Antik Dönemde Anadolu’da Anikonizme İşaret Eden Bir Tapınım Nesnesi: Taş

Öz

İnsanlar bilinmezlik söz konusu olduğunda, bilinmeyeni kendisine benzetme eğilimi gösterir. Böylelikle bilinmezi kendisine yaklaştırarak biraz olsun o şeyle ilgili korkularından arınmak ister. İnanç sistemlerinde bunun yansımalarını tanrıların insan zihnindeki tasavvurunda görmekteyiz. İnsanlar kendilerini, içinde yaşadıkları evreni, doğayı meydana getiren bilinmez gücü genellikle insan formunda tasvir etmiş ve böylelikle tanrıların gazabından korunmak için ne yapmaları ya da ne yapmamaları gerektiğini kendilerine ayna tutarak kavramaya çalışmışlardır. Bu sebeple Antik Dönemde genellikle antropomorfik tanrıların yer aldığı, görsel anlamda çeşitlilik arz eden ve kişileştirilmiş tanrıların dünyalarına ait mitlerle süslenmiş ikonik inanç sistemleri ön plana çıkmıştır. Ancak gerek antik kaynaklardan edinilen bilgiler gerekse modern araştırmalar sonucunda ortaya koyulan veriler dikkate alındığında, herhangi bir insan formlu tanrı biçimine ihtiyaç duyulmayan anikonik temsillerin de antik dönem inanç dünyasında önemli bir yere sahip olduğu görülür. Anikonizmde tanrı, doğanın bizzat kendisiyle ve doğanın insan eliyle değiştirilmemiş ya da fazla bir müdahalede bulunulmamış unsurlarıyla temsil edilir. Bu unsurlar arasında yer alan taş, en sık kullanılan anikonik tanrı temsillerinden biridir.

Anahtar Kelimeler

• Anikonizm
• Taş Kültü
• Stel
• Baitylos
• Omphalos

A Cult Object Indicating Aniconism in Ancient Anatolia: The Stone

Öz

When confronted with the unknown, humans tend to interpret it by projecting familiar forms onto it. By rendering the unknown more comprehensible through resemblance to themselves, they seek to mitigate their fears and anxieties. In belief systems, this tendency is most clearly reflected in the ways gods are conceived within the human mind. The unknown force believed to create humans, nature, and the universe has most often been imagined in human form, allowing people to comprehend by analogy with themselves what actions might provoke divine wrath or secure divine favour. For this reason, throughout Antiquity, iconic belief systems predominated, characterised by anthropomorphic deities, rich visual diversity, and mythological narratives centred on personalised gods. However, both ancient textual sources and the results of modern scholarly research demonstrate that aniconic representations requiring no anthropomorphic divine form also occupied a significant place within ancient religious thought. Within aniconism, the deity is represented through nature itself, particularly through elements that have not been transformed or extensively modified by human intervention. Among these elements, stone emerges as one of the most frequently employed aniconic representations of the divine.

Anahtar Kelimeler

• Aniconism
• Stone Cult
• Stele
• Baitylos
• Omphalos

Kaynakça

1. Aeschylus [Aesch. Eum.] Eumenides. Herbert Weir Smyth, Ph. D. Edition. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0006 27.01.2026.
2. Adam, J. (2019). Antik Yunan’ın Din Öğretmenleri. (Çev. Orhan, Ö.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
3. Adıbelli, R. (2009). Monoteizm ve Yüce Varlık Konusunda Wilhelm Schmidt ile Raffaele Pettazzoni Arasındaki Tartışma. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 50:2, 113-152.
4. Akçay, A. (2015). Ovaören-Yassıhöyük’den Bir Yarı İkonik İdol. Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 149: Mayıs-Ağustos, 47-54.
5. Akar-Tanrıver, D. S. (2009). Apollon Klarios Kültü, Kehanet Pratikleri ve Adaklar. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
6. Akat-Özenir, S. (2018). Lydia'da Ana Tanrıça Larmene Kutsal Alanı. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 1 (Mart 2018), 371-388.
7. Aktor, M. (2020). Aniconicity and Aniconism. A. Koch ve K. Wilkens (Editörler), The Bloomsbury Handbook of the Cultural and Cognitive Aesthetics of Religion (97-106). New York: Bloomsbury Publishing Plc.
8. Arnobius. Adversvs Nationes/Adversus Gentes. (Çev. Bryce, A. H. ve Campbell, M. A.). Edinburg: T.&T. Clark.

9. Aydoğmuş, N. (2023). İÖ 1. Binyılda Anadolu’da Anikonik Tapınım. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Berndt-Ersöz, S. (2006). Phrgian Rock-Cut Shrines. Structure, Function and Cult Practice. Culture and History of the Ancient Near East, Vol. 25, Boston: Leiden.
11. Black, J. – Green, A. (2017). Mezopotamya Mitolojisi Sözlüğü: Tanrılar, İfritler, Semboller. İstanbul: Köprü Kitap.
12. Boehlau, J. ve Schefold, K. (1940). Larisa am Hermos I: Die Bauten. Berlin: Verlag Walter de Gruyter&Co.
13. Burney, C. (2004). Historical Dictionary of the Hittites. The Scarecrow Press: Lanham, Maryland.
14. Cammarosano, M. (2019). Huwaši Cult Stelae and Stela Shrines in Hittite Anatolia. B. Engels, S. Huy ve C.
15. Steitler (Editörler), Natur und Kult in Anatolien, BYZAS 24 (303-332). İstanbul: Ege Yayınları.
16. Carstens, A. M. (2008). Huwasi Rocks, Baityloi and Open Air Sancturies in Karia, Kilikia and Cyprus. Olba, XVI, 73-94.
17. Challaye, F. (2015). Dinler Tarihi. (Çev. Tityakioğlu, S.). İstanbul: Varlık Yayınları.
18. Cooper, J. C. (1978). An Illustrated Encyclopaedia of Traditional Symbols. London: Thames and Hudson.
19. Çelik, B. (2014). Differences and Similarites Between the Settlements in Şanlıurfa Region Where “T” Shaped Pillars are Discovered. Tüba-Ar, 17, 9-24.
20. Çelik, B. (2019a). Neolitik Dönem'de Dikili Taş Geleneği. T. Demir, M. Ekici, M. Şahan Dinç ve Ç. M. Tarhan (Editörler), Rıfat Ergeç Armağanı (83-102). Gaziantep: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
21. Çelik, B. (2019b). Neolitik Dönem Kült Merkezi: Harbetsuvan Tepesi. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 43/Güz, 24-38.
22. Çevik, N. (1999). Hayat Ağacı’nın Urartu Kült Törenlerindeki Yeri ve Kullanım Biçimi. Anadolu Araştırmaları, 15, 335-367.
23. Çevik, N. (2000). Urartu Kaya Mezarları ve Ölü Gömme Gelenekleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
24. Çilingiroğlu, A. (1998). Urartu’da Tapınma ve Tapınma Yerleri. G. Arsebük, M. J. Mellink ve W. Schirmer (Editörler), Karatepe’deki Işık Halet Çambel’e Sunulan Yazılar (229-239). İstanbul: Ege Yayınları.
25. Çilingiroğlu, A. (2018). A Scale, a Stele and a Boiling Cauldron on an Urartian Sherd. A. Batmaz, G. Bedianashvili, A. Michalewicz ve A. Robinson (Editörler), Context and Connection: Studies on the Archaeology of the Ancient Near East in Honour of Antonio Sagona (645-649). Belçika: Peeters Publishers.
26. Çirkin, S. (2019). Güney Sibirya Arkeolojisi ve Şamanizm. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
27. Darga, M. (1969). Hitit Metinlerinde Geçen NA 4ZI.KIN= NA 4huwaši Kelimesinin Anlamı Hakkında Bir Araştırma. Belleten, 33, Sayı 132, 493-504.
28. De Martino, S. (2009). Din ve Mitoloji. M. Doğan Alparslan ve M. Alparslan (Editörler), Hititler Bir Anadolu İmparatorluğu (410-431). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
29. Demir. M. (2014). Lidyalılar. Mythos'tan Logos'a. Anakara: Türk Tarih Kurumu.
30. Demirci, K. (2019). Eski Mezopotamya Dinlerine Giriş: Tanrılar, Ritüel, Tapınak. İstanbul: Ay Işığı Kitapları.
31. Dilek, Y. (2019). Eski Mezopotamya Dini Ritüeller ve Kullanılan Objeler. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
32. Diler, A. (2000). Secred Stone Cult in Karia. Festschrift für Öğün, AMS, 39, 51-77.
33. Diler, A. (2006). Interpretation of Earlier Caunian Coins with Pyramid Depictions an Theri Relationship with Sacerd Stone/Baitylos in Caunus. Oβoλoς, 8, 65-78.
34. Diler, A. (2017). Kaunos/Kbid Tanrı Kültleri ve Kült Alanları Üzerine Bazı Notlar. M. Doyran, B. Özen-Kleine, U. Çörtük ve S. Özen (Editörler), Basileus Uluslararası "Anadolu'da Demeter ve Diğer Ana Tanrıça Kültleri" Sempozyumu (165-194). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
35. Doak, B. R. (2015). Phoenician Aniconism In Its Mediterranean and Ancient Near Eastern Contexts. Atlanta, Georgia: SBL Press.
36. Erdan, E. (2018). Frig Kültürü ve Uygarlığı. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
37. Erdoğan, S., Erçek, M. – Şen, M. (2020). Kayalıdere Kalesi 2018-2019 Yılı Kurtarma Kazıları: İlk Notlar. Aras Türkiye Eski Yakın Doğu Araştırmaları Dergisi, 2020/2, 19-37.
38. Erdoğu, B. (2014). Gökçeada Uğurlu Archaeological Project: A Preliminary Report from the 2011-2013 Field Seasons. Anatolica XL, 157-179.
39. Erdoğu, B. – Çevik, Ö. (2020). Kıyı Batı Anadolu'nun Kronolojisi ve Terminolojisinin Yeniden Değerlendirilmesi. ADerg, XXV,45-66.
40. Erdoğu, B., Atakuman, Ç. – Yücel, N. (2021). Gökçeada Uğurlu: A Preliminary Report on the 2018-2020 Field Seasons. The Archaeology of Anatolia, Vol. IV, 21-32.
41. Erim-Özdoğan, A. (2007). Çayönü. M. Özdoğan ve N. Başgelen (Editörler), Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı, Türkiye’de Neolitik Dönem, Yeni Kazılar, Yeni Bulgular (57-98), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
42. Erten, E. (2009). Mersin, Silifke, Olba Arkeolojik Araştırmaları 2008. Anmed, 7, 132-137.
43. Erten, E. Özyıldırım, M. – Akçay, T. (2010). Olba 2008 Yılı Yüzey Araştırması. AST, 27(3), 51-68.
44. Evans, A. J. (1901). Mycenaean Tree and Pillar Cult an its Mediterranean Relations. New York: The Macmillan Company.
45. Farnell, L. R. (1896). The Cults of the Greek States. Oxford: At the Clarendon Press.
46. Frazer, J. G. (2018). Adonis, Attis, Osiris: Doğu Dinleri Tarihi Araştırmaları II. (Çev. Yılmaz, İ. H.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
47. Frazer, J. G. (2020). Altın Dal: Dinin ve Folklorun Kökleri. (Çev. Doğan, M. H.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
48. Ful, Ş. D. (2008). Yazıtlar Işığında Mysia Bölgesi Kültleri. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
49. Gaifman, M. (2008). The Aniconic Image of the Roman Near East. T. Kaizer (Editör), The Variety of Local Religious Life in the Near East in the Hellenistic and Roman Periods (37-72), Leiden: Brill.
50. Gaifman, M. (2010a). Aniconism and the notion of "primitive" in Greek antiquity. J. Mylonopoulos (Editör), Divine Images and Human Imaginations in Ancient Greece and Rome (63-86). Leiden: Koninkklijke Brill NV.
51. Gaifman, M. (2010b). Pausanias and modern perceptions of primordial Greeks. Classical Receptions Journal, Vol. 2, Iss. 2, 254-286.
52. Gaifman, M. (2012). Aniconism in Greek Antiquity. Oxfrod: Oxford University Press.
53. Gaifman, M. (2013). Stones, sacred. R. S. Nagnall, K. Brodersen, C. B. Champion, A. Erskine ve S. R. Huebner (Editörler), The Encyclopedia of Ancient History, First Edition (6403-6404). New Jersey: Blackwell Publishing.
54. Gaifman, M. (2017). Aniconism Definitions Examples and Comparative Perspectives. Religion 47 (3), 335-352. Gaius Plinius Secundus. [Plin.HN.] Naturalis Historia/The Natural History of Pliny. (Çev. Bostock, J. ve Riley H. T.). London: Taylor and Francis.
55. Gardin, N. – Olorenshaw, R. (2019). Larousse Semboller Sözlüğü. (Çev. Akşit, B.). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
56. Gladikow, B. (1988). Anikonische Kulte. Handbuch religionswissenschaftlicher Grundbegriffe. Band I. Kohlammer.
57. Gurney, O. R. (1977). Some Aspects of Hittite Religion. Oxford: Oxford University Press.
58. Günaltay, M. Ş. (2016). Dinler Tarihi, Yeryüzündeki İlkel Dinler. İstanbul: Köprü Kitapları.
59. Güneri, A. S. (2013). Two Stone Stelae from Northeast Turkey. ICEA, 2010 Tire, 1-5 March, 177-192.
60. Gürdal, T. (2007). Anadolu'da Apollon Kültü. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
61. Haas, V. (1982). Hethitische Berggötter und hurritische Steindämonen: Riten, Kulte und Mythen. Eine Einführung in die altkleinasiatischenreligiösen Vortstellungen. Mainz am Rhein: Verlag Phillipp von Zabern.
62. Haas, V. (2002). Hitit Dini. W. Jacob (Editör), Hititler ve Hitit İmparatorluğu 1000 Tanrılı Halk (438-442). Bonn: Kunst und Ausstellungshalle.
63. Harmanşah, Ö. (2011). Moving Landscapes, Making Place: Cities, Monumnets and Commemoration at Malizi/Melid. JMedA, 24.1, 55-83.
64. Harrison, J. E. (1899). (A) The Erinyes. (B) The Omphalos. JHS, Vol. 19, 205-251.
65. Hauptmann, H. (2007). Nevali Çori ve Urfa Bölgesinde Neolitik Dönem, Genel Bir Bakış. M. Özdoğan ve N. Başgelen (Editörler), Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı, Türkiye’de Neolitik Dönem, Yeni Kazılar, Yeni Bulgular (131-164), İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
66. Healey, J. F. (2001). The Religion of the Nabataeans A Conspectus. Leiden: Koninklijke Brill.
67. Heffron, Y. (2016). Stone stelae and religious space at Kültepe-Kaneš. AnSt, 66, 23-42.
68. Held, W. (2020). Gergakome. O. C. Henry ve A. Belgin-Henry (Editörler), Karialılar: Denizcilerden Kent Kuruculara (480-487), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
69. Hesiodos. [Hes.Th.] Theogonia. (Çev. Erhat, A. ve Eyüboğlu, S.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Hesychius Lexicographus. [Hsch.]. Lexicon. (Ed. Ritschelio, F.). Worcester.
70. Hill, G. F. (1897). BMC: Catalouge of the Greek Coins of Lycia, Pampylia and Pisidia. London.
71. Hnila, P., Gilibert, A. – Bobokhyan, A. (2019). Prehistoric Sacred Landscapes in the High Mountains: The Case of the Vishap Stelae between Taurus an Caucasus. B. Engels, S. Huy ve C. Steitler (Editörler), Natur und Kult in Anatolien, BYZAS 24 (283-302). İstanbul: Ege Yayınları.
72. Hoffner, Jr. H. A. (1990). Hittite Myths. Atlanta: Society of Biblical Litarature.
73. Hooke, S. H. (2015). Ortadoğu Mitolojisi. (Çev. Şenel, A.), Ankara: İmge Kitabevi.
74. Hutter, M. (2010). Metodological ıssues and Problems in Reconstructing “Hittite Religion(s)”. VII. Uluslararası Hititoloji Kongresi Bildirileri, I. Cilt, 399-416.
75. Işık, F. (1999). Doğa Ana Kubaba: Tanrıçaların Ege'de Buluşması. İstanbul: Vehbi Koç Vakfı, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü.
76. Işık, F. (2012). Uygarlık Anadolu'da Doğdu. İstanbul: Ege Yayınları.
77. Işık, F. (2015). Arkeolojik Bulgular Işığında Milyas. Anadolu/Anatolia, 41, 187-237. Jettmar, K. (1986). Iranian Motives and Symbols as Petroglyphs in the Indus Valley. RSO, Vol. 60, Fasc. 1/4, 149-163.
78. Karul, N. (2013). Eski Dünyanın İlk Köyleri Yerleşik Avcılar. Atlas Dergisi, Mart 2013, Sayı: 240, 82-96.
79. Karul, N. (2022). Karahantepe Çalışmalarına Genel Bir Bakış. Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 169, 1-8.
80. Kirkbride, D. (1969). Ancient Arabian Ancestor Idols. Archaeology, Vol.22, No. 3, 188-195.
81. Klahn-Börker, J. (1995). Auf der Suche nach einer Nekropole: Hattuša. SMEA, 35, 69-92.
82. Konuk, K. (1998). The Early Coinage of Kaunos. R. Ashton ve S. Hurter (Editörler), Studies in Greek Numismatics in Memory of Martin Jessop Price (197-223). London.
83. Konyar, E. (2022). Urartu: Aşiretten Devlete. İstanbul: Homer Kitabevi.
84. Korfmann, M. (2012). Troia Rüzgarı, M. Osman Korfmann’dan Seçme Makaleler. R. Aslan ve F. Polat (Editörler). Çanakkale: Troia Vakfı.
85. Küçüker, S. D. (2023). Tanrılaştırma Üzerine: Euhemeros’un Eseri ve Teolojik Görüşü. TAD 42/73, 1-21.
86. Lehmann Haupt, C. F. (1931). Armenien einst und jetzt II/2. Berlin: B. Behrs Verlag.
87. Lloyd, S. – Mellaart, J. (1957). An Erarly Bronze Age Shrine at Beycesultan. AnSt, Vol. 7, 27-36.
88. Lloyd, S. – Mellaart, J. (1965). Beycesultan II. Middle Bronze Age Architecture and Pottery. Ankara: The British Institute of Archaeology.
89. López Ruiz, C. (2012). Tanrılar Doğduklarında. (Çev. Hamide Koyukan), İstanbul: İthaki Yayınları. Marcus Terentius Varro. [Varro] De Lingua Latina/On the Latin Language (Books V-VII). (Çev. Kent, R. G.). London: William Heinemann LTD.
90. Matsumura, K. (2022). Anadolu Geç Demir Çağı Üzerine- Büyükkale'de Bulunan Küçük Semi-İkonik Figür. Eskişehir Valiliği Şehir ve Değer Araştırmaları Dergisi, Eylül 2022, Sayı: 5, 154-165.
91. Mclennan, J. F. (1870). The Worship of Animal and Plants: Totem Gods Among the Ancients. Fortnightly Review, 13, 194-216.
92. Mettinger, T. N. D. (1979). The veto on images and the aniconic God in ancient Israel. H. Biezais (Editör), Religious symbols and their functions (SIDA 10) (15-29), Stockholm.
93. Mettinger, T. N. D. (1994). Aniconism: a West Semitic context for the Israelite phenomenon?. W. Dietrich ve M. A. Klopfenstein (Editörler), Ein Gott allein? Jhwh-Verehrung und biblischer Monotheismus im Kontext der israelitischen und altorientalischen Religionsgeschichte (159-178), Fribourg.
94. Mettiner, T. N. D. (1995). No Graven Image?: Israelite Aniconism in Its Near Eastern Context. Stockholm: Almqvist&Wiksell.
95. Mettinger, T. N. D. (1997). Israelite Aniconism: Developments and Origins. Karel van der Toorn (Editör), The Image and the Book: Iconic Cults, Aniconism and the Rise of Book Religionin Israel and the Ancient Near East (173-204), Leuven: Uitgeverij Peeters.
96. Middleton, J. H. (1888). The Temple of Apollo at Delphi. JHS, Vol. 9, 282-322.
97. Miyake, Y. (2013). Hasankeyf Höyük/Batman. Atlas Dergisi, Mart 2013, Sayı: 240, 97.
98. Moore, G. F. (1903). Baetylia. AJA, Vol. 7, No. 2, 198-208.
99. Müller, F. M. (1878). Lectures on the Origin and Growth of Religion. London.
100. Müller, F. M. (1897). Contribution to a Science of Mythology. London.
101. Naumann, F. (1983). Die Ikonographie der Kybele in der phrygischen und der griechischen Kunst. Tübingen: Wasmuth.
102. Neumann, E. (1963). The Great Mother. An Analysis of the Archetype. Princeton University Press.
103. Neve, P. (1970). Bericht Über Die Ausgrabungen der Deutschen Boğazköy-Expedition im Jahre 1969. TAD, XVIII-2, 151-167.
104. Onurkan, S. (1969). Perge Artemis Kabartmaları ve Artemis Pergaia. Belleten, Cilt: 33, Sayı: 131, 303-323.
105. Osborne, J. F. – Summers, G. D. (2014). Visibility Graph Analysis and Monumentality in the Iron Age City at Kerkenes in Central Turkey. JFieldA, Vol. 39, No. 3, 292-309.
106. Overbeck, J. A. (1864). Über das Cultusobjekt bei den Griechen in seinen ältesten Gestaltungen. Berichte über die Verhandlungen der Königlich Sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften zu Leipzig, Philologisch-Historischer Classe, Band 16, 121-172.
107. Özdoğan, E. – Uludağ, C. (2022). Sayburç: Şanlıurfa'da Yeni Bir Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem Yerleşmi. Arkeoloji ve Sanat Dergisi, 169, 9-24.
108. Özgan, R. (1995). Knidos 1992 Çalışma Raporu. KST, 15 (2), 169-188.
109. Özgüç, T. (1969). Altıntepe II: Mezarlar, Depo Binası ve Fildişi Eserler. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
110. Özhanlı, M. (2014). Side Apollon Kehanet Merkezi ve Omphalos Taşı. CollAn, 13, 261-272.
111. Öztürk, N., Kavaz Kındığılı, B. – Güloğlu, G. (2019). Zeytinliada Kera-Panagia Baitylos'u. A. Erön ve E. Erdan (Editörler), 70. Yaşında Serap Yaylalı'ya Sunulan Yazılar (439-452). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
112. Pace, B. (1923). Diana Pergaea. W. H. Buckler ve W. M. Calder (Editörler), Anatolian Studies Presented to Sir William Mitchell Ramsay (297-310). Manchester University Press.
113. Patrich, J. (1990). The Formation of Nabatean Art, Prohibition of a Graven Image Among the Nabateans. Jerusalem: The Magnes Press.
114. Pausanias. [Paus.] Periegeta/Description of Greece. (Çev. Shilleto, A. R.). London: George Bell and Sons.
115. Piotrovski, B. B. (1965). Urartu Dini. (Çev. Kaynak, İ.), Dil ve Tarih Coğrafya Falkültesi Dergisi, 32/1-2, 37-52.
116. Pindar. [Pin. P.] Pythian. Steven J. Willett Edition. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0223 27.01.2026.
117. Podemann-Sørensen, J. (2017). The real presence of Osiris: iconic, semi-iconic and aniconic ritual representations of an Egyptian god. Religion, Vol. 47, No. 3, 266-377.
118. Polat, G. (2005). Bir Anadolu Akhamenid Dönemi Ölü Kültü Geleneği: Tümülüs Önünde Steller ve Seremoni Alanları. Olba, XI, 1-24.
119. Polat, Y. (2019). Yazılıkaya/Midas Vadisi Araştırmalarında Bulunan Bir Kaya İdolü. CollAn, 18, 139-154.
120. Popko, M. (1993). Anikonische Götterdastellungen in der anatolischen Religion. J. Quagebeur (Editör), Ritual and Sacrifice in the Ancient Near East (318-327). Leuven: Peeters.
121. Prayon, F. (1987). Phrygische Plastik, Die früheisenzeitliche Bildkunst Zentral-Anatoliens und ihre Beziehungen zu Griechland und zum Alten Orient. Tübingen: Tübinger Studien zur Archäologie und Kunstgeschichte, Band 7.
122. Publius Ovidius Naso. [Ov.Fast.] Fasti (I-VI) Roma Takvimi ve Festivaller. (Çev. Coşkun Abuagla, A.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
123. Rohde, E. (2020). Psykhe Yunanlarda Ruhlar Kültü ve Ölümsüzlük İnancı. (Çev. Orhan, Ö.), İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
124. Roller, L. E. (2012a). Frig Dini ve Kült Uygulamaları. T. Tüfekçi Sivas ve H. Sivas (Editörler), Frigler, Midas’ın Ülkesinde, Anıtların Gölgesinde (202-233). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
125. Roller, L. E. (2012b). Phrygian Semi-Iconic Idos from Gordion. Anatolian Iron Ages, 7, 221-252.
126. Roller, L. E. (2013). Ana Tanrıça’nın İzinde. (Çev. Avunç, B.), İstanbul: Alfa Yayınları.
127. Sağlamtimur, H. (2012). Siirt Türbe Höyük. A. Çilingiroğlu, Z. Mercangöz ve G. Polat (Editörler), Ege Üniversitesi Kazıları (138-156). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
128. Sağlamtimur, H. – Ozan, A. (2012). Ege Gübre Neolitik Yerleşimi. A. Çilingiroğlu, Z. Mercangöz ve G. Polat (Editörler), Ege Üniversitesi Kazıları (95-114). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
129. Salac, A. (1922). Zeus Kasios. BCH, Vol. 46, 160-189.
130. Salvini, M. (2006). Urartu Tarihi ve Kültürü. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
131. Scheyhing, N. (2018). Fossilising the Holy. Aniconic Standing Stones of the Near East. Archaeologica Hereditas, 13, 95-112.
132. Schmidt, K. (2007a). Göbekli Tepe. M. Özdoğan ve N. Başgelen (Editörler), Anadolu’da Uygarlığın Doğuşu ve Avrupa’ya Yayılımı. Türkiye’de Neolitik Dönem. Yeni Kazılar Yeni Bulgular. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
133. Schmidt, K. (2007b). Taş Çağı Avcılarının Gizemli Kutsal Alanı Göbekli Tepe, En Eski Tapınağı Yapanlar. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
134. Schirmer, W. (1990). Some Aspects of Building at the 'Aceramic-Neolithic' Settlement of Cayonu Tepesi. World Archaeology, Vol. 21, No. 3, 363-387.
135. Schultze, F. (1871). Der Fetischismus ein Beitrag zur Anthropologie und Religionsgeschiehte. Leipzig: Verlag von Carl Wilfferodt.
136. Sevin, V. – Belli, O. (1976). Yeşilalıç Urartu Kutsal Alanı ve Kalesi. Anadolu Araştırmaları, 4, 367-393.
137. Sevinç, F. (2007). Hititlerde Ölülere ve Yer Altı Tanrılarına Sunulan Kurbanlar. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
138. Shenkar, M. (2008). Aniconism in the Religious Art of Pre-Islamic Iran and Central Asia. Bulletin of the Asia Institute, New Series/Vol. 22, 239-256.
139. Shenkar, M. (2014). Intangible Spirits and Graven Images: The Iconography of Deities in the Pre-Islamic Iranian World, Magical and Religios Literature of Late Antiquity 4. Leiden: Brill.
140. Shenkar, M. (2017). The great Iranian divide: between aniconic West and antropomorphic East. Religion, Vol. 47, No. 3, 378-398.
141. Sir-Gavaz, Ö. (2020). Hititlerden Günümüz Anadolu Halk İnanışlarına Yansıyan Taş Kültü. B. Gür ve S. Dalkılıç (Editörler), Anadolu Prehistoryasına Adanmış Bir Yaşam: Jak Yakar'a Armağan (151-162). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
142. Smith, W. (1867). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. Boston: Little, Brown and Company.
143. Stockton, E. (1974-1975). Phoenician Cult Stones. AJBA, 2.3, 1-27.
144. Strabon. [Str.] Geographika/The Geography of Strabo. (Çev. Jones, H. L.). London: William Heinemann Ltd.
145. Summers, G. D. (2006). Phrygian Expansion to the East: Evidence of Cult from Kerkenes Dağ. Baghdader Mitteilungen 37, 647-659.
146. Summers, G. D. (2021). Kerkenes Final Reports 1: Excavations at the Cappadocia Gate. Chicago: University of Chicago.
147. Summers, G. D. – Summers, F. (2009). Kerkenes News, 12, https://kerkenes.metu.edu.tr/en/14library/knews 27.01.2026.
148. Summers, G. D. – Summers, F. (2011). Kerkenes 2009. Sözlü Bildiri, KST, 32 (1), Ankara, 381-402.
149. Şahin, N. (2001). Zeus’un Anadolu Kültleri. İstanbul: AKMED.
150. Şahin, N. (2012). Apollon Klarios Bilicilik Merkezi. A. Çilingiroğlu, Z. Mercangöz ve G. Polat (Editörler), Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları (248-273). İzmir: Ege Üniversitesi.
151. Taracha, P. (2009). Religions of Second Millennium Anatolia. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
152. Tamsü-Polat, R. (2022). İdollerin Frig Kültüründeki Kimliğine Dair Bir Analiz. Art-Sanat, 17, 451-473.
153. Taş, İ. (2022). Hitit Törenlerinde ve Dini Mekanlarında Hiyerofani (Kutsalın Tezahürü). İ. Taş. (Editör), Hititler'den Günümüze Anadolu'da Dini Törenler ve Tören Mekanları (51-62). İstanbul: Ege Yayınları.
154. Titus Flavius Klemens. [Clem. Strom.] Stromata. (Çev. Ferguson, J.). Catholic University of America Press: Washington.
155. Titus Livius. [Liv.] Ab Urbe Condita/The History of Rome. (Çev. Roberts, C.). London: J.M. Dent&Sons LTD.
156. Torrey, E. F. (2018). Beynin Evrimi ve Tanrıların Ortaya Çıkışı, İlk İnsanlar ve Dinlerin Kökeni. (Çev. Aktaş, E.). Ankara: Paloma Yayınevi.
157. Turgut, M. (2018). Hitit Dimi Ritüellerinde Kullanılan Objeler. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
158. Tylor, E. B. (1920). Primitive Culture (6. Baskı). Londra: John Murray.
159. Uysal, B. (2007). Patnos’ta Açığa Çıkarılan Urartu Stelleri. Belleten, Cilt: 71, Sayı: 260, 5- 23.
160. Ünal, A. (2016). Hititçe-Türkçe Türkçe-Hititçe Büyük Sözlük. Hattice, Hurrice, Hiyeroglif Luvicesi ve Palaca Sözcük Listeleri ile Birlikte. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
161. Wainwright, G. A. (1928). The Aniconic Form of Amon in the New Kingdom. ASAE, 28, 175-189.
162. Wainwright, G. A. (1930). The Relationship of Amun to Zeus and his Connexion with Meteories. JEA, 16/ 1-2, 35-38.
163. Wilhelm, G. (2015). The Sacred Landscape of Sarissa. A. D'Agostino, V. Orsi ve G. Torri (Editörler), Sacred Landscapes of Hittites and Luwians, Proceedings of the International Conference in Honour of Franca Pecchioli Daddi (93-99). Firenze University Press.
164. Winston, R. (2018). Tanrının Öyküsü. (Çev. Köseoğlu, S.), İstanbul: Say Yayınları.
165. Wroth, W. (1892). BMC: Catalouge of the Grek Coins of Mysia. London.
166. Yalçıklı, D. (2019). Anadolu’da Neolitik Çağ’da Şaman İnancı. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
167. Yıldırım, N. (2022). Çivi Yazılı Kayıtlardan Hellen Kaynaklarına Hazi'den Kasios'a Doğu Akdeniz'in Tanrılar Dağı "Kılıç Dağ". Cedrus, X, 1-21.
168. Yükmen, B. (2003). Doğu ve Güneydoğu Anadolu Dolmenleri Işığında Anadolu Megalitleri. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
169. Zeman, K. (2008). The Aegean Origin of the Aniconic Cult of Aphrodite in Paphos. G. Papantoniou, A. Fitzgerald, S. Hargiss (Editörler), Postgraduate Cypriot Archaeology 2005 (61-64). Oxford: Archaeopress.