KLASİK TÜRK EDEBİYATININ ZARİF GÜZELLERİNDEN TERS LALENİN (ŞAHTUĞUN) BİR REDİFTE(N) YANSIYAN AKİSLERİ

Öz

Eserlerini ortaya koyarken birçok başka unsurla birlikte tabiattan da geniş şekilde yararlanan Klasik Türk edebiyatı şairleri, çiçeklere özel bir yer vermişlerdir. Şairlerin özellikle mevsimleri anlattıkları edebî türlerde çiçekler, ön plana çıkarılmıştır. Tabiatın diğer unsurlarıyla birlikte çiçeklerin de canlandığı ilkbahar, Klasik Türk şiiri-çiçek ilişkisinin en çok yansıma bulduğu zaman dilimidir, denilebilir. Hemen her insan gibi şairler de baharın gelişiyle birlikte duydukları heyecanı ve şevki dile getirirken çiçekleri ayrıcalıklı bir yere oturtmuşlardır. Çalışmada, 19. yüzyıl Klasik Türk edebiyatı şairlerinden, Eskicuma’da doğup orada vefat eden Hamdî’nin “tug-ı şâh” redifli bir kasidesi incelenmiştir. Redifi oluşturan kelime, isimleri arasında tuğ-ı şâhî ve şahtuğunun da yer aldığı ters lale çiçeğidir. Anavatanı Anadolu’yla Balkanlar olan bu zarif çiçek, kuvvetle muhtemel o coğrafyada doğup vefat eden Hamîd’in de dikkatini çekmiş olmalıdır. Bu durum, şairin gösterişli çiçekleri bulunan ters laleyi “tug-ı şâh” redifiyle bir kasidesinde söz konusu etmesine yol açmış olsa gerektir. Hamîd; nesib, tegazzül, methiye ve dua kısımlarına yer vererek kaleme aldığı kasidesinde bölümlerin özellikleriyle doğru orantılı olarak ters laleyi renk, şekil ve koku ilgisine dayanarak türlü edebî sanatlarla tasvir etmiştir. Memdûhunun bir vezir olmasından da hareketle şairin, “tug-ı şâh” terkibini birden fazla beyitte hem şahtuğu (ters lale) hem de vezirlik sembollerinden biri olan tuğla ilişkilendirdiği dikkati çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• 19. Yüzyıl
• Eskicumalı Hamîd
• Divan
• Kaside
• Tûg-ı Şâh

REFLECTIONS OF THE ELEGANT BEAUTY OF CLASSICAL TURKISH LITERATURE, THE INVERTED TULIP (ŞAHTUG), IN A REDIF

Öz

Poets of Classical Turkish literature, who drew extensively on various elements including nature when composing their works, gave particular prominence to flowers. Especially in literary genres that depict the seasons, flowers are placed in the foreground. Spring, a time when flowers blossom alongside other elements of nature, can be regarded as the season in which the connection between Classical Turkish poetry and floral imagery is most vividly expressed. Like most people, poets too reserved a special place for flowers in articulating the joy and excitement they felt with the arrival of spring. The present study examines a qasida with the redif "tûg-ı şâh" by Hamdî, a 19th century Classical Turkish poet who was born and died in Eskicuma. The phrase forming the redif, tûg-ı şâh, refers to the inverted tulip (şahtûğ), a flower whose other names include tuğ-ı şâhî. Native to Anatolia and the Balkans, this elegant flower likely caught the attention of Hamdî, who lived and died in that same geography. It is probable that this led the poet to include the visually striking inverted tulip in a qasida centered around the redif tûg-ı şâh. In his poem, which includes the traditional sections of nesib, tegazzül, methiye, and dua, Hamdî portrays the inverted tulip through various literary devices that highlight its color, form, and fragrance, in accordance with the thematic focus of each section. Given that the poem’s subject of praise is a vizier, it is also noteworthy that the poet connects the phrase tûg-ı şâh with both the şahtûğ and the tuğ, which symbolizes vizieral authority, in multiple couplets.

Anahtar Kelimeler

• 19th Century
• Hamdî of Eskicuma
• Divan
• Qasida
• Tûg-ı Şâh

Kaynakça

1. Açıl, B. (2015). “Klasik Türk Şiirinde Estetik Bir Unsur Olarak Çiçekler”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi (FSM Scholarly Studies Journal of Humanities and Social Sciences), (5): 1-28.
2. Aksu, E. ve Erken, K. ve Kaya, Erdal (2002). İhracatı yapılan doğal çiçek soğanları. Yalova: Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü.
3. Akün, Ö. F. (1994). “Divan Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), 9. Cilt, İstanbul: TDV Yayınları: 389-427.
4. Alp, Ş. (2006). Doğal çiçek soğanları ve ters lale koruma önlemleri ve yetiştiriciliği Fritillaria imperialis L. Altınova/Yalova: Doğal Çiçek Soğancıları Derneği.
5. Arslan, M. (2014). “HAMÎD, Seyyid Ahmed Efendi, Eskicumalı (d. ?/? - ö. 1259/1843) divan şairi (Divan/Yazılı Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)”, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hamid-seyyid-ahmed-efendi-eskicumali (Erişim Tarihi: 05.05.2025).
6. Bayram, Y. (2001). Çiçekler ve Diğer Bitkilerin Dîvân Şiirine Yansımaları İle Anlam Çerçeveleri (2 Cilt). Yayımlanmamış doktora tezi, T.C. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
7. Bayram, Y. (2007). “Klasik Türk Şiirinde Duyguların Dili: Çiçekler”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, (2/4): 209-219.
8. Bektaş, G. (2018). XV. Yüzyıl Klâsik Türk Şiirinde Mevsimler. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Kütahya: T.C. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya.

9. Bozbek, H. (2007). Kütahya ve Eskişehir’de Yayılış Gösteren Bazı Fritillaria Taksonları Üzerinde Anatomik ve Morfolojik Çalışmalar. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Dumlupınar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Kütahya.
10. Büyükkaya, N. ve Mirzaoğlu, F. G. (2024). “Türk Kültürü Bağlamında Anadolu’da Lâle Motifi ve Ters Lâle”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (34): 515-532.
11. Çavuşoğlu, M. (1986). “Kaside”, Türk Dili Dergisi Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri), (414-415-416), s. 17-77.
12. Çetin, K. (2014). Divan Şiirinde Kaside Nesiblerinin Yansımaları ve Anlatım Teknikleri. Yayımlanmamış doktora tezi, T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
13. Çetin, K. ve Dikmen, M. (2021). “Ahmed-i Rıdvân Divanı’nda Bir Kasidede Açan Antalya Çiğdemi”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (44), Denizli: 225-235.
14. Çukurlu, T. (2024a). “Balkanlarda Açan Bir Çiçek: Eskicumalı Hamîd’in Gül Tasvirleri”. Uluslararası Filoloji Bengü, 4 (1): 23-36.
15. Çukurlu, T. (2024b). “Nevrûzu hüzünle karşılamak: Eskicumalı Hamîd’in Nevrûziyesi üzerine”. Dîvân Yolunda Bir Bilge Prof. Dr. Bayram Ali Kaya Armağan Kitabı (Editör: Vildan S. Coşkun), Sakarya: Sakarya Üniversitesi Kültür Yayınları: 291-306.
16. Demirci, M. (1983). “Nûr-ı Muhammedî”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, (I): 239-258.
17. Dilik, M. (2016). Şemdinli Lalesi (Fritillaria İmperialis L.) ve Adıyaman Lalesi (F.Persica L.)’Nin Doku Kültürüyle Çoğaltılması. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
18. Doğan, H. (2018). “Klasik Türk Şiirinde Çiçekler”. Çiçek Kitabı (Haz.: Emine Gürsoy Naskali), İstanbul: Dergâj Yayınları: 418-435.
19. Elçin, Ş. (1993). Türk edebiyatında tabiat. Ankara: Atatürk, Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
20. Erdoğan, K. ve Akgül, S. (2016). “Divan Şiirinde Gül Redifli Gazeller Üzerine Bir İnceleme”. Cumhuriyet Üniversitesi (CÜ) Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 40 (2): 53-65.
21. Erdoğan, M. (2013). Güzellik unsurlarıyla divan şiirinde sevgili. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
22. Erkal, A. (2001). “Divan Edebiyatı’nda Hazaniyye ve Nev’i’nin ‘Hazaniyye-i Latife’ İsimli Kasidesi”. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, (18): 107-152.
23. Gıynaş, K. A. (2016). “Eskicumalı Ahmed Hamîd Dîvânı’nda Yirmili Nazım Şekline Bir Örnek”. The Journal of Academic Social Science Studies JASSS International Journal of Social Science: 397-411.
24. Gıynaş, K. A. (2021). “Dîvân (Hamîd) şiirler Hamîd, Eskicumalı Ahmed Hamîd (d. ? /? - ö. 1259/1844)”. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-hamid-tees-3, (Erişim Tarihi: 05.05.2025).
25. Göre, Z. (2009). “Divan Şiirinde “Cünûn Eyyâmı” Olarak Bahar”. Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları, (2/3): 282-295.
26. Gür, D. (2003). Çiçek İsimleriyle Rediflenmiş Kasideler. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyon.
27. Gürbüzer, G. (2018). Zambak’ta (Iris germanica L.) Rizom Verimi, Uçucu Yağ Oranı ve Kompozisyonuna Hasat Zamanlarının Etkisi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, T.C. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Isparta.
28. İlhan, E. (2015). Ters Lale (Fritillaria imperialis L.) Bitkisinde In Vıtro Koşullarda Organ Rejenerasyonlarının Sağlanması. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
29. İnalcık, H. (2010). Seçme eserleri: III has-bağçede 'ayş u tarab nedimler şairler mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yaylnları.
30. İpek, A. (2008). Klâsik Türk Şiirinde Gül Redifli Kasideler. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, T.C. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
31. Kalender, A. (2002). “Taze Can Buldu Cihan”: Osmanlı Şiirinde Bahar. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
32. Kiél, M. (1995). “Eskicuma”. DİA, 11. Cilt, İstanbul: TDV Yayınları: 396-397.
33. Koçu, R. E. (1969). Türk giyim, kuşam ve süslenme sözlüğü. Sümerbank Kültür Yayınları.
34. Köksal, M. F. (2019). “Klasik Türk Edebiyatının Sıra Dışı Örneklerini Toplayan İlginç Bir Şiir Mecmuası: Mecmû’a-i Nevâdir”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi (aded), 3 (4): 84-123.
35. Köprülü, M. F. (1980). Türk edebiyatı tarihi. (Gerekli sâdeleştirmeler ve notlar ilâvesiyle yayımlayanlar: Orhan F. Köprülü ve Nermin Pekin), İkinci Basım, İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş.
36. Kurnaz, C. (1991). “Bahar”. DİA, 4. Cilt, İstanbul: TDV Yayınları: 468-469.
37. Kutlar, Fatma S. ve Öztekin, Ö. (2006). “Divan Şiirinde Çiçeklere Dair”. II. Uluslararası Gölbaşı Göller-Andezit ve Sevgi Çiçeği Festivali, (Editör: Ayşe Boşgelmez), Ankara: 601-627.
38. Küçük, Ş. (2022). “Bir Menâkıbın Aynasından 19. Yüzyıl Osmanlısında Siyasi ve Sosyal Hayat: Kemal-nâme-i Düğümlü Baba Cild-i Sâlis Örneği”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi (Apjir), 6 (3): 377-398.
39. Mehmed Süreyya. (1996). Sicill-i Osmanî. (Yayına Haz.: Nuri Akbayar). (Eski Yazıdan Aktaran: Seyit Ali Kahraman). C. 1, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
40. Ocak, A. Y. (1992). “Bektaşîlik”. DİA, 5. Cilt, İstanbul: TDV Yayınları: 373-379.
41. Onay, A. T. (2007). Açıklamalı divan şiiri sözlüğü eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. (Haz.: Cemal Kurnaz). Ankara: Birleşik Yayınevi.
42. Öbek, A. İ. (2020). “Nevruz’la Muharrem’in Karşılaşması”. KÜLTÜRK Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (KÜLTÜRK The Journal of Turkish Language and Literature Studies), (2): 27-46.
43. Ölker, P. (2023). “Türk Edebiyatında Nur-ı Muhammedî Konulu Eserler ve Çağatayca Nur-name -2“, Selçuk Türkiyat, (60): 227-243.
44. Özcan, A. (1993). “Cülûs”. DİA, 8. Cilt, İstanbul: TDV Yayınları: 108-114.
45. Özcan, A. (2013). “Müslüman Türk Devletlerinde Vezirlik”. DİA, 43. Cilt, İstanbul: TDV Yayınları: 82-87.
46. Özler, F. (2021). “Tac Mahal’de Ağlayan Gelin (Ters Lale Motifi)”. Sanat Tarihi Yıllığı- Journal of Art History, (30): 145-168.
47. Satıcıoğlu, H. (2020). “Batken’de (Kırgızistan) ve Batman’da (Türkiye) Ters Lale Efsaneleri”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi (itobiad), 9 (1): 417-434.
48. Şenödeyici, Ö. (2012). “Eskicumalı Hamîd’in Bir Şiirini Yeniden İnşa Etme Denemesi”. Alevilik Araştırmaları Dergisi, (4): 191-200.
49. Şentürk, A. A. (2015). “Manzum Metinler Işığında Bir Kalender Dervişinin Profili”. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 10 (8): 141-220.
50. Tekşen, M. (2004). Akdeniz bölgesi’ndeki (Türkiye) Firitillaria L. (Liliaceae) cinsinin revizyonu. Yayımlanmamış doktora tezi, Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
51. Uludağ, S. (2007). “Nûr”. DİA, 33. Cilt, İstanbul: TDV Yayınları: 244-245.
52. Yaman, E. (2022). Divan şairlerinin penceresinden dört mevsim (yedi farklı bölgeden yedi divan). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, T.C Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kastamonu.
53. Yavuz, S. (2019). Eskicumalı Hamîd divanı (inceleme-metin). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, T.C. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
54. Yeniterzi, E. (1993). Divan şiirinde naat. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
55. Yıldırım, Ali (2004/1). “İslam’ın Tabiat Anlayışı ve Divan Şiirine Yansımaları”, İlmî Araştırmalar, (17), s. 155-173.