinimi gibi başlıca konular ele alınmaktadır. Ayrıca, dental ev kavramı, tele-diş hekimliği uygulamaları ve güncel klinik kılavuzlara uyum yoluyla bakımın sürekliliği vurgulanmaktadır. Güncel literatüre dayanarak, bu hasta grubunda ağız sağlığı yönetiminde bireyselleştirilmiş ve bütüncül yaklaşımların tedavi sonuçlarına olumlu katkı sağlayabileceği belirtilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ağız sağlığı
• Davranış kontrolü
• Engelli çocuklar
• Genel anestezi
• Koruyucu diş hekimliği

Kaynakça

1. Kasımoğlu Y, Akay C, Çaynak Ö, Aytepe Z, Koruyucu M. Özel Bakım Gereksinimi Olan Bireylerde Ağız-Diş Bulgularının Değerlendirilmesi. DÜ Sağlık Bil Enst Derg. 2020;10(3):331-7.
2. World Health Organization. Global report on health equity for persons with disabilities. Geneva: World Health Organization; 2022.
3. Şar Sancaklı H. Özel bakım ihtiyacı olan bireylerde ağız diş sağlığı uygulamaları. J İstanbul Üniv Fak Dent. 2013;43(1-2):39-43.
4. Akgöl BB, Altay AN. Çocuklarda özel sağlık bakımı gerektiren durumlar. In: Altay AN, ed. Özel Sağlık Bakımı Gerektiren Çocuklarda Ağız ve Diş Sağlığı ve Tedavi Seçenekleri. 1 baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022; s. 1-6.
5. U.S. Department of Health and Human Services, Health Resources and Services Administration, Maternal and Child Health Bureau. The National Survey of Children with Special Health Care Needs Chartbook 2009–2010. Rockville, Maryland: U.S. Department of Health and Human Services, 2013.
6. Amaral DG, Schumann CM, Nordahl CW. Neuroanatomy of autism. Trends Neurosci. 2008;31(3):137-45.
7. Dietz PM, Rose CE, McArthur D, Maenner M. National and state estimates of adults with autism spectrum disorder. J Autism Dev Disord. 2020;50(12):4258-66.
8. Vajawat M, Deepika PC. Comparative evaluation of oral hygiene practices and oral health status in autistic and normal individuals. J Int Soc Prev Community Dent. 2012;2(2):58-63.

9. da Silva SN, Gimenez T, Souza RC, et al. Oral health status of children and young adults with autism spectrum disorders: Systematic review and meta-analysis. Int J Paediatr Dent. 2017;27(5):388-98.
10. Monroy PG, da Fonseca MA. The use of botulinum toxin-A in the treatment of severe bruxism in a patient with autism: A case report. Spec Care Dentist. 2006;26(1):37-9.
11. Williams PG, Sears LL, Allard A. Sleep problems in children with autism. J Sleep Res. 2004;13(3):265-8.
12. Thapar A, Langley K, Owen MJ, O'Donovan MC. Advances in genetic findings on attention deficit hyperactivity disorder. Psychol Med. 2007;37(12):1681-92.
13. Polanczyk G, de Lima MS, Horta BL, Biederman J, Rohde LA. The worldwide prevalence of ADHD: a systematic review and metaregression analysis. Am J Psychiatry. 2007;164(6):942-8.
14. Marwah N. Textbook of pediatric dentistry. 4. baskı. Yeni Delhi: Jaypee Brothers Medical Publishers; 2019.
15. Rosenbaum P, Paneth N, Leviton A, et al. A report: the definition and classification of cerebral palsy April 2006. Dev Med Child Neurol. 2007;109:8-14.
16. Malta CP, Guerreiro GG, Dornelles NM, Marques CT, Martins JS, Bento LW. Caregivers’ perceptions regarding oral health status of children and adolescents with cerebral palsy. J Clin Pediatr Dent. 2020;44(3):161-7.
17. Keçeli T, Ölmez S. Nörolojik hastalıkların ağız ve diş sağlığına etkisi ve tedavi yaklaşımları. In: Altay AN, ed. Özel sağlık bakımı gerektiren çocuklarda ağız ve diş sağlığı ve tedavi seçenekleri. 1 baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. s. 51-62.
18. Webb JR. Overview of disability. In: Nelson TM, Webb JR, eds. Dental care for children with special needs. Cham: Springer Nature; 2019. p. 1-8.
19. Dean JA, Avery R, McDonald RE. McDonald and Avery's dentistry for the child and adolescent. 9th ed. St. Louis: Mosby Elsevier; 2011. p. 469- 75.
20. Kömerik N, Kırzıoğlu Z, Efeoğlu CG. Zihinsel engele sahip bireylerde ağız sağlığı. J Dent Fac Atatürk Univ. 2012;22(1):96-104.
21. Aşıcı N, Doğan C, Odabaş M, Alaçam A. Zihinsel engelli çocuklarda diş erozyonu ve dmft değerlendirilmesi: pilot çalışma. Gazi Univ Diş Hek Fak Derg. 2003;20:15-20.
22. Kurul SH. Çocukluk çağı epilepsisinde yeni tanısal yaklaşımlar: genetik alanındaki gelişmeler neyi değiştirdi. Turkiye Klinikleri J Pediatr. 2016;25(1):34-51.
23. Sander JW, Shorvon SD. Epidemiology of the epilepsies. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 1996;61(5):433-43.
24. Wallace S. Epilepsy in cerebral palsy. Dev Med Child Neurol. 2001;43(10):713-7.
25. Danielsson S, Gillberg IC, Billstedt E, Gillberg C, Olsson I. Epilepsy in young adults with autism: a prospective population-based follow-up study of 120 individuals diagnosed in childhood. Epilepsia. 2005;46(6):918-23.
26. Estrella MR, Boynton JR. General dentistry's role in the care for children with special needs: a review. Gen Dent. 2010;58(3):222-9.
27. Wilson WR, Gewitz M, Lockhart PB, et al. Prevention of viridans group streptococcal infective endocarditis: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation. 2021;143(20):963-78.
28. American Academy of Pediatric Dentistry. Behavior guidance for the pediatric dental patient. Pediatr Dent. 2018;40(6):254-67.
29. Ar J, Choudhar K. Management of children with special health care needs in the dental office: a review. Int J Multidiscip Res Growth Eval. 2021;2(2):39-42.
30. Károlyházy K, Kovács E, Kivovics P, Fejérdy P, Arányi Z. Dental status and oral health of patients with epilepsy: an epidemiologic study. Epilepsia. 2003;44(8):1103-8.
31. White C, Rosoff AJ, LeBlang TR. Informed consent to medical and surgical treatment. In: Sanbar SS, ed. Legal Medicine. 7th ed. Philadelphia, Pa.: Mosby; 2007. s. 337-45.
32. Van Cleave J, Davis MM. Preventive care utilization among children with and without special health care needs: associations with unmet need. Ambul Pediatr. 2008;8(5):305-11.
33. American Academy of Pediatric Dentistry. Caries-risk assessment and management for infants, children, and adolescents. In: American Academy of Pediatric Dentistry, ed. The reference manual of pediatric dentistry. Chicago: American Academy of Pediatric Dentistry; 2024. p. 306-12.
34. Krause M, Vainio L, Zwetchkenbaum S, Inglehart MR. Dental education about patients with special needs: a survey of U.S. and Canadian dental schools. J Dent Educ. 2010;74(11):1179-89.
35. Nowak AJ. Patients with special health care needs in pediatric dental practices. Pediatr Dent. 2002;24(3):227-8.
36. Çayır I, Ünlü N. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda ağız ve diş sağlığı. In: Altay AN, ed. Özel sağlık bakımı gerektiren çocuklarda ağız ve diş sağlığı ve tedavi seçenekleri. 1 baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. s. 42-6.
37. Robbins MR. Dental management of special needs patients who have epilepsy. Dent Clin North Am. 2009;53(2):295-309.
38. Kızılcı E, Doğan S. Pediatrik onkoloji hastalarında ağız ve diş sağlığı bakımı ve tedavisi. In: Altay AN, ed. Özel sağlık bakımı gerektiren çocuklarda ağız ve diş sağlığı ve tedavi seçenekleri. 1. baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. s. 86-92.
39. Weddell JA, Sanders BJ, Jones JE. Dental problems of children with special health care needs. In: Dean JA, ed. Dentistry for the child and adolescent. 10th ed. St. Louis: Elsevier; 2016. p. 513-39.
40. Campos MS, Fontana M. Caries management in special care dentistry. Dent Clin North Am. 2022;66(2):169-79.
41. Gao SS, Chen KJ, Duangthip D, Wong MCM, Lo ECM, Chu CH. Arresting early childhood caries using silver and fluoride products: a randomized trial. J Dent. 2020;103:103489.
42. Crystal YO, Marghalani AA, Ureles SD, et al. Use of silver diamine fluoride for dental caries management in children and adolescents, including those with special health care needs. Pediatr Dent. 2017;39(5):135-45.
43. Nalbantoğlu AM, Bulut Ş. Özel sağlık bakımı gerektiren çocuklarda periodontal sağlığın korunması ve tedavi yaklaşımları. In: Altay AN, ed. Özel sağlık bakımı gerektiren çocuklarda ağız ve diş sağlığı ve tedavi seçenekleri. 1. baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. s. 13-7.
44. Ruscello DM. Nonspeech oral motor treatment issues related to children with developmental speech sound disorders. Lang Speech Hear Serv Sch. 2008;39(3):380-91.
45. Marwaha M, Bansal K, Sehrawat N, Chopra R. Cerebral palsy: a dental update. Int J Clin Pediatr Dent. 2014;7(2):109-18.
46. Yanık D, Kayahan B. Özel bakım gerektiren çocuklarda endodontik tedavi yaklaşımı. In: Altay AN, ed. Özel sağlık bakımı gerektiren çocuklarda ağız ve diş sağlığı ve tedavi seçenekleri. 1. baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. s. 18-24.
47. Waldman HB, Perlman SP, Swerdloff M. Orthodontics and the population with special needs. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 2000;118(1):14-7.
48. Becker A, Shapira J, Chaushu S. Orthodontic treatment for the special needs child. Prog Orthod. 2009;10(1):34-47.
49. Turner MD, Glickman RS. Epilepsy in the oral and maxillofacial patient: current therapy. J Oral Maxillofac Surg. 2005;63(7):996-1005.
50. Malamed SF. Medical emergencies in the dental office. 5th ed. St. Louis: Mosby; 2000. s. 309-32.
51. Thomason JM, Seymour RA, Rawlins MD. Incidence and severity of phenytoin induced gingival overgrowth in epileptic patients in general medical practice. Community Dent Oral Epidemiol. 1992;20(5):288-91.
52. American Academy of Pediatric Dentistry. Management of dental patients with special health care needs. In: American Academy of Pediatric Dentistry, ed. The reference manual of pediatric dentistry. Chicago: American Academy of Pediatric Dentistry; 2024. p. 343-50.
53. Kanhouche N, Pizzi GG, Bim NA, et al. Prevalence of bruxism in children and adolescents with cerebral palsy: systematic review and metaanalysis. Curr Pediatr Rev. 2025;21(2):166-173.
54. Yeşiltepe S, Miloğlu Ö, Sarıca İ, Törenek K. Romatizmal hastalıklar ve diş hekimi yaklaşımı. Ata Diş Hek Fak Derg. 2018;28(4):574-82.
55. American Academy of Pediatric Dentistry. Behavior guidance for the pediatric dental patient. In: American Academy of Pediatric Dentistry, ed. The reference manual of pediatric dentistry. Chicago: American Academy of Pediatric Dentistry; 2024. s. 358-78.
56. Kırzıoğlu Ercan RG, Altay AN. Özel sağlık bakımı gerektiren çocuklarda sedasyon ve genel anestezi altında diş tedavileri. In: Altay AN, ed. Özel sağlık bakımı gerektiren çocuklarda ağız ve diş sağlığı ve tedavi seçenekleri. 1. baskı. Ankara: Türkiye Klinikleri; 2022. s. 25-30.
57. Gümüş H, Türkyılmaz E, Öztürk G. Sağlıklı çocuklar ile özel sağlık gereksinimi olan çocuklarda genel anestezi altında diş tedavisinin özellikleri ve karşılaştırılması: retrospektif bir çalışma. JHS. 2023;32(Ek Sayı):24-9.
58. Cantekin K, Doğan S, Aydınbelge M, Canpolat G, Yıldırım MD, Avcı S. Analysis of comprehensive dental rehabilitation under general anesthesia at a dental hospital in Turkey. J Pediatr Dent. 2014;2(2):49-55.
59. Limeres Posse J, Vázquez García E, Medina Henríquez J, Tomás Carmona I, Fernández Feijoo J, Diz Dios P. Pre-assessment of severely handicapped patients suitable of dental treatment under general anesthesia. Med Oral. 2003;8(5):353-60.
60. Fuhrer CT 3rd, Weddell JA, Sanders BJ, Jones JE, Dean JA, Tomlin A. Effect on behavior of dental treatment rendered under conscious sedation and general anesthesia in pediatric patients. Pediatr Dent. 2009;31(7):492-7.
61. Wilson S. Pharmacological management of the pediatric dental patient. Pediatr Dent. 2004;26(2):131-6.
62. Milnes AR. Intravenous procedural sedation: an alternative to general anesthesia in the treatment of early childhood caries. J Can Dent Assoc. 2003;69(5):298-302.
63. Akpinar H. Evaluation of general anesthesia and sedation during dental treatment in patients with special needs: a retrospective study. J Dent Anesth Pain Med. 2019;19(4):191-9.
64. Brailo V, Janković B, Lozić M, et al. Dental treatment under general anesthesia in a day care surgery setting. Acta Stomatol Croat. 2019;53(1):64-71.
65. Moreira MS, Anuar ASNS, Tedesco TK, dos Santos M, Morimoto S. Endodontic treatment in single and multiple visits: an overview of systematic reviews. J Endod. 2017;43(6):864- 70.
66. Mallineni SK, Yiu CKY. Dental treatment under general anesthesia for special-needs patients: analysis of the literature. J Investig Clin Dent. 2016;7(4):325-31.
67. Cousson PY, Nicolas E, Hennequin M. A follow-up study of pulpotomies and root canal treatments performed under general anaesthesia. Clin Oral Investig. 2014;18(4):1155-63.
68. Linas N, Faulks D, Hennequin M, Cousson PY. Conservative and endodontic treatment performed under general anesthesia: a discussion of protocols and outcomes. Spec Care Dentist. 2019;39:453-63.
69. Mallineni SK, Yiu CKY. A retrospective review of outcomes of dental treatment performed for special needs patients under general anaesthesia: 2-year follow-up. ScientificWorldJournal. 2014;2014:748353.
70. American Academy of Pediatric Dentistry. Definition of dental home. In: American Academy of Pediatric Dentistry, ed. The reference manual of pediatric dentistry. Chicago: American Academy of Pediatric Dentistry; 2024. p. 16.
71. Gürsoy B. Okul öncesi çocukların diş tedavi ihtiyacı ve davranış rehberliği tipinin telediş hekimliği ile saptanması. Uzmanlık Tezi. Bezmialem Vakıf Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi, Çocuk Diş Hekimliği Anabilim Dalı; 2022.