İzmir’de Bir Okulun Serencamı: Amerikan Koleji

Öz

Bu çalışmada Osmanlı Devleti’nde Amerikalı misyonerlerin İzmir’de eğitim faaliyetleri ele alınıp değerlendirilecektir. Amerika’nın en güçlü misyonerlik teşkilatı olan Amerikan Board’a bağlı olan misyonerler sadece eğitim faaliyetlerinde değil, dini ve kültürel faaliyetlerde de bulunmuş ve büyük etki bırakmışlardır. Bu etki özellikle Ermeni milliyetçiliğinin ve bağımsız Ermenistan’ın kurulması yönünde adımlar atılması konusunda belirleyici rol oynamıştır. İzmir istasyonunun kuruluşu gelişimi ve bu istasyonun bünyesinde açılan eğitim kurumları makalenin ana konusunu oluşturmaktadır. Ayrıca makalede Amerikalı misyonerler tarafından İzmir’de kurulan anaokulu, kız ve erkek kolejinin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte geçirdiği gelişim ve dönüşüm de ele alınacaktır. Bu dönüşümde İmparatorluğun yıkılıp yerine ulus devlet temelinde kişi hak ve özgürlüklerinin Anayasa ile güvence altına alındığı yönetimsel ve toplumsal değişimlerin etkileri büyüktür. Cumhuriyet’in ilanı ile yeni devletin laik ve milli eğitim politikaları benimsemesi İzmir’de kurulan Kolej üzerindeki denetimin artmasına neden olmuştur. Denetimin artması beraberinde gerilimi de getirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İzmir
• Kolej
• Amerika
• Misyoner

THE STORY OF A SCHOOL IN İZMİR: THE AMERICAN COLLEGE

Öz

This study examines and evaluates the educational activities of American missionaries in the Ottoman Empire in İzmir. The missionaries affiliated with the American Board, the most powerful missionary organization of the United States, were active not only in education but also in religious and cultural fields, leaving a profound impact on the region. This influence played a decisive role, particularly in the rise of Armenian nationalism and in initiatives aimed at establishing an independent Armenian state. The main focus of the article is the foundation and development of the İzmir Station and the educational institutions established within it. In addition, the study addresses the evolution and transformation of the kindergarten, the girls’ college, and the boys’ college in İzmir from the Ottoman period into the Republican era. Within this transformation, the administrative and social changes brought about by the collapse of the Empire and the establishment of a nation-state—where individual rights and freedoms were constitutionally guaranteed—are analyzed in relation to the changes experienced by the colleges. The adoption of secular and national education policies by the new Republic increased state supervision over these institutions and significantly affected their activities.

Anahtar Kelimeler

• Izmir
• College
• America
• Missionary

Kaynakça

1. BOA.DH.ÜMVM. Osmanlı Arşivi Dahiliye Nezareti Umur-u Mahalliye-i Vilayet Müdüriyeti Analitik Envanteri
2. BOA.HR.HMŞ.İŞO. Osmanlı Arşivi Hariciye Nezareti Bab-ı Âli Hukuk Müşavirliği İstişare Odası
3. BCA. BKM. Dosya: 145-110. TC.Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, Başbakanlık Kararlar Müdürlüğü, Tarih: 1/2/1937 Sayı: 59582/Dosya: 145-110 Fon Kodu: 30..18.1.2 Yer No:71.9..5.
4. ABCFM. (1880-1889). The Near East 1817-1919, Unit:5, Reel: 597, Western Turkey Mission, vol.10. Report of Smyrna Statıon Presented.
5. ABCFM. (1880-1889). The Near East 1817-1919, Unit:5, Reel: 597, Western Turkey Mission 1880-1889, vol.10.
6. ABCFM. (1900–1901). Smyrna Station annual report (The Near East, 1817–1919; Unit 5, Reel 618; Western Turkey Mission, Vol. 29).
7. ABCFM. (1900–1901). Smyrna Station annual report: International College, Smyrna, Turkey, annual report for the period July 30, 1904–June 30, 1905 (The Near East, 1817–1919; Unit 5, Reel 618; Western Turkey Mission, Vol. 29).
8. ABCFM. (1901). Summary of the Reports of Stations of the Mission of the ABCFM to Western Turkey, Presented at the Annual Meetıng, May.

9. ABCFM. (1905). Smyrna Station annual report, 1900–1901: International College, Smyrna, Turkey, annual report for the year ending June 30, 1905 (The Near East, 1817–1919; Unit 5, Reel 618; Western Turkey Mission, Vol. 29).
10. ABCFM. (1910–1919). Western Turkey Mission records (The Near East, 1817–1919; Unit 5, Reel 628). ABCFM Arşivi, Yakın Doğu Misyonu 1917-1919, Makara: 505, Cilt: 19: 6)
11. ABCFM. (1914). The eleventh annual report of International College, Paradise, Smyrna, Turkey, for the year ending June 30, 1914 (The Near East, 1817–1919; Unit 5, Reel 628; Western Turkey Mission, 1910–1919, Vol. 39).
12. ABCFM. (1917-1919). The Near East Mission.
13. Akgün, S. K. (1988). Amerikalı misyonerlerin Ermeni meselesindeki rolü. Atatürk Yolu, 1(1).
14. Akgün, S. K. (1994). Kendi kaynaklarından Amerikalı misyonerlerin Türk sosyal yaşamına etkisi. X. Türk Tarih Kongresi (22–26 Eylül 1986) Bildirileri (Vol. 5). Türk Tarih Kurumu.
15. Akyol, T. (1996). Medine’den Lozan’a. Milliyet Yayınları.
16. Anadolu, 16 Kanunsani 1931.
17. Anadolu, 18 Kanunsani 1931.
18. Anadolu, 19 Teşrinsani 1933.
19. Anadolu, 22 Mayıs 1933.
20. Anadolu, 26 Haziran 1934.
21. Anadolu, 28 Mayıs 1933.
22. Anadolu, 4 Eylül 1933.
23. Bağçeci, Y. (2008). Osmanlı Devleti’nde Amerikan Misyonerlerinin Ermenilere Yönelik Eğitim Faaliyetleri. Turkish Studies, 3(4).
24. Bali, R. (1999). Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri: Bir Türkleştirme Serüveni (1923–1945). İletişim Yayınları.
25. Bartlett, S.C. (1889). Historical Sketch of Missions of the American Board in Turkey, Boston.
26. Barton, J. L. (1908). Daybreak in Turkey. The Pilgrim Press.
27. Barton, J. L. (2010). Amerikan Misyonerler Heyeti Sekreterinin Anıları: Türkiye’de Gündoğumu (Z. Başkal, Çev.). Yeditepe Yayınları.
28. Beyru, R. (2011). XIX. yüzyılda İzmir kenti. Literatür Yayınları.
29. Bible House. (1910). Survey of the work of the American Board in Turkey.
30. BOA Osmanlı Arşivi, DH. İD. 154/15.
31. BOA Osmanlı Arşivi, HR. SYS. 64/17.
32. Bulut, S. (2010). Atatürk Dönemi Türkiye-ABD İlişkileri (1923–1938). Atatürk Araştırma Merkezi.
33. Büyükkarcı, S. (2001). Amerikan Okulları Üzerine Bir Araştırma. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 9.
34. Campus Notes. (1913). International College Smyrna, Turkey, 1(1).
35. Danacıoğlu, E. (1993). Osmanlı Anadolu’sunda Anglo-Sakson misyoner faaliyetleri [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü].
36. Danacıoğlu, E. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda Amerikan Board okulları ve Ermeniler. ÇTTAD, 3(9–10).
37. Danacıoğlu, E. (2003). Oryantalizm ve Osmanlı’da Amerikan misyonerleri. Toplumsal Tarih.
38. Demir, C. (2014). Amerikan Board’un İzmir’deki Faaliyetleri ve İzmir Uluslararası Koleji [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi].
39. Eddy, D. B. (1913). What next in Turkey. Boston.
40. Elmacı, M. E. (2005). İttihat Terakki ve Kapitülasyonlar. Homer Yayınevi.
41. Elmacı, M. E. (2013). Bir semt bir bina: NATO binası Amerikan Koleji’nden Kızılçullu Köy Enstitüsü’ne. APİKAM Yayınları.
42. Erdoğan, D. İ. (2008). Amerikan Misyonerlerinin Faaliyetleri: Van Ermeni İsyanları (1896). IQ Yayınları.
43. Erdoğan, D. İ. (2012). Amerikalı Protestan misyonerlerinin raporlarında İzmir istasyonunun kuruluşu ve faaliyetleri (1820–1900). Karadeniz Araştırmaları, 33(33).
44. Erdoğan, D. İ. (2017). American Board of Commissioners for Foreign Mission (ABCFM) Near East Relief’e Amerikan misyonerlerinin Anadolu’daki faaliyetleri. Belgi, 14.
45. Erdoğan, D. İ. (2019). The activities of the American educational institutions in the Ottoman Empire: International College in Izmir. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 12(39).
46. Ergin, O. (1940). Türkiye maarif tarihi (Cilt 2).
47. Erhan, Ç. (2001). Türk-Amerikan İlişkilerinin Tarihsel Kökenleri. İmge Yayınları.
48. Gerasimos, A. (2013). Küçük Asya Rumları: 19. yüzyılda inanç, cemaat ve etnisite (D. Evci, Çev.). Dipnot Yayınları.
49. Goodsell, F. F. (1959). You will all my witnesses. The American Board of Commissioners For Foreign Missions
50. Goodsell, F. F. (1961). They lived their faith: An almanac of faith, hope and love. The American Board of Comissioners for Foreign Missions.
51. Gözübüyük, S. (2018). Osmanlı İmparatorluğu’nda Cizvit tarikatının yayılmasında Fransız elçilerin rolü. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), 5(12).
52. Grabill, J. L. (1971). Protestant diplomacy and the Near East: Missionary influence on American policy, 1810–1927. University of Minnesota Press.
53. Grenee, J. (1916). Leaving the Levant. Boston.
54. Gündüz, Ş., & Aydın, M. (2002). Misyonerlik. Kaknüs Yayınları.
55. Güngör, A. İ. (2004). Tanrı’nın Şövalyeleri: Cizvitler. Çağlar Yayınları.
56. Gürün, K. (1985). Ermeni Dosyası. Ankara.
57. Halifeoğlu, M. (2007). Tarsus Amerikan Kolejinin kuruluşu, gelişimi ve faaliyetleri [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
58. Halkın Sesi, 14 Mart 1929.
59. Haydaroğlu, İ. P. (1990). Osmanlı İmparatorluğu’nda yabancı okullar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
60. Hizmet, 25 Mayıs 1931
61. Hizmet, 28 Haziran 1931
62. Hizmet, 3 Haziran 1931
63. http://www.ic.edu.lb/aboutic/history.htm.20 Eylül 2012 23.30.-: web sitesi Beyrut Amerikan Üniversitesi
64. http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197305/i.c.-a.centennial.htm 22.09.2012.
65. http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199105/ic-a.century.of.service.htm. 20 Eylül 2012.
66. Hurewitz, J. C. (1983). Türk Amerikan ilişkileri ve Atatürk. In Çağdaş düşüncenin ışığında Atatürk.
67. Işık Dergisi. (1931). APİKAM Arşivi.
68. Johnson, B. (2004). Paths of learning. Amerikan Board Heyeti.
69. Kılıç, R. (2006). Misyonerlik ve Türkiye’ye yönelik misyoner faaliyetleri. TÜBAR, XIX.
70. Kocabaş, S. (2002). Türkiye’de gizli tarih: Misyonerlik ve misyonerler. Vatan Yayınları.
71. Kocabaşoğlu, U. (2000). Anadolu’daki Amerika. İmge Yayınları.
72. Leon, A. (1909) The Armenian Awakening a History of Armenian Church 1820-1860, Chicago, The University Press.
73. MacLachlan, A. (1938). A potpourri of sidelights and shadows from Turkey. Retrieved August 7, 2012, from http://www.levantineheritage.com/note14.htm#4
74. Milton, G. (2009). Kayıp Cennet: Smyrna 1922. Şenocak Yayınları.
75. Mission of ABCFM in Turkey. (1904). Mission of ABCFM in Turkey.
76. Mithat, A. (2014) Amerikan Misyonerlerinin Ermeniler Arasındaki Faaliyetlerine Dair Rus Miralayı Potiyata’nın Raporu, Tarihte Türkler ve Ermeniler/Ermeni Nüfusu ve Kilisesi Misyonerlik, C.8. Ankara.
77. Morgenthau, H. (2014). Büyükelçi Morgenthau’nun anıları. Belge Yayınları.
78. Ortaylı, İ. (1979). Türk idare tarihi. TODAİE Yayınları.
79. Otis, D. H. (1854). Christianity in Turkey. London.
80. Ökçün, G. (1959). Yabancıların Türkiye’de okutma hürriyeti. AÜSBF Dergisi, 14(2–3).
81. Özer, İ. (2020). Genç Hristiyanlar Cemiyeti (YMCA) ve Türkiye misyonu faaliyetleri. In Z. Gölen (Ed.), Tarih biliminde akademik çalışmaları.
82. Özsoy, H. (1995). Kayseri’de Amerikan misyoner faaliyetleri ve Talas Amerikan Koleji [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].
83. Öztürk, A. (2007). Amerikan Board’un kuruluşu ve teşkilatlanması ve Osmanlı Devleti’nde kurduğu misyonlar. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (23).
84. Pınar, İ. (1996). XVIIIth gezginlerin gözüyle İzmir. Akademi Yayınları.
85. Polvan, N. (1952). Türkiye’de yabancı öğretim I.
86. Prayer cycle for Asia Minor, or Turkey in Europe and Turkey in Asia. (1907).
87. Sait Paşa’nın hatıratı (Cilt II). (1328).
88. Sakin, S. (2010). “Missionary Schools and Activities in Turkey During the Turkish National Struggle,” Karadeniz Araştırmaları Dergisi, güz 2010, sayı 27.
89. Sezer, A. (1999a). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e: Misyonerlerin Türkiye’deki eğitim ve öğretim faaliyetleri. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi.
90. Sezer, A. (1999b) Atatürk Döneminde Yabancı Okullar (1923-1938), TTK Yay., Ankara, 1999.
91. Stone, A. F. (1984). Academies for Anatolia. University Press of America.
92. Strong, W. E. (1910). The story of the American Board. The Pilgrim Press.
93. Şenocak, B. (2011). Levant’ın Yıldızı İzmir. Şenocak Yayınları.
94. The Los Angeles Time, June 25 1926.
95. The New York Times, December 22, 1895.
96. The Orient, February 1 1911, No. 42, Bible House Constantinople.
97. The Orient, February 22 1911, No.45, Bible House, Constantinople.
98. The Orient, October 2 1912, No.40, Bible House Constantinople.
99. Tibawi, A. L. (1966). American interest in Syria. Oxford University Press.
100. Tracy, J. (1842). History of the American Board of Commissioners for Foreign Missions. New York.
101. Ümit, D. (2008). The American Protestant missionary network in Ottoman Turkey, 1876–1914: Political and cultural reflections of the encounter [Doctoral dissertation, Columbia University].
102. Vahapoğlu, H. (1997). Osmanlıdan Günümüze Azınlık ve Yabancı Okullar. MEB Yayınları.
103. White, G. (1995). Bir Amerikan Misyonerinin Merzifon Amerikan Koleji Hatıraları (C. T. Yüksel, Çev.).
104. Yeni Asır, 26 Haziran 1934.
105. Yeni Asır, 3 Haziran 1934.
106. Yücel, İ. (2005). Kendi belgeleri ışığında Amerikan Board’ın Osmanlı ülkesindeki teşkilatlanması [Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].