EVRİMCİ MEDENİYET GÖRÜŞÜNE ERKEN BİR ELEŞTİRİ: FRANZ BOAS’IN ANTROPOLOJİSİ

Öz

Medeniyet kavramının 19. yüzyıldan bu yana ilerleme ve evrim kavramlarıyla iç içe geçtiği yönünde önemli bir eleştirel literatür vardır. Bununla birlikte, medeniyet kavramına dair tartışmalarda antropolojinin erken dönem verimleri yeterince dikkat çekmemiş görünmektedir. İlkellik, kültür ve evrim konularında çokça yazmış, önemli ve etkili bir antropolog olan Franz Boas’ın yaklaşımı bu bağlamda dikkat çekicidir. Bu makale Franz Boas’ın evrimci-ilerlemeci paradigmaya nasıl bir eleştiri getirdiğini inceleyerek hem medeniyet kavramı etrafındaki tartışmalara hem de Franz Boas üzerine Türkçe literatüre katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Medeniyet kavramının Batı’yla özdeş olmadığını düşünen Boas biyolojik belirlenim fikrine dayanan ırk kavramını reddetmiş ve kültürel unsurların göreceli etkisine vurgu yapmıştır. Böylece tek yönlü ve tek biçimli evrim fikrine karşı, her kültürün kendi içinden açıklanması gerektiğini ileri sürmüştür. Makalede Boas’ın fikirleri tartışıldıktan sonra ona yöneltilmiş başlıca eleştiriler de değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Franz Boas
• medeniyet
• evrimcilik
• kültürel tikelcilik
• kültürel antropoloji

AN EARLY CRITIQUE OF EVOLUTIONIST CONCEPT OF CIVILIZATION: THE ANTHROPOLOGY OF FRANZ BOAS

Öz

There has been significant critical literature on the concept of civilization as intertwined with the concepts of progress and evolution since the 19th century. However, the early work of anthropology does not seem to have received enough attention in the debate on the concept of civilization. The approach of Franz Boas, an important and influential anthropologist who wrote extensively on primitivism, culture and evolution, is noteworthy in this context. This article aims to contribute to the debates around the concept of civilization and to the Turkish literature on Franz Boas by examining how he criticizes the evolutionist-progressivist paradigm. Boas, who thought that the concept of civilization was not identical to the West, rejected the concept of race based on the idea of biological determination and emphasized the relative influence of cultural elements. Thus, against the idea of unidirectional and uniform evolution, he argued that each culture should be explained from within itself. After discussing Boas's ideas, the article also evaluates the main criticisms against him.

Anahtar Kelimeler

• Franz Boas
• civilization
• evolutionism
• cultural particularism
• cultural anthropology.

Kaynakça

1. Allen, G. E. (2013). "Culling the herd": eugenics and the conservation movement in the United States, 1900-1940. Journal of the History of Biology, 46 (1), 31-72.
2. Amin, S. (1993). Avrupamerkezcilik. bir ideolojinin eleştirisi. İstanbul: Ayrıntı.
3. Aydin, C. (2007). The politics of anti-Westernism in Asia: Visions of world order in pan-Islamic and pan-Asian thought. Columbia University Press.
4. Bazancir, R. (2023). Clifford Geertz’s approach to Interpretational anthropology and cultural relativity and critics. YAZIT Kültür Bilimleri Dergisi, 3 (2), 225-241. https://doi.org/10.59902/yazit.1321431
5. Benedict, R. (1943). Franz Boas. Science, New Series, 97 (2507), 60-62
6. Bernasconi, R. (2011). Irk kavramını kim icat etti? İstanbul: Metis.
7. Blaut, J. M. (2000). Eight eurocentric historians. New York: Guilford Press.
8. Blaut, J. M. (2012). Sömürgeciliğin dünya modeli: coğrafi yayılmacılık ve avrupamerkezci tarih. İstanbul: Dergâh Yayınları.

9. Boas. F. (1881). Beiträge zur Erkenntnis der Farbe des Wasser. Dissertation, Kiel Üniversitesi.
10. Boas, F. (1889a). The central Eskimo. Washington: Smithsonian Institution Bureau of Ethnology.
11. Boas, F. (1889b). On alternating sounds. American Anthropologist, 2 (1), 47-54.
12. Boas. F. (1895). The social organization and the secret societies of the Kwakiutl Indians. Washington: Report of the United States National Museum.
13. Boas, F. (1904a). The history of anthropology, Science, 20 (512), 513-524.
14. Boas, F. (1904b). Some traits of primitive culture. Journal of American Folk-Lore, (17), 243-254
15. Boas, F. (1908). Anthropology. New York: Columbia University Press
16. Boas, F. (1911a). Kwakiutl tales. New York: Columbia University Press
17. Boas, F. (1911b). Handbook of American Indian Languages, Washington, DC: Government Printing Office.
18. Boas, F. (1916). Eugenics. The Scientific Monthly, 3 (5), 471-478.
19. Boas, F. (1938). The mind of primitive man. New York: Macmillan.
20. Boas, F. (1940). Race, language and culture. New York: Macmillan.
21. Boas, F. (1947). Kwakiutl grammar. Philadelphia: American Philosophical Society.
22. Boas, F. (1969). Race and democratic society. New York: Biblo & Tannen Publishers.
23. Boas, F. (1974). Shaping of American anthropology, 1883-1911: A Franz Boas reader. Stocking, G. (ed.), New York: Basic Books.
24. Boas, F. (1983). Seçme parçalar (Dil bilimi üzerine) (A. Göksel, Çev.). Yazko Çeviri, 2(10), 114-115.
25. Boas, F. (2012). Etnoloji yöntemleri. (Neslihan Kabaklı, Çev.), İnsanbilim Dergisi, 1 (2), 56-61.
26. Boas, F. (2017). Antropoloji ve modern yaşam (D. Uludağ, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
27. Boas, F. (2021a). Dil (G. Alpay & E. Çokol, Çev.). Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 6(2), 1006-1031. https://doi.org/10.32321/cutad.983531
28. Boas, F. (2021b). İlkel sanat (S. G. Esmer, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
29. Boas, F. (2022). İlkel insanın zihni (Ç. T. Geçmen, Çev.). Akademim Yayıncılık.
30. Bowden, B. (2014). The empire of civilization: the evolution of an imperial idea. The University of Chicago Press.
31. Brown, N., McIlwraith, T., & González, L. T. de (Ed.). (2020). Perspectives: an open introduction to cultural anthropology (Second edition). American Anthropological Association.
32. Buck-Morss, S. (2012). Hegel, Haiti ve evrensel tarih. İstanbul: Metis.
33. Burke, P. (1998). From cultural history to histories of cultures. Memoria y Civilización, 1, 7-24. https://doi.org/10.15581/001.1.33960
34. Cole, D. (1983). “The value of a person lies in his herzensbildung”: Franz Boas’ Baffin Island letter diary 1883-1884. Observers Observed: Essays on Ethnographic Fieldwork (içinde), Stocking, G. W. (ed.), University of Wisconsin Press.
35. Çolak, Y. (2009). Türkiye’de medeniyet ve modernleşme. Muhafazakar Düşünce, 6(21-22), 145-167.
36. Darnell, R. (1998). And along came Boas: continuity and revolution in Americanist anthropology. Amsterdam: John Benjamins.
37. Davutoğlu, A. (2018). Alternatif paradigmalar: İslam ve Batı dünya görüşlerinin siyaset teorisine etkisi (M. C. Kaya, Çev.; İkinci basım). Küre Yayınları.
38. Delanty, G. (2004). Avrupa’nın icadı. İstanbul: Adres Yayınları.
39. Diamond, J. (2018). Tüfek, mikrop ve çelik (Ü. İnce, Çev.). Pegasus.
40. Elias, N. (2021). Uygarlaşma süreci 1: Batılı dünyevi üst tabakaların davranışlarındaki değişmeler (E. Ateşman, Çev.). İletişim Yayınları.
41. Emiroğlu, A., ve Aydın, S. (2003). Antropoloji sözlüğü. Bilim ve Sanat Yayınları.
42. Fedakar, P. (2016). Kuzey Amerika yerli anlatmalarının yer aldığı yayınların analizi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 16 (2), 133-144.
43. Görgün, T. (2022). İslâm-Batı ilişkileri çerçevesinde medeniyet meselesi (5. Baskı). Endülüs Yayınları.
44. Güder, S., ve Çolak, Y. (Ed.). (2013). Medeniyet tartışmaları: yüceltme ve reddiye arasında ’medeniyet’i anlamak. Üsküdar Belediyesi.
45. Güvenç, B. (1979). İnsan ve kültür (3. baskı). Remzi Kitabevi.
46. Harris, M. (1968). The rise of anthropological theory. a history of theories of culture. New York: Thomas Y. Crowell Company
47. Hitchens, J. (1994). Critical implications of Franz Boas' theory and methodology. Dialectical Anthropology, 19 (2/3), 237-253
48. Jahn, B. (2005). Barbarian thoughts: imperialism in the philosophy of John Stuart Mill. Review of International Studies, 31 (3), 599-618.
49. Kehoe, A. B., ve Petto, A. J. (2023). Humans: an introduction to four-field anthropology (Second edition). Routledge.
50. Krupat, A. (1988). Anthropology in the ironic mode: the work of Franz Boas. Social Text, (19/20), 105-118.
51. Kurt, H. (2017). Türk Antropoloji Mecmuası transkripsiyonu 1925-1928. Gece Kitaplığı.
52. Kurt, N. F. (2004). Dil kültür ilişkisi ve Cumhuriyet yenileşmeciliği bağlamında dil kültür ilişkisi [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
53. Levine, P. (2017). Eugenics: a very short introduction. New York: Oxford University Press.
54. Lewis, H. (2018). The relation of Darwin to anthropology: a previously unpublished lecture by Franz Boas (1909). History of Anthropology Newsletter, 42, https://histanthro.org/clio/the-relation-of-darwin-to-anthropology-a-previously-unpublished-lecture-by-franz-boas-1909/.
55. Lowie, R. (1917). Culture and ethnology. New York: Boni & Liveright.
56. Morgan, L. H. (1985). Ancient society. Chicago: Charles Kerr & Company.
57. Özbudun, S., Şafak, B. ve Altuntek, S. (2007). Antropoloji: kuramlar, kuramcılar, 2. baskı, Ankara: Dipnot Yayınları.
58. Paul, D. (1984). Eugenics and the left. Journal of the History of Ideas, 45(4). 567-590.
59. Pöhl, F. (2008). Assessing Franz Boas’ ethics in his arctic and later anthropological Fieldwork, Études/Inuit/Studies, 32 (2), 35–52.
60. Salzmann, Z., Stanlaw, J., ve Adachi, N. (2018). Language, culture, and society: an introduction to linguistic anthropology (Seventh edition). Routledge.
61. Silverstein, M. (2018). Of two minds about minding language in culture. Indigenous Visions: Rediscovering the World of Franz Boas (içinde), New Haven: Yale University Press, 147-165
62. Simpson, A. (2018). Why white people love Franz Boas; or, the grammar of indigenous dispossession. Indigenous Visions: Rediscovering the World of Franz Boas (içinde), Blackhawk, N. ve Wilner, N. (ed.), New Haven: Yale University Press, 166-181
63. Smith, W. (1875). A dictionary of Greek and Roman antiquities. London: John Murray. https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA/home.html
64. Stocking, G. W. (1966). Franz Boas and the culture concept in historical perspective. American Anthropologist, New Series, 68 (4), 867-882
65. Stocking, G. W. (1976). Ideas and institutions in American anthropology: toward a history of the interwar period. Selected Papers from the American Anthropologist. 1921-1945 (içinde), Washington, D.C: American Anthropological Association, 1-50.
66. Stocking, G. W. (1988). Guardians of the sacred bundle: the American Anthropological Association and the representation of holistic anthropology. Learned Societies and the Evolution of the Disciplines. ACLS Occasional Paper no. 5. (içinde), Cohen, S. B., Bromwich, D. ve Stocking, G. W. (ed.), New York: American Council of Learned Societies, 17–25.
67. Stocking, G. W. (Ed.) (1996). Volksgeist as method and ethic. Essays on Boasian ethnography and the German anthropological tradition, The University of Wisconsin Press.
68. Sunar, L. (2020). Müslüman toplumlarda çağdaş medeniyet tartışmaları. Artuklu Akademi, 7 (1), 77-97. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.718360
69. Sunar, L. (Ed.). (2017). Debates on civilization in the Muslim world: critical perspectives on Islam and modernity. Oxford University Press.
70. Tylor, E. B. (2016). Primitive culture. Researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom Vol. 1. Dover Publications.
71. Türkmen, E. (2023). Franz Boas’ın kültürel rölativizmi ve eğitime etkileri [Yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Ana Bilim Dalı.
72. Wallerstein, I. (2007). Avrupa evrenselciliği: iktidarın retoriği. İstanbul: Aram Yayınları.
73. Welsch, R. L., ve Vivanco, L. A. (2016). Asking questions about cultural anthropology: A concise introduction. Oxford University Press.
74. Voegelin, E. W. (1950). Anthropology in American universities. American Anthropologist, 52(3), 350–391.