YÜKSELMENİN İLK MENZİLİNE BİR İSRÂ: “MİRÂCİYE VE MİRÂC-NÂMELERDE KUDÜS VE MESCİD-İ AKSÂ

Öz

Klasik edebiyatımızda dinî referanslı tevhit, münâcât, naat gibi sayısı onlarla ifade edilen pek çok nazım türü kullanılmıştır. Bunlardan önemli miktarda işlenmiş olanlarından biri de mirâciyye ve mirâc-nâmelerdir. Hz. Muhammed’in Mescid-i Harâm’dan Mescid-i Aksâ’ya oradan da ilahî makama olan yükselişini anlatan bu eserler daha çok manzum şeklindedir. Manzum eserler ışığında Hz. Peygamber’in mucizelerinden olan Mirâc vakasının duraklarından Mescid-i Aksâ ve mahalli olan Kudüs, çalışmamızın merkezini teşkil eder. Çalışma, günümüzde dahi dinî ve stratejik önemini koruyan Kudüs ve Mescid-i Aksâ’nın Mirâc hadisesine katkısını ve bu olaya dayalı oluşturulan insan-mekân-zaman algısını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Kudüs şehrini de mana itibariyle kuşatan Mescid-i Aksâ’nın, mirâciyelerde ne şekilde geçtiği üzerine kurulu olan çalışmamızın metin temini ve tematik fişleme çalışması, Prof. Dr. Mehmet Arslan’ın Manzum Mi‘râc-nâme ve Mi‘râciyyeler I-II adlı iki ciltlik kapsamlı ve detaylı eseri üzerinden yapılacaktır. Çalışmada Kudüs ve Mescid-i Aksâ, klasik şiirin estetik ve benzetmeye dayalı, sanatlı söyleyişleri çerçevesinden değil sadece Mirâcı konu edinen mirâciyeler üzerinden incelenecektir. Konuya dair tarihî süreçte ortaya konan metin malzemesinin çokluğu benzer muhtevaya sahip beyitlerden sadece birini seçmemizi zorunlu kılmıştır. Bu seçimde de bağlam duyarlılığımızı en önde tutan beyitler belirleyici olmuştur. Çalışmayla mirâciyelerin içinde rast gelinen Kudüs ve Mescid-i Aksâ teması farklı başlıklarda ve zengin bir muhtevayla dikkatlere sunulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kudüs
• Mescid-i Aksa
• Miraciye
• Mirac-name
• Kubbetü's-Sahre

A JOURNEY TO THE FIRST STAGE OF ASCENSION: “QUDUS AND MASJID AL-AQSA IN MIRĀJIYE AND MIRĀJ-NĀMES”

Öz

In our classical literature, many verse forms with religious references such as tawhid, münācāt and naat were used. Among these, mirājiyya and mirāj-nāmas are among the most important ones. These works, which describe the ascension of the Prophet Muhammad from Masjid al-Harām to Masjid al-Aqsa and from there to the divine station, are mostly in verse form. In the light of the manzum works, Masjid al-Aqsa and Qudus, one of the stops of the Mirāj, one of the miracles of the Prophet, constitute the center of our study. The study aims to reveal the contribution of Qudus and Masjid al-Aqsa, which maintain their religious and strategic importance even today, to the Mirāj event and the perception of human-space-time created based on this event. The text supply and thematic tagging of our study, which is based on how Masjid al-Aqsa, which also encompasses the city of Qudus in terms of meaning, is mentioned in the mirājiyyes, will be done through Prof. Dr. Mehmet Arslan's comprehensive and detailed two-volume work titled Manzum Mi'râc-nâme and Mi'râciyyeler I-II. In this study, Qudus and Masjid al-Aqsa will be analyzed only through the mirājiyyahs that deal with the Mirāj, and not within the framework of the artistic expressions of classical poetry based on aesthetics and simile. The abundance of textual material on the subject in the historical process made it necessary for us to choose only one of the couplets with a similar content. In this selection, the couplets that keep our contextual sensitivity at the forefront have been decisive. This study will present the theme of Qudus and Masjid al-Aqsa in different titles and with a rich content.

Anahtar Kelimeler

• Qudus
• Masjid al-Aqsa
• Mirajiye
• Miraj-name
• Dome of the Rock

Kaynakça

1. Akar, M. (1987). Türk Edebiyatında Manzum Mi‘râc-nâmeler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
2. Akdoğan, Y. (1989). “Mi‘râc, Mi‘râc-nâme ve Ahmedî’nin Bilinmeyen Mi‘râc-nâmesi”. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 9: 264-310.
3. Alıcı, L. (2004). “Arif Süleyman ve Hilye-i Nebi Adlı Eseri”. Akademik Araştırmalar Dergisi, 22: 129-148.
4. Altınova, M. (2018). “Klasik Türk Şairlerinin Dilinden Kudüs ve Mescid-i Aksâ”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 2: 138-158.
5. Armağan, A. L. (2000). “XVIII. Yüzyılda Hac Yolu Güzergâhı ve Menziller”. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 20: 73-118.
6. Arslan, M. (2019). Manzum Mi‘râc-nâme ve Mi‘râciyyeler I-II. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
7. Atvur, S. (2020). “Ortadoğu Jeopolitiğinde Kültürel Yansımalar: Kültürel Miras Üzerine Bir Değerlendirme”. Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 2: 81-110.
8. Bozkurt, N. (2002). “Kubbetü’s-Sahre”, DİA, C. 26, s. 304-308.

9. Bozkurt, N. (2004). “Mescid-i Aksâ”, DİA, C. 19, s. 268-271.
10. Coşan, M. E. (2021). Miraç Yol-Yolculuk-Yolcu. İstanbul: Server Yayınları.
11. Çelebioğlu, A. (1998). Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: MEB Yayınları.
12. Duman, M. Z.; Altundağ, M. (1998). “Hurȗf-ı Mukattaa”, DİA, C. 18, s. 401-408.
13. Ergun, S. N. (1943). Türk Musikisi Ansiklopedisi-I, İstanbul: Rıza Koşkun Matbaası.
14. Eliade, M. (1991). Kutsal ve Dindışı. çev. Kılıçbay, M. A., Ankara: Gece Yayınları.
15. Fidan, E. S. (2024). Diriliş Şehirleri Atlası: Sezai Karakoç'un Şiirinde İslam Coğrafyası. Tüm Yönleriyle Sezai Karakoç Din ve Medeniyet Düşüncesi. ed. Şamlıoğlu, K.- Demirhan, Y., Bursa: Ekin Yayınları.
16. Kaplan, M. (2001). “Divan Şiirinde Hazret-i Muhammed”. Köprü Dergisi, 74: 106-117.
17. Karaoğlan, A. (2017). “İsrâ ve Mi’râc Hadisesi Üzerine Bir Giriş Denemesi”. Bilimname Dergisi, 34: 555-601.
18. Karasu, B. (2024). Giritli Ahmed Efendi’nin Fezâil-i Kuds-i Şerîf’i. İstanbul: Kriter Yayınevi.
19. Keleş, R. (2018). Divan Şiirinde Miʻrâciyye Kasideleri -Tespit ve Tahlil-. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
20. Kılıç, M. E. (2022). Mirâcın Tasavvufî Boyutu. Osmanlı Kültür Ortamında Miraç ve Yolculuk Durakları. ed. Taşkent, A. vd., İstanbul: Dergâh Yayınları.
21. Kur’ân-ı Kerim Meâli. (2011). Ankara: TDV Yayınları.
22. Müslim, Ebu’l-Hüseyn b. Haccâc el- Kuşeyrî. (1981). el-Câmiu’s-Sahîh I-III. İstanbul.
23. Öz, M. (1992). “Burak”, DİA, C. 6, s. 417.
24. Öztuna, Y. (1974). Türk Musikisi Ansiklopedisi-I. İstanbul: MEB Yayınları.
25. Öztürk, M. (2017). “Türk Edebiyatında Kudüs Teması”. Journal of Islamicjerusalem Studies, 17: 39-57.
26. Pala, İ. (1995). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
27. Subaşı N. (2019). Din ve Toplum. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
28. Şener, H. (2016). “Türk Edebiyatında Mi‘râciyye Geleneği ve Harputlu Rahmî’nin Beyân-ı Mi‘râc Başlıklı Manzumesi”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26: 77-91.
29. Tanyıldız, A. (2013). “Süleymaniye Kütüphanesi‟ndeki 1211 Numaralı Na‘t ve Mi‘râciyye Mecmûası”. Turkish Studies Dergisi, 8: 525-547.
30. Uğurluel, T. (2016). Arzın Kapısı Kudüs. İstanbul: Timaş Yayınları.
31. Uzun, M. (2005). “Mirâciyye”, DİA, C. 30, s. 135-140.
32. Ünlü, B. (2018). Modern Türk Şiirinde Kudüs, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
33. Yaman, B.; Dikmen, M. (2006). “Metin ve Resim Bakımından Mi‘racnâme (Paris Bibliotheque Nationale, Turc 190) ve İlâhî Komedya‟daki Benzerlik Üzerine Bir Karşılaştırma”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2: 147-168.
34. Yavuz, S. S. 82020). “Mi‘rac”, DİA, C. 30, s. 132-135.
35. Yılmaz, K. (2017). “Türk İslam Edebiyatında Faziletnameler ve Mekke, Medine, Kudüs, Şam Üzerine Yazılmış Manzum Bir Faziletname”. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2: 366-381.