Okul Öncesi Öğretmen Adaylarının “Yapay Zekâ” Kavramına İlişkin Metaforik Algılarının İncelenmesi

Öz

Bu araştırmada, okul öncesi öğretmen adaylarının yapay zekâya yönelik algılarını metaforlar aracılığıyla incelemek amaçlanmaktadır. 2024-2025 eğitim öğretim yılında İstanbul ilinde vakıf üniversitesi, eğitim fakültesi, okul öncesi eğitim anabilim dalında eğitim gören 54 öğrenci katılmıştır. Ancak 50 öğretmen adayının cevapları analize dahil edilmiştir. Araştırma verileri açık uçlu sorulardan oluşan online anket form aracılığı ile toplanmıştır. Katılımcılardan "Yapay zekâ ... gibidir, çünkü ..." cümlesini tamamlamaları istenmiş ve yanıtlar nitel veri analizi teknikleriyle incelenmiştir. Araştırma bulgularına göre öğretmen adaylarının yapay zekâ kavramına ilişkin metaforik algıları beş tema altında toplanmıştır. Bulgular, yapay zekânın en çok insansı özellikler üzerinden anlamlandırıldığını, bunu bilişsel güç ve teknolojik-mekanik niteliklere yönelik algıların izlediğini göstermektedir. Daha sınırlı düzeyde ise yapay zekâ işlevsel-araçsal bir yapı ve soyut bir değer olarak kavramsallaştırılmıştır. Genel olarak öğretmen adaylarının yapay zekâyı hem insan benzeri hem de yüksek bilişsel kapasiteye sahip bir sistem olarak konumlandırdıkları söylenebilir. Elde edilen sonuçlar, öğretmen adaylarının yapay zekâya ilişkin algılarının çoğunlukla yüzeysel düzeyde kaldığını ancak bazı adayların bu kavrama yönelik daha derin ve pedagojik bir anlayış geliştirebildiklerini göstermektedir. Bu bağlamda eğitim fakültelerinde farklı branşlarda öğretmen adayları eğitim görmekteyken, metaforik çalışmalarını artırarak öğretmen adaylarının daha derinlikli düşünmeleri ve düşündüklerini farklı bakış açılarıyla ifade etmeleri sağlanabilir.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zekâ
• Erken çocukluk
• Okul öncesi öğretmen adayı
• Metafor

Destekleyen Kurum

İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi

Etik Beyan

Bu araştırma, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Sosyal ve Beşeri Bilimler Kurulu'nun 20/12/2024 tarihli ve E-20292139-050.04-2400046334 numaralı kararı ile alınan izinle gerçekleştirilmiştir.

Teşekkür

Araştırmaya katılan tüm öğretmen adaylarına teşekkürler.

An Investigation of Preschool Teacher Candidates' Metaphorical Perceptions of the Concept of “Artificial Intelligence”

Öz

This study aims to examine preschool teacher candidates' perceptions of artificial intelligence through metaphors. Fifty-four students enrolled in the preschool education department of a foundation university's education faculty in Istanbul during the 2024-2025 academic year participated. However, only 50 teacher candidates' responses were included in the analysis. Research data were collected via online survey form containing open-ended questions. Participants were asked to complete the sentence “Artificial intelligence is like ... because ...” and the responses were examined using qualitative data analysis techniques. According to the research findings, teacher candidates' metaphorical perceptions of the concept of artificial intelligence can be grouped under five themes. The findings show that artificial intelligence is most often conceptualized in terms of human-like characteristics, followed by perceptions related to cognitive power and technological-mechanical qualities. To a more limited extent, artificial intelligence has been conceptualized as a functional-instrumental structure and an abstract value. In general, it can be said that teacher candidates position artificial intelligence as both a human-like system and a system with high cognitive capacity. The results obtained show that teacher candidates' perceptions of artificial intelligence mostly remain at a superficial level, but some candidates are able to develop a deeper and more pedagogical understanding of this concept. In this context, while teacher candidates in different disciplines are receiving education in education faculties, increasing their metaphorical work can enable teacher candidates to think more deeply and express their thoughts from different perspectives.

Anahtar Kelimeler

• Artificial intelligence
• Early childhood
• Preschool teacher candidate
• Metaphor

Destekleyen Kurum

Istanbul Sabahattin Zaim University

Etik Beyan

This research was conducted with the permission obtained by the Istanbul Sabahattin Zaim University Scientific Research and Publication Ethics Social and Human Sciences Board's decision dated 20/12/2024 and numbered E-20292139-050.04-2400046334.

Teşekkür

Thank you to all teacher candidates who participated in the study.

Kaynakça

1. Verdiğiniz referans listesi, her iki kaynak arasında birer satır boşluk bırakılarak, scannability (göz gezdirme kolaylığı) ve okunabilirlik standartlarına uygun şekilde aşağıda düzenlenmiştir:
2. Ağmaz, R. F., & Ergüleç, F. (2024). Öğretmen adaylarının eğitimde yapay zekâ algıları: Bir metafor analizi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 589-605. https://izlik.org/JA52MJ25DZ
3. Aktaş, A. (2021). Yönetici ve öğretmen görüşlerine göre yapay zekâ: Bir metafor çalışması. 1. Ulusal Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Kongresi, 28-30 Haziran, ss. 4–36, Şanlıurfa Harran Üniversitesi.
4. Araújo, J. (2024). Can ChatGPT enhance chemistry laboratory teaching? Using prompt engineering to enable AI in generating laboratory activities. Journal of Chemical Education, 101(5), 1858-1864. https://doi.org/10.1021/acs.jchemed.3c00745
5. Artificial Intelligence Index Report (2025). Stanford University Human-Centered Artificial Intelligence. https://hai.stanford.edu/ai-index/2025-ai-index-report (Kaynağa 27.05.2025 tarihinde erişilmiştir).
6. August, S. E., & Tsaima, A. (2021). Artificial Intelligence and machine learning: An instructor’s exoskeleton in the future of Education. Innovative Learning Environments in STEM Higher Education, 79–105. https://doi.org/10.1007/978-3-030-58948-6_5
7. Barış Eren, N. (2022). Sağlık bakımında yapay zekâ temelli yeni nesil teknoloji uygulamaları. İ. Demirhan (Edt.), Sağlık & Bilim 2022: Yeni Nesil Teknolojiler (ss.121-133), Efe Akademi Yayınları.
8. Barrett, A. & Pack, A. (2023). Not quite eye to A.I.: student and teacher perspectives on the use of generative artificial intelligence in the writing process. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 20, 50. https://doi.org/10.1186/s41239-023-00427-0

9. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2021). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
10. Chiu, T., Meng, H., Chai, C., King, I., Wong, S., & Yam, Y. (2022). Creation and evaluation of a pretertiary artificial intelligence (AI) curriculum. IEEE Transactions on Education, 65(1), 30-39. https://doi.org/10.1109/te.2021.3085878
11. Creswell, J. W. & Clark, V. L. P. (2016). Designing and conducting mixed methods research. New York: Sage.
12. Çam, M. B., Çelik, N. C., Turan Güntepe, E. & Durukan, Ü. G. (2021). Öğretmen adaylarının yapay zekâ teknolojileri ile ilgili farkındalıklarının belirlenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(48), 263-285. https://izlik.org/JA54YD38JK
13. Demir, K. & Güraksın, G. E. (2022). Determining middle school students' perceptions of the concept of artificial intelligence: A metaphor analysis. Participatory Educational Research (PER), 9(2), 297-312. https://doi.org/10.17275/per.22.41.9.2
14. Dereli, T. (2020). Yapay zekâ ve insanlık. M. Şeker, Y. Bulduklu, C. Korkut ve M. Doğrul (Edt.), Bilişim teknolojileri ve iletişim birey ve toplum güvenliği (ss.91-106), Türkiye Bilimler Akademisi.
15. Erdoğan, Ş. & Bozkurt, E. (2023). Fizik Öğretmen adaylarının “yapay zekâ” kavramına ilişkin algılarının incelenmesi: Bir metafor çalışması. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 7(2), 152-163. https://izlik.org/JA54LB89HJ
16. Erdoğdu, F. & Çakır, Ö. (2024). Öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlıklarının ve yapay zekâya ilişkin algılarının belirlenmesi. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 63-95. https://izlik.org/JA45XD35SL
17. Eriçok, B., Karataş, F., & Yüce, E. (2024). Öğretmen adaylarının yapay zekâya (YZ) ilişkin metafor algıları. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 7(2), 607-630. https://doi.org/10.33400/kuje.1511500
18. Fjelland, R. (2020). Why general artificial intelligence will not be realized. Humanities & Social Sciences Communications, 7(10), 1-9. https://doi.org/10.1057/s41599-020-0494-4
19. Ghamrawi, N. (2023). Exploring the impact of AI on teacher leadership: Regressing or expanding?. Education and Information Technologies, 29(7), 8415-8433. https://doi.org/10.1007/s10639-023-12174-w
20. Giorgi, A. & Giorgi, B. (2003). Phenomenlogy. J. A. Smith (Edt.), Qualitative Psychology, New York: McGraw-Hill.
21. Gölbaşı, B. & Okul, Ö. (2024). Öğretmen adaylarının ‘yapay zekâ’ kavramına ilişkin metaforik algıları. International Eurasian Educational Research Congress, Kocaeli, Türkiye, 21 - 24 Mayıs 2024, ss. 49-58.
22. Güzelgörür, F. & Çevik-Sever, R. (2025). Üstün yetenekli öğrencilerin yapay zekâ kavramına yönelik metaforik algılarının incelenmesi. Eğitimde Pedagojik Araştırmalar Dergisi, 1(1), 1-19.
23. Halaweh, M. (2023). ChatGPT in education: Strategies for responsible implementation. Contemporary Educational Technology, 15(2), 1-11. https://doi.org/10.30935/cedtech/13036
24. Hasanov, A., Laine, T.H. & Chung, T.S. (2019). A survey of adaptive contest-aware learning environments. Journal of Ambient Intelligence and Smart Environments, 11(5), 403-428. https://doi.org/10.3233/AIS-190534
25. Hays, L., Jurkowski, O. & Sims, S. K. (2024). ChatGPT in K-12 Education. TechTrends, 68(2), 281- 294. https://doi.org/10.1007/s11528-023-00924-z
26. Heeg, D.M. & Avraamidou, L. (2024). Young children’s understanding of AI, Education and Information Technologies. Springer.https://doi.org/10.1007/s10639-024-13169-x
27. Hernholm, S. (2025). Trump signs executive order for AI education for K-12 schools (23.04.2025). https://www.forbes.com/sites/sarahhernholm/2025/04/24/trump-signs-executive-order-for-ai-education-for-k-12-schools/ (Bu kaynağa 11.05.2025 tarihinde erişilmiştir).
28. Hieu, H. (2024). Exploring the impact of AI in language education: Vietnamese EFL teachers’ views on using ChatGPT for fairy tale retelling tasks. International Journal of Learning Teaching and Educational Research, 23(3), 486-503. https://doi.org/10.26803/ijlter.23.3.24
29. Kalaba Yıldırım, Ö. & Önder, A. (2025). Okul öncesi öğretmenlerinin eğitimde yapay zekâ kullanımı hakkındaki görüşlerinin incelenmesi. Kastamonu İnsan ve Toplum Dergisi (KİTOD), 3(5), 133–166. https://doi.org/10.5281/zenodo.15488892
30. Kewalramani, S., Palaiologou, I., Dardanou, M., Allen, K. A. & Phillipson, S. (2021). Using robotic toys in early childhood education to support children’s social and emotional competencies. Australasian Journal of Early Childhood, 46(4), 355-369. https://doi.org/10.1177/18369391211056668
31. Kim, J., Lee, H. & Cho, Y. (2022). Learning design to support student-AI collaboration: Perspectives of leading teachers for AI in education. Education and Information Technologies, 27(5), 6069-6104. https://doi.org/10.1007/s10639-021-10831-6
32. Köken, C. & Balaban Dağal, A. (2024). Investigation of preschool education teacher, preschool children and mothers' opinions on artificial intelligence. International Technology and Education Journal, 8(1), 24-35.
33. Kumar, M., Sharma, A., & Saini, S. (2020). Artificial General Intelligence (AGI): The quest for machines that can think like humans. Turkish Journal of Computer and Mathematics Education (TURCOMAT), 11(1), 1119-1122.
34. Lim, E. M. (2024). Metaphor analysis on pre-service early childhood teachers’ conception of AI (Artificial Intelligence) education for young children. Thinking Skills and Creativity, 101455. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2023.101455
35. Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M. & Forcier, L. B. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education. Pearson Education.
36. Mah, C., Walker, H., Phalen, L., Levine, S., Beck, S. W., & Pittman, J. (2024). Beyond CheatBots: Examining tensions in teachers’ and students’ perceptions of cheating and learning with ChatGPT. Education Sciences, 14(5), 500. https://doi.org/10.3390/educsci14050500
37. Marshall, C. & Rossman, G. B. (2014). Designing qualitative research. New York: Sage.
38. Miles, M, B. & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed). Sage.
39. Moustakas, C. (1994). Phenomenological research methods, London: Sage.
40. Namukasa, S. (2025). The role of technology in shaping future generations' values. Eurasian Experiment Journal of Humanities and Social Sciences (EEJHSS), 6(3), 110-117.
41. Oxford Insights (2023). Government AI readiness index 2023. https://oxfordinsights.com/wp-content/uploads/2023/12/2023-Government-AI-Readiness-Index-2.pdf (Kaynağa 24.05.2025 tarihinde erişilmiştir).
42. Özer, S., Sancar Yazıcı, A. ., Akgül, S., & Yıldırım, A. (2023). Okullarda yapay zekâ kullanımına ilişkin öğretmen görüşleri. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(10), 1776–1794.
43. Öztemel, E. (2020). Yapay zekâ ve insanlığın geleceği. M. Şeker, Y. Bulduklu, C. Korkut ve M. Doğrul (Edt.), Bilişim Teknolojileri ve İletişim Birey ve Toplum Güvenliği (ss.75-91), Türkiye Bilimler Akademisi.
44. Pandey, A, Kumar, A., & Sinha, S. (2024). Human cognition in AI: Overview on rise of artificial general intelligence. International Journal for Research in Applied Science and Engineering Technology, 12(4), 1610–1619. https://doi.org/10.22214/ijraset.2024.60171
45. Prentzas, J. (2013). Artificial intelligence methods in early childhood education. Yang, XS. (Eds) Artificial intelligence, evolutionary computing and metaheuristics. Studies in Computational Intelligence, vol 427. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-29694-9_8
46. Rajaei, A. (2023). Teaching in the age of AI/ChatGPT in mental-health-related fields. The Family Journal, 32(1), 6-10. https://doi.org/10.1177/10664807231209721
47. Reuters (2025). China to rely on artificial intelligence in education reform bid (17.04.2025). https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-rely-artificial-intelligence-education-reform-bid-2025-04-17/ (Kaynağa 11.05.2025 tarihinde erişilmiştir).
48. Roe, J., Furze, L., & Perkins, M. (2025). Funhouse mirror or echo chamber? A methodological approach to teaching critical AI literacy through metaphors. Computers and Society, Preprint. 1-17. https://doi.org/10.48550/arXiv.2411.14730
49. Saçan, S., Tozduman Yaralı, K. & Kavruk, S. Z. (2022). Çocukların “yapay zekâ” kavramına ilişkin metaforik algılarının incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 64, 274-296. www.doi.org/10.21764/maeuefd.1074024
50. Sezer, H. N. (2024). Üniversite öğrencilerinin erken çocukluk döneminde yapay zekâ kullanımına yönelik görüşlerin metaforlar yardımıyla incelenmesi. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 96-108. https://izlik.org/JA76WL68EY
51. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (2024). Ministry of Industry and Technology. 2024-2028 Stratejik Planı https://www.sanayi.gov.tr/plan-program-raporlar-ve-yayinlar/stratejik-planlar (Kaynağa 24.04.2025 tarihinde erişilmiştir).
52. Sani Bozkurt, S. (2017). Özel eğitimde dijital destek: yardımcı teknolojiler. Açıköğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 3(2), 37-60.
53. Seyrek, M., Yıldız , S., Emeksiz , H., Şahin , A., & Türkmen , M. T. (2024). Öğretmenlerin eğitimde yapay zekâ kullanımına yönelik algıları. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 11(106), 845–856. https://doi.org/10.5281/zenodo.11113077
54. Shum, S. B., & Luckin, R. (2019). Learning analytics and AI: Politics, pedagogy and practices. British Journal of Educational Technology, 50(6), 2785–2793. https://doi.org/10.1111/bjet.12880
55. Solichah, N. & Shofiah, N. (2024). Artificial intelligence (AI) literacy in early childhood education: A scoping review. Psikologika: Jurnal Pemikiran dan Penelitian Psikologi, 29(2), 173-190.
56. Stahl, B. C., & Eke, D. (2024). The ethics of ChatGPT–Exploring the ethical issues of an emerging technology. International Journal of Information Management, 74, 102700. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2023.102700
57. Strateji ve Bütçe Başkanlığı (2019). Presidency of Strategy and Budget. 100. Yıl Türkiye Planı (11. Kalkınma Planı). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/On_Birinci_Kalkinma_Plani-2019-2023.pdf (Kaynağa 24.04.2025 tarihinde erişilmiştir).
58. Takıl, N., Erden, N. K., & Sarı, A. B. (2022). Farklı meslek grubu adaylarının yapay zekâ teknolojisine yönelik kaygı seviyesinin incelenmesi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(48), 343-353. https://doi.org/10.31795/baunsobed.1165386
59. Tashtoush, M.A., Wardat, Y., Al Ali, R., & Saleh, S. (2024). Artificial intelligence in education: Mathematics teachers’ perspectives, practices and challenges. Iraqi Journal for Computer Science and Mathematics, 5(1), 60-77. https://doi.org/10.52866/ijcsm.2024.05.01.004
60. Trust, T., Whalen, J., & Mouza, C. (2023). Editorial: ChatGPT: Challenges, opportunities, and implications for teacher education. Contemporary Issues in Technology and Teacher Education, 23(1), 1-23. https://www.learntechlib.org/p/222408
61. Turan, E. Z. (2024). İngilizce öğretmen adaylarının yapay zekâ kavramına ilişkin algılarının incelenmesi: Bir metafor çalışması. XI International Eurasian Educational Research Congress, Kocaeli Üniversitesi, 21-24 Mayıs 2024.
62. USA President (2025). Advancing artificial intelligence education for American youth (23.04.2025). https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/04/advancing-artificial-intelligence-education-for-american-youth/ (Kaynağa 11.05.2025 tarihinde erişilmiştir).
63. Vatansever, A. (2024). Üniversite öğrencilerinin yapay zekâ kavramına ilişkin metaforları ve görüşleri üzerine karşılaştırmalı nitel bir araştırma. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
64. Villegas-CH, W., Palacios-Pacheco, X., & Lujan-Mora, S. (2020). A business intelligence frame-work for analyzing educational data. Sustainability, 12(14), 5745. https://doi.org/10.3390/su12145745
65. Wang, Y. Y. & Wang, Y. S. (2019). Development and validation of an artificial intelligence anxiety scale: an initial application in predicting motivated learning behavior. Interactive Learning Environments, 30(4), 619–634. https://doi.org/10.1080/10494820.2019.1674887
66. Vartiainen, H., Kahila, J., Tedre, M., López-Pernas, S. & Pope, N. (2024). Enhancing children’s understanding of algorithmic biases in and with text-to-image generative AI. New Media & Society, 27(9), 5342–5368. https://doi.org/10.1177/14614448241252820
67. Williams, R., Won Park, H., Oh, L., & Breazeal, C. (2019). Popbots: Designing an artificial intelligence curriculum for early childhood education. Proceedings of the AAAI Conference on Artificial Intelligence, 33(1), 9729–9736. https://doi.org/10.1609/aaai.v33i01.33019729
68. Williams, R., Won Park, H & Breazeal, C. (2019). A is for artificial intelligence: The impact of artificial intelligence activities on young children's perceptions of robots. Proceedings of the 2019 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (p. 1-11), ACM. https://doi.org/10.1145/3290605.3300677
69. YÖK (2024). Yapay zekâ bölümlerinin açılmasına ilişkin karar. https://www.yok.gov.tr/Sayfalar/Haberler/2024/yapay-zeka-dijitallesme-ve-buyuk-veri-alanlarinda-yeni-program-ve-bolumler-aciklandi.aspx (Kaynağa 24.04.2025 tarihinde erişilmiştir).
70. Zhang, J. & Zhang, Z. (2024). AI in teacher education: Unlocking new dimensions in teaching support, inclusive learning, and digital literacy. Journal of Computer Assisted Learning, 1–15. https://doi.org/10.1111/jcal.12988
71. Zheng, L., Fan, Y., Chen, B., Huang, Z., Lei Gao. & Long, M. (2023). An AI-enabled feedback-feedforward approach to promoting online collaborative learning. Education and Information Technologies, 29, 11385–11406. https://doi.org/10.1007/s10639-023-12292-5