İRRASYONEL İNANÇLARIN GÖLGESİNDE MADDE BAĞIMLILIĞI: EBEVEYN PERSPEKTİFİNDEN NİTEL BİR ANALİZ

Yıl 2025, Sayı: 51, 509 - 547, 31.12.2025

Burak Acar , Yelda Yılmaz , Nesrin Güler , Ömer Miraç Yaman

https://doi.org/10.14520/adyusbd.1735813

Öz

Bu araştırma, madde bağımlısı bireylerin ebeveynlerinin bağımlılık sürecini nasıl anlamlandırdıklarını ve bu süreçte geliştirdikleri irrasyonel inançların çözüm arayışlarına nasıl yansıttıklarını keşfetmeyi amaçlamaktadır. Fenomenolojik desenle yürütülen çalışmada, çocukları AMATEM bünyesinde yatarak tedavi gören 23 ebeveyn ile derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler, bağımlılığın nedenlerine ve tedavisine yönelik irrasyonel inançları yansıtan iki ana tema ve on bir alt tema çerçevesinde yapılandırılmıştır. Bulgular, ebeveynlerin bağımlılık nedenlerini genellikle bakımveren eksikliği ve olumsuz akran etkisi gibi dışsal faktörlerle ilişkilendirdiklerini göstermektedir. Çalışmanın en çarpıcı bulguları ise iyileşme sürecine yönelik geliştirilen geleneksel ve kültürel temelli stratejilerde ortaya çıkmaktadır. Katılımcıların; "maddi kaynakları keserek (parasız bırakma) maddeye erişimi engelleme", "evlendirerek sorumluluk kazandırma", "mekânsal izolasyon (eve kilitleme)" ve "manevi şifa (hocaya gitme)" gibi klinik yaklaşımlardan farklılaşan yöntemlere yoğunlaştıkları saptanmıştır. Bu tür girişimlerin çoğu zaman aile içi çatışmaları artırdığı ve profesyonel tedavi sürecini karmaşıklaştırdığı anlaşılmaktadır. Çalışma sonuçları ışığında; bağımlılıkla mücadelede ailelerin bilişsel dünyasını ve kültürel referanslarını dikkate alan psiko-eğitim programlarının, aile odaklı sosyal hizmet müdahalelerinin yaygınlaştırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Bağımlılıktan etkilenen aileler , madde bağımlılığı , irrasyonel inançlar , madde kullanımı

Etik Beyan

Bu çalışma, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu tarafından 2022/333 no’lu karar ile onaylanmıştır.

UNDERSTANDING SUBSTANCE ADDICTION THROUGH IRRATIONAL BELIEFS: A QUALITATIVE INQUIRY INTO PARENTAL PERSPECTIVES

Öz

This study aims to explore how parents of individuals with substance addiction make sense of the addiction process and how the irrational beliefs they develop are reflected in their search for solutions. Conducted with a phenomenological design, the study involved in-depth interviews with 23 parents whose children were receiving inpatient treatment at AMATEM. The obtained data were structured around two main themes and eleven sub-themes reflecting irrational beliefs regarding the causes and treatment of addiction. Findings indicate that parents generally attribute the causes of addiction to external factors such as the absence of a primary caregiver and negative peer influence. The most striking findings of the research emerge in the traditional and culturally-based strategies developed for the recovery process. It was determined that participants focused on methods diverging from clinical approaches, such as "restricting financial resources (leaving penniless) to prevent access to substances," "marrying them off to instill responsibility," "spatial isolation (locking them indoors)," and "spiritual healing (visiting religious figures)". It is understood that such attempts often escalate intra-familial conflicts and complicate the professional treatment process. In light of the study results, it is recommended to expand psycho-education programs and family-oriented social work interventions that take into account the cognitive worlds and cultural references of families.

Anahtar Kelimeler

Addiction-affected families , substance addiction , irrational beliefs , substance use , addiction treatment

Kaynakça

• Al-Mahmoud, M., & AIChem, E. (2024). Understanding the Complex Roots of Addiction: An Integrative Perspective on Biological, Psychological, and Social Influences on Substance Use Disorders. International Journal of Engineering Research and Applications, 14(9), 66–67.
• Arévalo, S., Prado, G., & Amaro, H. (2008). Spirituality, sense of coherence, and coping responses in women receiving treatment for alcohol and drug addiction. Evaluation and program planning, 31(1), 113-123.
• Arndt, S., Turvey, C., Flaum, M., Boyarsky, B. K., Dilts, S., Frances, R. J., ... & Lewis, C. (2002). Addictive disorders. Psychiatric Serv, 53, 1176-1178.
• Bagheri, T., & Na'emi, A. M. (2018). The impact of family-based training on attitude to drugs and irrational beliefs among female high school students of Sabzevar with addicted parents. Scientific Quarterly Research on Addiction, 12(47), 11-28.
• Başkale, H. (2016). Nitel araştırmalarda geçerlik, güvenirlik ve örneklem büyüklüğünün belirlenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 9(1), 23-28.
• Braun, V., & Clarke, V. (2019). Reflecting on reflexive thematic analysis. Qualitative Research in Sport, Exercise and Health, 11(4), 589-597.
• Beck, A. T. (2016). Cognitive Therapy of Depression. Guilford Press. Copello, A., Templeton, L., & Powell, J. (2010). The impact of addiction on the family: Estimates of prevalence and costs. Drugs: education, prevention and policy, 17(sup1), 63-74.
• Çekiç, A., Korkmaz, K., Cömert, S. A., & Yıldırım, I. (2025). Examination of the variables related to parents' irrational beliefs: a meta-analysis study. Frontiers in Psychology, 16, 1478262.
• Çelebi, M., & Uslu, R. (2019). Relationship between addiction and family. Anatolian Journal of Psychiatry, 20, 98–100.
• Denoff, M. (1987). Akılcı duygusal terapi (N. H. Tarhan, Çev.). Timaş Yayınları.
• Dinç Yurtal, N. (1999). Akılcı olmayan inançlar ve çocuk yetiştirme. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 32(1–2), 183–196.
• Ellis, A., & Harber, H. (2021). Akılcı duygusal davranış terapisi (R. Akın, Çev.). Litera Yayıncılık.
• Ergün Başak, B., & Aydın, M. (2019). Problematic internet use in terms of the purposes of internet use, irrational beliefs, feelings of inferiority, and gender. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 6(3), 471-496.
• Görgün, F., Uğurlu, M., & Erol, N. (2010). Uyuşturucu madde kullanan çocukların anne ve babalarının özellikleri. Bağımlılık Dergisi, 11(2), 96–104.
• Hamamcı, Z., & Bağcı, C. (2017). Analyzing the relationship between parent’s irrational beliefs and their children’s behavioral problems and family function. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 733-740.
• Hojjat, S. K., Golmakanie, E., Khalili, M. N., Smaili, H., Hamidi, M., & Akaberi, A. (2016). Personality traits and irrational beliefs in parents of substance-dependent adolescents: A comparative study. Journal of Child & Adolescent Substance Abuse, 25(4), 340-347.
• Hua, K., Hongwang, X., Yujian, D., Xuefeng, W., & Wei, Z. (2022). Effects of parenting mode on student adaptability: the mediating effect of irrational beliefs. Bmc Psychiatry, 22(1), 592.
• Hyland, P., Shevlin, M., Adamson, G., & Boduszek, D. (2013). The organization of irrational beliefs in posttraumatic stress symptomology: Testing the predictions of rebt theory using structural equation modelling. Journal of Clinical Psychology, 70(1), 48-59.
• Itäpuisto, M. S. (2014). Helping the children of substance-abusing parents in the context of outpatient substance abuse treatment. Addiction Research & Theory, 22(6), 498-504.
• Kallio, H., Pietilä, A. M., Johnson, M., & Kangasniemi, M. (2016). Systematic methodological review: Developing a framework for a qualitative semi‐structured interview guide. Journal of Advanced Nursing, 72(12), 2954-2965.
• Karakaş Uğurlu, G., Yalçın, B. M., & Karataş, H. (1970). Ailelerin bağımlılık ile ilgili tutumlarının değerlendirilmesi. Türk Aile Hekimliği Dergisi, 12(4), 205–213.
• Kaya, İ. (2010). Anne-Babaların Akılcı Olmayan İnançları Ölçeği’nin geliştirilmesi: Psikometrik özelliklerinin incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kendall, P. C., Howard, B. L., & Hays, R. C. (1995). Rational-emotive therapy with children and adolescents. School Psychology Review, 24(3), 466–479.
• Kesgin, N., & Akıncı, M. A. (2018). Anne babaların ergenlik dönemindeki çocuklarına yönelik akılcı olmayan inançlarının incelenmesi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(3), 19–31.
• Kvale, S., & Brinkmann, S. (2015). Interviews. Sage. Laboy-García, G. M., Cruz-Bermudez, N. D., & Sosa-Arrufat, R. (2016). Parents’ perceptions and perspectives about their sons’ drug addiction and rehabilitation process. Revista Puertorriqueña de Psicología, 27(1), 148-164.
• Latimer, W. W., Winters, K. C., D’Zurilla, T., & Nichols, M. (2003). Integrated family and cognitive-behavioral therapy for adolescent substance abusers: A stage I efficacy study. Drug and Alcohol Dependence, 71(3), 303–317.
• Maina, G., Ogenchuk, M., Phaneuf, T., & Kwame, A. (2021). “I can’t live like that”: The experience of caregiver stress of caring for a relative with substance use disorder. Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy, 16.
• Matin, N., Ghasemi, N., & Alavi, S. (2012). A study of the irrational beliefs and their effects on the behavior of addicts. International Journal of Psychology, 6(1), 102–117.
• Metin, O., & Ünal, Ş. (2022). İçerik analizi tekniği: İletişim bilimlerinde ve sosyolojide doktora tezlerinde kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 273-294.
• Miller, W. R., & Rollnick, S. (2013). Motivational Interviewing: Helping People Change. Guilford Press. National Institute on Drug Abuse. (2010). Principles of drug addiction treatment: A research-based guide. https://nida.nih.gov/
• Pilevari, A., & Javadi, S. M. H. (2019). Effective context and familial conditions on drug addiction relapse: A qualitative study. Journal of Qualitative Research in Health Sciences, 8(2), 107-119.
• Rokach, A., & Orzeck, T. (2003). Coping with loneliness and drug use in young adults. Social Indicators Research, 61(3), 259-283.
• Sevari, K., & Terahi, R. (2024). Comparison of family functioning, social support and irrational beliefs in addicted addicts undergoing compulsory treatment and self-reported addicts in treatment centers. Social Psychology Research, 13(52), 85-98.
• Tamura, T. (2018). Effect of perceived parent–child relationship in childhood on resilience in japanese youth. Psychological Reports, 122(2), 485-505.
• Tassi, A. (2025). Perspective Chapter: Influence of Values and Beliefs on Addictive Behaviors. Tekindal, M., & Arsu, Ş. U. (2020). Nitel araştırma yöntemi olarak fenomenolojik yaklaşımın kapsamı ve sürecine yönelik bir derleme. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 20(1), 153-172.
• Outar, L., Turner, M., Wood, A., & Lowry, R. (2018). “I need to go to the gym”: Exploring the use of rational emotive behaviour therapy upon exercise addiction, irrational and rational beliefs. Performance Enhancement & Health, 6(2), 82-93.
• Özbay, Y., Yılmaz, S., Büyüköztürk, Ş., Aliyev, R., Tomar, İ., Eşici, H., ... Akyılmaz, F. (2018). Madde bağımlılığı: Temiz bir yaşam için bireyin güçlendirilmesi. Addicta: The Turkish Journal on Addictions, 5(1), 81-132.
• Uğurlu, G. K., Uğurlu, M., Turhan, L., & Türkçapar, M. H. (2012). Alkol bağımlılarında işlevsel olmayan inançlar: karşılaştırmalı bir çalışma. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 1, 113-120.
• Van Namen, D., Knapen, V., Van Staa, A., De Vries, H., Hilberink, S., & Nagelhout, G. (2023). Stress and strain: a qualitative study into the impact of having relatives with addiction problems on students’ health and daily lives. International Journal of Qualitative Studies on Health and Well-being, 18.
• Yağar, F., & Dökme, S. (2018). Niteliksel araştırmaların planlanması: Araştırma soruları, örneklem seçimi, geçerlik ve güvenirlik. Gazi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(3), 1-9.
• Yalman, M. (2019). Anne-babaların akılcı olmayan inançları ile çocuklarına yönelik psikolojik kontrol davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi. In IV. Uluslararası Eğitimde Değişim ve Yeni Yönelimler Sempozyumu Bildirileri (ss. 88–97). Eğitimde Değişim Derneği Yayınları.
• Yıldırım, B., Engin, E., & Yıldırım, S. (2011). Alkol ve madde bağımlılarında yalnızlık ve etki eden faktörler. Journal of Psychiatric Nursing, 2(1), 25-30.
• Yılmaz, A., Can, Y., Bozkurt, M., & Evren, C. (2014). Alkol ve madde bağımlılığında remisyon ve depreşme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 6(3), 243-256.
• Yong, Z., Li, H., & Zou, S. (2011). Association between cognitive distortion, Type D personality, family environment, and depression in chinese adolescents. Depression Research and Treatment, 1-8.
• Zeng, Y., Han, L., Cheng, Y., & Jia, C. X. (2022). How anti-substance abuse campaigns ınfluence substance abusers’ psychological health in chinese communities: The mediating role of perceived stigma. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(11), 6687.