BÖLGE AĞIZLARINDAKİ ATASÖZLERİNDE YER ALAN SIFAT-FİİL YAPILARININ DURUM BİLDİREN SEMANTİK KARŞILIKLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ

Yıl 2025, Sayı: 49, 291 - 325, 30.04.2025

Fatma Koç

https://doi.org/10.14520/adyusbd.1630867

Öz

Kalıp sözler içerisinde değerlendirilen atasözleri, insanlığın bütün yaşanmışlığını temsil eden yapılardır. Gerek standart dilde gerekse bölge ağızlarındaki bu yapılar, sözü doğrudan söylemek yerine kullanıldığında iletinin daha kolay ve anlaşılır şekilde ulaşmasını sağlamaktadır. Bu nedenle bir olay veyahut durum karşısında o vaziyete uygun atasözleri söylenir ve söz konusu vaziyet bir nevi tasvir edilir. Dolayısıyla atasözleri yaşanmışlıkların bir belgesi niteliği taşımaktadır. Atasözlerinin semantik boyutu olduğu gibi her biri aynı zamanda kendine özgü morfolojik bir özelliğe sahiptir. Çeşitli yapılarla kurulan birçok atasözü bulunmakla birlikte bu yapılar anlama da yansımaktadır. Atasözleri içerisinde sıfat-fiil yapılarının yer aldığı görülmektedir. Bu yapılar, atasözünün vurgulamak istediği anlam boyutunu da etkilemektedir. Söz dizimi içerisinde yer alan sıfat-fiil gruplarının diğer sözcüklerle olan anlam ilişkileri atasözü yapısında da kendini göstermektedir. Cümlenin yapısında görevli olan bu ögelerin anlam etkileyici ve anlam işaretleyici özelliğe sahip olmaları atasözlerinin vurgulamak istediği içeriği bir kat daha derinleştirmektedir. Bu çalışmada Mustafa S. Kaçalin’in hazırlamış olduğu Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler adlı eseri içerisindeki atasözleri taranacak ve sıfat-fiil gruplarının yer aldığı atasözleri tespit edilecektir. Bölge ağızlarındaki atasözlerinin çalışmanın merkezini oluşturması, ağızlardaki atasözlerinin anlam ve şekil yapılarının görülmesi sebebiyledir. Tespit edilen sıfat-fiil yapılarının işaret ettiği durum açısından semantik karşılıklar ortaya konulacak ve bu doğrultuda tespit edilen sıfat-fiiller ile onların durum bildiren semantik karşılıkları arasındaki ilişki değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Atasözü , Fiilimsi , Sıfat-Fiil , Semantik , Durum Anlamı

Teşekkür

TEŞEKKÜRLER

EVALUATING THE SEMANTIC EQUIVALENTS OF THE ADJECTIVE-VERB STRUCTURES IN THE PROVERBS IN THE MOUTHS OF THE REGION

Öz

Proverbs, which are evaluated within formulaic words, are structures that represent the entire experience of humanity. When these structures are used instead of directly speaking the word, both in the standard language and in regional dialects, they ensure that the message reaches the reader more easily and more understandably. It is seen that there are adjective-verb structures in proverbs. These structures also affect the dimension of meaning that the proverb wants to emphasize. The fact that these elements, which are responsible for the structure of the sentence, have the feature of impressive and meaning-marking deepens the content that the proverbs want to emphasize. In this study, the proverbs in the work titled Proverbs and Idioms in Regional Dialects prepared by Mustafa S. Kaçalin will be scanned and the proverbs that include adjective-verb groups will be determined. The reason why proverbs in regional dialects constitute the center of the study is because the meaning and formal structures of proverbs in dialects are seen. Semantic equivalents will be presented in terms of the situation indicated by the identified participle structures, and in this direction, the relationship between the identified participle structures and their situational semantic equivalents will be evaluated.

Anahtar Kelimeler

Proverb , Verb , Adjective-Verb , Semantics , Case Meaning

Kaynakça

• Aça, M. (2013). “Kırım Tatar Atasözlerinin Toplum Hayatının İşleyiş Kurallarını Öğretme ve Hatırlatma İşlevi.” Milli Folklor, 100: 120-133.
• Aksoy, Ö. A. (1971). Atasözleri ve deyimler sözlüğü 1. Ankara: TDK Yayınları.
• Albayrak, N. (2009). Türkiye Türkçesinde atasözleri. İstanbul: Kapı Yayınları.
• Banguoğlu, T. (2004). Türkçenin grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Deny, J. (2912). Türk Dil Bilgisi Çev., Ali Ulvi Elöve. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• Ergin, M. (2019). Edebiyat ve eğitim fakültelerinin Türk dili ve edebiyatı bölümleri için Türk dil bilgisi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Gencan, T. N. (1978). Dilbilgisi. Kanaat Yayınları: İstanbul.
• Gülensoy, T. (1975). “Türk Dünyası Atasözlerinin Anlam Yönünden Benzerlikleri Üzerine Notlar.” TFAY-Belleten, 1974: 93-101.
• Hatipoğlu V. (1964). “Atasözleri ve Deyimler. “Türk Dili, XIII(152): 468-471.
• Hirik, E. (2017). “Türk Dünyası Atasözlerinde Sayılar ve Anlam Alanları.” International Journal of Languages’ Education and Teaching, 5(1): 223-241.
• Kaçalin, M. (2016). Bölge ağızlarında atasözleri ve deyimler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Koç, F. (2024). Türk Atasözlerinin Sebep-Sonuç İlişkisi Açısından İncelenmesi. XVI. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu 24-26 Ekim 2024 Şanlıurfa Harran Üniversitesi Bildiri Kitabı, Ankara: Asos Yayınevi.
• Korkmaz, Z. (2003). Gramer terimleri sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
• Türk, O. (2019). “Kültürel Miras Olarak Hayvanların Atasözlerimize Kattıkları Anlam Üzerine Bir Değerlendirme.” Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 44: 320-334.
• Üstünova, K. (1999). “Cümle Çözümlemelerinde Yüzey yapı-Derin Yapı İlişkileri.” Türk Dili, Dil ve Edebiyat Dergisi, 563: 398-406.
• Zengin, E. (2017). “Türkçedeki Fiilimsi Yapılara Sentaktik Yaklaşımın Yabancı Dil Almancanın Öğretimindeki Yeri ve Önemi.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(48): 152-159.