XVIII. Yüzyıl’da Ege Denizi’ndeki Osmanlı Deniz Gücünün Emektar Denizcileri: Akdeniz Fırkatecileri

Öz

Osmanlı Devleti kurulduğu andan pek kısa bir süre sonra denizle tanıştı. Batısında, Çanakkale, Balıkesir ve Bergama bölgelerinde kurulmuş olan Karesi Beyliğini ilhak ettikten kısa bir süre sonra kalıcı olarak önce Gelibolu yarımadasına oradan da Rumeli bölgesine doğru genişledi. İki ayrı kıtada da hâkimiyet iddiasında bulunan Osmanlılar için bu andan itibaren denizle irtibatlı olmak zaten elzem bir hal alacaktı. XVI. yüzyılın başlarında Akdeniz’deki Müslüman deniz gazileri ile kurulan irtibat tüm bu yüzyıl boyunca gelişip pekişecek, Akdeniz’in doğu ve ortası Osmanlılar ile Venedik ve İspanya gibi farklı denizci devletlerarasında kıyasıya bir mücadeleye sahne olacaktı. Avrupa’nın batısının farklı kıtalarla irtibat kurması, yeni deniz rotalarının keşfi ve ticaret yollarındaki değişiklikler Osmanlıları Akdeniz’in dışına çıkaracak Kızıldeniz gibi farklı denizlerde politikalar üretmeye itti. Öte yandan denizlerdeki bu yayılmaya rağmen tehlike hiç geçmeyecekti. Venedik’le Girit adasının kontrolü için yapılan uzun bir mücadele kazanılmış olmasına rağmen Osmanlılar kontrol altına aldıkları denizlerin güvenliğinden hep endişe ettiler. Bu güvenliği sağlamak adına farklı önlemler aldılar. Bunlardan biri olan Akdeniz Fırkatecileri, donanma-yı hümâyûnun sefere çıkmadığı anlarda da özellikle Akdeniz’de yaz kış devriye gezen kaptanların idare ettikleri küçük filolardan oluşan bir deniz gücüydü. Bu makale, bu örgütün yapısını ve işleyişini anlamaya yönelik bir çalışma sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• XVIII. Yüzyıl
• donanma-yı hümayun
• Akdeniz
• fırkate
• salyane

Veteran Warriors of the Ottoman Naval Force in the Aegean Sea in the XVIIIth Century: Mediterranean Frigates

Öz

The Ottoman Empire encountered the sea very shortly after its establishment. Shortly after annexing the Karesi Principality, located in the Çanakkale, Balıkesir, and Bergama regions to its west, it permanently expanded first to the Gallipoli peninsula and then to the Rumelia region. For the Ottomans, who claimed dominion over two continents, maintaining contact with the sea became essential from this point onward. The contact established with Muslim naval warriors in the Mediterranean at the beginning of the XVIth century would develop and strengthen throughout the century, and the eastern and central Mediterranean would witness fierce struggles between the Ottomans and other maritime powers such as Venice and Spain. The Western part of Europe's connection with different continents, the discovery of new sea routes, and changes in trade routes forced the Ottomans to develop policies in different seas, such as the Red Sea, which would extend beyond the Mediterranean. On the other hand, despite this expansion in the seas, the danger would never pass. Although the long struggle for control of the island of Crete with Venice had been won, the Ottomans were always concerned about the security of the seas they controlled. To ensure this security, they took various measures. One of these, the Mediterranean Frigates, was a naval force composed of small fleets commanded by ship captains who patrolled the Mediterranean year-round, even when the imperial navy was not on campaign. This article aims to present a study that understands the structure and functioning of this organization.

Anahtar Kelimeler

• The Ottoman Empire
• XVIIIth Century
• Imperial Navy
• Mediterrenian
• frigate
• salyane

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi BOA Mühimme Defterleri (MD) 104, 110, 112
3. Sakız Muhassıllığı Defterleri ((D_BŞM_SKM) 1, 2.
4. Ali Emirî Sultan Mustafa II, (AE. SMST II), 31-3099, 31-3100, 31-3098, 31-3096, 31-3095-32-3104, 31-3097, 107-8144, 107-8145, 107-8148, 107-8149, 118-12875.
5. Cevdet Bahriye 216-10072
6. İbnülemin Maliye (İE.ML), 112-10662
7. İbnülemin Bahriye (İE.BH), 11-960,
8. Yayınlanmış Eserler

9. Adıyeke, A. N.-Adıyeke, N. (2021), Osmanlı Dönemi Kısa Girit Tarihi, Türkiye İşbankası Kültür Yayınları, İstanbul.
10. Akdağ, M. (1995), Türkiye'nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, 2 cilt, Cem Yayınevi, İstanbul.
11. Aydın, Y. A. (2011), Sultanın Kalyonları Osmanlı Donanmasının Yelkenli Savaş Gemileri (1701-1770), Küre Yayınları İstanbul.
12. Aydın, Y. A. (2015), “18. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Ege (Adalar) Denizi ve Doğu Akdeniz’e Yönelik Güvenlik Parametreleri”, Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies, XLV, İstanbul, s.161-184.
13. Braudel, F. (1989), Akdeniz ve Akdeniz Dünyası, Çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Eren Yayınları, 2 cilt, İstanbul.
14. Bostan, İ. (1996), “Gemi”, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 14, İstanbul, s. 11-15.
15. Bostan, İ. (2006), Osmanlı Denizciliği, Kitap Yayınevi, İstanbul 2006.
16. Bostan, İ. (2009), “Salyane”, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.36, İstanbul, s. 59-60.
17. Bostan, İ.- Özbaran, S.- Arıkan, Z.-Sancar, L. (2009), Türk Denizcilik Tarihi, Deniz Yayınevi Müdürlüğü, İstanbul.
18. Cengiz, H. A. (2019), “Osmanlı Kaynaklarında Girit Seferi”, Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, c. 9, sa.17, s. 105-133.
19. Çelik, B.-Demir, T. (2010), Osmanlı Devleti’nde Bir İdari-Mali Yeniden Yapılanma Uygulaması Örneği (XVII. ve XVIII. Yüzyıllar), Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları, No:34, Aydın.
20. Genç, M. (2020), “Mukataa”, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 31, Ankara, s. 129-132.
21. Güleryüz, A. (2004), Kadırgadan Kalyona Osmanlıda Yelken-Mikyas-ı sefain. Ottoman Sailing Ships From Galleys To Galleons And Particulars Of Ships And Their Equipment. Denizler Kitabevi, Beyoğlu-İstanbul.
22. Gürkan, E. S. (2018), Sultanın Korsanları Osmanlı Akdeniz’inde Gazâ, Yağma ve Esaret, 1500-1700, Kronik Kitap, İstanbul.
23. İnalcık, H. (2003), “Mehmed II”, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 29, Ankara, s. 395-407.
24. İnalcık, H. (2007), “Orhan”, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. 33, Ankara, s. 375-386.
25. İnalcık, H. (2023), Seçme Eserleri XVIII, Osmanlı Deniz Egemenliği, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.
26. Lambert, A. (2024), Deniz Gücü Devletleri Denizcilik Kültürü, Kıta İmparatorlukları ve Modern Dünyayı İnşa Eden Mücadele, Çev. Dilara Dal, alBaraka Yayınları İstanbul.
27. Özdemir, Ş. (2005), “Osmanlı Donanmasının Bir “Seyir Defteri” ve XVIII. Yüzyıl Osmanlı Denizciliğine İlişkin Bazı Gözlemler”, Ankara Üniversitesi Dil Ve Tarih Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi, c.24, sa.37, Ankara, s. 37-113.
28. Özdemir, Ş. (2019), “Osmanlı Devleti’nin Akdeniz’de Kış Muhafazası”, Sosyal Bilimler Dergisi/Journal of Social Sciences, yıl 6, sa. 34, s. 54-70.
29. Soyer-Kolçak, E. (2024), 16. Ve 17. Yüzyıllarda Osmanlılarda Derya Beyliği (1534-1701), T.C. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
30. T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı (2013), Osmanlı Yer Adları: I, Rumeli Eyaleti (1514-1550), Ankara.
31. Tübençokrak, Ö. (2007), Keyfiyet-i Rusiyye’nin Transkripsiyon Ve Tahlili (H. 1206 / M. 1791–1792), Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir.
32. Uzunçarşılı, İ. H. (1988), Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara. https://x.com/jeandpardaillan/status/2022092806387613998/photo/1