Çocuk Edebiyatında Zorbalık Olgusu: Analitik Bir İnceleme

Öz

Zorbalık, çocukların gündelik yaşamlarında sıklıkla karşılaştıkları bir deneyim olarak çocuk edebiyatında yaygın biçimde işlenen temalardan biridir. Bu çalışmanın amacı, çocuk edebiyatı yapıtlarını zorbalık olgusu açısından incelemektir. Araştırma, nitel araştırma yöntemiyle yapılandırılmıştır. Çalışmanın veri kaynağını, zorbalık temasını doğrudan ele alan 10 çocuk edebiyatı yapıtı oluşturmaktadır. Veriler, doküman incelemesi yöntemiyle toplanmış; elde edilen verilerin çözümlenmesinde içerik analizi kullanılmıştır. Analiz sürecinde veriler kodlanmış, kodlar temalar altında toplanmış ve bulgular frekanslarla desteklenerek betimlenmiştir. Çalışmada elde edilen bulgulara göre yapıtlarda en sık yer verilen zorbalık türü sözel zorbalıktır (f: 81). Bunu psikolojik zorbalık (f: 64), dolaylı zorbalık (f: 41), fiziksel zorbalık (f: 35), siber zorbalık (f: 19) ve davranışsal zorbalık (f: 17) takip etmekte olup cinsel zorbalığa ise yer verilmemiştir. Zorba karakterlerin cinsiyet dağılımının kız (f: 8) ve erkek (f: 8) karakterler arasında dengeli olduğu, mağdur karakterlerin ise daha çok erkeklerden (f: 19) oluştuğu belirlenmiştir. Zorba (f: 18) ve mağdur (f: 27) karakterlerin yaş bilgilerinin ve ebeveyn tutumlarının büyük ölçüde belirtilmediği saptanmıştır. Zorba karakterlerin en belirgin özelliği düşük empati becerisi (f: 25) iken mağdur karakterler çoğunlukla empatik (f:48) yönleriyle öne çıkarılmıştır. Sonuç olarak, incelenen yapıtların zorbalığın farklı boyutlarını görünür kıldığı ve çocuk okurda farkındalık geliştirme potansiyeli taşıdığı söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk edebiyatı
• Zorbalık
• Sorun odaklılık
• Toplumsal konular

Etik Beyan

Bu çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analiziyle yürütülmüştür. Çalışmada insan katılımcılara, bireysel verilere ya da müdahaleye dayalı herhangi bir veri toplama süreci bulunmadığından etik kurul izni alınmasını gerektiren bir durum söz konusu değildir. Çalışma, bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak hazırlanmıştır.

The Phenomenon of Bullying in Children’s Literature: An Analytical Study

Öz

Bullying is one of the common themes in children's literature, as it reflects an experience that children frequently encounter in their everyday lives. This paper examined children's books from the perspective of bullying. The study adopted a qualitative research method. The sample consisted of ten children’s books that directly address the theme of bullying. Data were collected through document analysis. Content analysis was used to interpret the data. During analysis, the data were coded and grouped under themes. The findings were then described with supporting frequencies. According to the findings, verbal bullying (f: 81) is the most frequently depicted type of bullying, followed by psychological bullying (f: 64), indirect bullying (f: 41), physical bullying (f: 35), cyberbullying (f: 19), and behavioral bullying (f: 17). Sexual bullying is not included. The gender distribution of bullies is balanced between female (n = 8) and male (n = 8) characters, while victims are predominantly male (n = 19). The age and parental attitude of bullies (n = 18) and victims (n = 27) are largely not specified. The most prominent characteristic of the bullies is low empathy (n = 25), while the victims are predominantly characterized by their empathetic traits (n = 48). In conclusion, the children’s books highlight the various dimensions of bullying and have the potential to raise awareness among young readers.

Anahtar Kelimeler

• Children’s literatüre
• Bullying
• Problem-oriented
• Social issues

Etik Beyan

This study was conducted using document analysis, one of the qualitative research methods. Since the study did not involve any data collection processes based on human participants, individual data, or interventions, ethical committee approval was not required. The study was conducted in accordance with the principles of scientific research and publication ethics.

Kaynakça

1. Adalar Çelenk, T., & Yıldızlar, O. (2019). Lise öğrencilerinde akran zorbalığı ve mağduriyetinin incelenmesi. Sağlık ve Yaşam Bilimleri Dergisi, 1(1), 24–31. https://doi.org/10.33308/2687248X.201912150
2. Alikaşifoğlu, M., Erginöz, E., Ercan, O., & Uysal, Ö. (2004). Violent behaviour among Turkish students and correlate of physical fighting. The European Journal of Public Health, 14(2), 173-177. https://doi.org/10.1093/eurpub/14.2.173
3. Aslan, C. (2019). Çocuk edebiyatı ve duyarlık eğitimi. Pegem Akademi.
4. Atik, G. (2006). The role of locus of control, self-esteem, parenting style, loneliness, and academic achievement in predicting bullying among middle school students (Yayın No. 205074) [Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
5. Batsche, G. M., & Knoff, H. M. (1994). Bullies and their victims: Understanding a pervasive problem in the schools. School Psychology Review, 23(2), 165–174. https://doi.org/10.1080/02796015.1994.12085704
6. Besag, V. E. (1989). Bullies and victims in school. Open University.
7. Beşer, R. (2019). Resimli çocuk kitaplarının zorbalık olgusu açısından doküman analizi ile incelenmesi (Tez No. 589776) [Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
8. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027

9. Chowdhury, F. (2020). Bullying of students in academic institutions: A qualitative study. Educational Process International Journal, 9(2), 107-123. http://dx.doi.org/10.22521/edupij.2020.92.4
10. Coloroso, B. (2002). The bully, the bullied, and the bystander: From preschool to high school--how parents and teachers can help break the cycle of violence. HarperCollins.
11. Çınkır, Ş. (2006). Okullarda kaba güç: Türleri, etkileri ve önleme stratejileri. 1. Şiddet ve Okul: Okul ve Çevresinde Çocuğa Yönelik Şiddet ve Alınabilecek Tedbirler Uluslararası Katılımlı Sempozyumu Bildiri Kitabı içinde (ss. 28-31).
12. Çınkır, Ş., & Karaman Kepenekçi, Y. (2003). Öğrenciler arası zorbalık. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, (34), 236-253. https://izlik.org/JA67PL53EX
13. Demir, S., & Uzundal, M. (2025). Çocuk edebiyatı eserlerinde akran zorbalığı yansımaları. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (47), 55–73. https://doi.org/10.5281/zenodo.16544458
14. Dilidüzgün, S. (2018). Çağdaş çocuk yazını. Tudem.
15. Ekşisu, M. (2014). The relationship between bullying, family functions and perceived social support among high school students. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 159, 492-496. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.12.412
16. Furniss, C. (2000). Bullying in schools: It's not a crime - is it? Education and the Law, 12(1), 9-29. https://doi.org/10.1080/713667559
17. Gökler, R. (2009). Okullarda akran zorbalığı. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(2), 511-533.
18. Hortensius, R., & de Gelder, B. (2018). From empathy to apathy: The bystander effect revisited. Current Directions in Psychological Science, 27(4), 249–256. https://doi.org/10.1177/0963721417749653
19. Jimerson, S. R., Swearer, S. M., & Espelage, D. L. (2010). Handbook of bullying in schools: An international perspective. Routledge.
20. Kapcı, E. G. (2004). İlköğretim öğrencilerinin zorbalığa maruz kalma türünün ve sıklığının depresyon, kaygı ve benlik saygısıyla ilişkisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 37(1), 1-13. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000087
21. Karagül, S. (2018). Çocuk edebiyatı ve bibliyoterapi. Çocuk ve Medeniyet, 3(6), 43-55. https://izlik.org/JA52RK47ES
22. Karaman Kepenekçi, Y., & Çınkır, Ş. (2002). Lise düzeyinde öğrenciler arasında kaba güç [Yayımlanmamış araştırma raporu]. Ankara Üniversitesi.
23. Karataş, Z. (2015). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 62-80.
24. Kasturiratna, K. T. A. S., Hartanto, A., Chen, C. H. Y., Tong, E. M. W., & Majeed, N. M. (2025). Umbrella review of meta-analyses on the risk factors, protective factors, consequences and interventions of cyberbullying victimization. Nature Human Behaviour, 9, 101–132. https://doi.org/10.1038/s41562-024-02011-6
25. Kubayi, M. (2024). The impact of cyberbullying: Perspectives from young adults [Yüksek Lisans Tezi, University of Johannesburg]. University of Johannesburg Institutional Repository. https://ujcontent.uj.ac.za/esploro/outputs/graduate/The-impact-of-cyberbullying--perspectives/9958405707691
26. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. Jossey-Bass.
27. Nansel, T. (2001). School kids cite widespread bullying. Science News. https://www.sciencenews.org/article/school-kids-cite-widespread-bullying
28. Nansel, T. R., Overpeck, M., Pilla, R. S., Ruan, W. J., Simons-Morton, B., & Scheidt, P. (2001). Bullying behaviors among US youth: Prevalence and association with psychosocial adjustment. JAMA, 285(16), 2094–2100. https://doi.org/10.1001/jama.285.16.2094
29. Nuvvula, S. (2016). Learned helplessness. Contemporary Clinical Dentistry, 7(4), 426–427. https://doi.org/10.4103/0976-237X.194124
30. Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do. Blackwell Publishers.
31. Olweus, D. (1997). Bully/victim problems in school: Knowledge base and an effective intervention program. The Irish Journal of Psychology, 18(2), 170–190. https://doi.org/10.1080/03033910.1997.10558138
32. Olweus, D. (1999). The nature of school bullying: A cross-national perspective. Routledge.
33. Olweus, D. (2003). A profile of bullying at school. Educational Leadership, 60(6), 12-17.
34. Olweus, D., & Limber, S. P. (2010). Bullying in school: Evaluation and dissemination of the Olweus Bullying Prevention Program. American Journal of Orthopsychiatry, 80(1), 124–134. https://doi.org/10.1111/j.1939-0025.2010.01015.x
35. Olweus, D., & Breivik, K. (2014). Plight of victims of school bullying: The opposite of well-being. In A. Ben-Arieh, F. Casas, I. Frønes, & J. Korbin (Eds.), Handbook of child well-being (ss. 2593-2616). Springer. https://doi.org/10.1007/978-90-481-9063-8_100
36. Öksüz, Y., Çevik, C., & Kartal, A. (2012). İlköğretim 4. ve 5. sınıf öğrencileri arasındaki zorbalık olaylarının çeşitli değişkenlere göre incelenmesi (Rize ili örneği). Turkish Studies, 7(3), 1911–1934. https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=makale_tr_ozet&makale_id=15819
37. Özbek, Ö. Y., Taneri, P. O., Şahin, A., & Akduman, N. (2019). Zorbalığı önlemeye yardımcı olabilecek kitapların seçiminde kullanılacak ölçütlerin belirlenmesi. EJERCongress 2019 Bildiri Kitabı içinde (ss. 2090-2119).
38. Özer, G. (2016). Ortaokul öğrencilerinin siber zorbalık yaşama düzeyleri ile siber zorbalığın öğrenciler üzerindeki etkileri ve öğrencilerin siber zorbalıkla baş etme stratejileri (Tez No. 429521) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
39. Özmen, H., & Karamustafaoğlu, O. (2019). Eğitimde araştırma yöntemleri. Pegem Akademi.
40. Pace, B. (2001). Bullying. JAMA, 285(16), 2158-2159.
41. Pişkin, M. (2002). Okul zorbalığı: Tanımı, türleri, ilişkili olduğu faktörler ve alınabilecek önlemler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 2(2), 531-562.
42. Pişkin, M. (2003). Okullarımızda yaygın bir sorun: Okul zorbalığı. VII. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi Kongre Kitabı içinde. İnönü Üniversitesi.
43. Rigby, K. (2007). Bullying in schools and what to do about it. Acerpress.
44. Scott, S. R., Rosen, L. H., & Poe, D. J. (2025). Linguistic analysis of preschool literature related to peer victimization. Trends in Psychology. https://doi.org/10.1007/s43076-025-00461-z
45. Sever, S. (2023). Çocuk ve edebiyat. Tudem.
46. Sharp, S. (1995). How much does bullying hurt? The effects of bullying on the personal wellbeing and educational progress of secondary aged students. Educational and Child Psychology, 12(2), 81–88. https://psycnet.apa.org/record/1995-43433-001
47. Singh, S., & Diyali, C. (2025). The impact of cyberbullying on adolescent’s mental health: A study of Instagram users at La Martiniere Girls College, Lucknow. Shodhshauryam: International Scientific Refereed Research Journal, 8(3). https://doi.org/10.32628/SHISRRJ
48. Sittichai, R., & Smith, P. K. (2018). Bullying and cyberbullying in Thailand: Coping strategies and relation to age, gender, religion and victim status. Journal of New Approaches in Educational Research, 7(1), 24-30. https://doi.org/10.7821/naer.2018.1.254
49. Smith, P. K. (2013). School bullying. Sociologia, Problemas e Práticas, (71), 81-98. https://doi.org/10.7458/SPP2013712332
50. Strom, P. S., & Strom, R. (2006). Cyberbullying by adolescents: A preliminary assessment. The Educational Forum, 70(1), 21-36. https://doi.org/10.1080/00131720508984869
51. Sutton, J., & Smith, P. K. (1999). Bullying as a group process: An adaptation of the participant role approach. Aggressive Behavior, 25(2), 97–111. https://doi.org/10.1002/(SICI)1098-2337(1999)25:2<97::AID-AB3>3.0.CO;2-7
52. Şen, E. (2020). Çocuk edebiyatında kurmaca gerçeklik. Nobel Akademik Yayıncılık.
53. Tavşancıl, E., & Aslan, A. E. (2001). İçerik analizi ve uygulama örnekleri. Epsilon Yayıncılık.
54. Tian, L., Yan, Y., & Huebner, E. S. (2018). Effects of cyberbullying and cybervictimization on early adolescents' mental health: Differential mediating roles of perceived peer relationship stress. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 21(7), 429–436. https://doi.org/10.1089/cyber.2017.0735
55. Turan, L. (2005). Arkadaş edinme güçlüğü çeken çocukların problemlerini çözmede çocuk edebiyatından yararlanma. Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, (12), 124-135. https://izlik.org/JA47TE68AX
56. UNESCO. (2019). Behind the numbers: Ending school violence and bullying. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000366483
57. UNESCO Türkiye Millî Komisyonu. (2020). UNESCO Genel Direktörü Audrey Azoulay’ın okulda şiddet, zorbalık ve siber zorbalığa karşı uluslararası güne ilişkin mesajı. https://www.unesco.org.tr/Home/AnnouncementDetail/4593
58. UNICEF. (2019). End violence. https://www.unicef.org/end-violence#governments
59. Willard, N. (2007). Cyberbullying and cyberthreats: Responding to the challenge of online social aggression, threats, and distress. Research Press.
60. Wolke, D., & Lereya, S. T. (2015). Long-term effects of bullying. Archives of Disease in Childhood, 100(9), 879–885. https://doi.org/10.1136/archdischild-2014-306667
61. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
62. Yılmaz, O. (2016). Çocuk kitaplarında bulunması gereken özellikler, okul öncesinde çocuk edebiyatı ve medya el kitabı. Grafiker Yayınları.
63. Yılmaz, O., & Destegüloğlu, B. (2021). Çocuk kitaplarında akran zorbalığı. Millî Eğitim Dergisi, (230), 241-257. https://doi.org/10.37669/milliegitim.679827
64. Yılmaz, O., & Yakar, Y. M. (2018). Türk çocuk edebiyatında sorun odaklı yaklaşım. Çocuk ve Medeniyet, 3(6), 29-42. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cm/article/807885
65. Yurdakul, S., & Yazıcı, H. (2025). Çocuk kitaplarına yansıyan akran zorbalığı üzerine bir inceleme. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 17(34), 425–450. http://dx.doi.org/10.26517/ytea.625
66. Yurtal, F., & Cenkseven, F. (2007). İlköğretim okullarında zorbalığın yaygınlığı ve doğası. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 3(28), 1-13. https://izlik.org/JA56JG88EL