JAMES BALDWIN VE DEMIR ÖZLÜ’NÜN ROMANLARINDA MEKÂN VE BELLEK

Öz

Mekân, edebî eserlerde kültürel kimlik ve belleğin inşasında temel bir unsur olarak işlev görür ve karakterlerin özbenliğinin oluşumuna dair unsurları yansıtma gücünü taşır. Bu bağlamda dış çevre betimlemeleri karakterlerin duygu ve düşünce dünyalarının dışavurumunda önemli role sahiptir. Bu makalede Baldwin'in Another Country romanı ile Demir Özlü'nün Amerika 1954 romanı, özellikle mekân kurgusuna odaklanarak analiz edilmektedir. Baldwin ve Özlü'nün eserleri mekân ve belleği kavramsallaştırma, kurgulama biçimleri ve bu kavramların işlevleri açısından incelenmektedir. Toplumsal duyarlılıkları ile öne çıkan bu iki yazar bellek mekânlarını resmettikleri eserleriyle psikolojik ve sosyolojik olgularla bireyin ve toplumun varoluş serüvenini estetik düzleme taşır. Ayrımcılığa ve hegemonik değerlere karşı mücadele etmenin yanı sıra iktidar aygıtlarını eleştiren Baldwin ve Özlü’nün metropollere dair görüşleri bu iki yazarın kapitalizm ve ırkçılık karşıtı söylemlerine işaret eder. Bu çalışmada Baldwin ve Özlü’nün özellikle New York'u betimlemelerinden yola çıkarak bu iki yazarın mekânsal unsurlar üzerine düşüncelerine dikkat çekmek amaçlanmaktadır. Ayrıca bellek ve kimliğin yeniden inşasında mekânın kilit rolü vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Demir Özlü
• James Baldwin
• mekân
• bellek
• karşılaştırmalı edebiyat

SPACE AND MEMORY IN THE NOVELS OF JAMES BALDWIN AND DEMIR ÖZLÜ

Öz

In literary studies, space functions as a basic element in constructing cultural identity and memory, which reflects formations of the characters’ elements related to formations of self-awareness. Descriptions of the external environment play a key role in expressing the emotional and mental worlds of the characters. This article offers an analysis of James Baldwin’s novel Another Country and Turkish author Demir Özlü’s novel Amerika 1954, with a particular emphasis on their representations of space. This study examines the narrative strategies employed by Baldwin and Özlü in their conceptualisation and construction of space and memory, and the function of these concepts in their works. Authors who stand out for their social awareness depict the psychological and sociological phenomena of individuals and societies through their works, which portray places of memory and convey these phenomena to an aesthetic realm. Baldwin and Özlü's views on metropolises, which evince an opposition to discrimination and hegemonic values while criticising instruments of power, reveal their anti-capitalist and anti-racist stance. This article aims to draw attention to these two authors’ reflections on the spatial elements by means of their descriptions of New York. Furthermore, the text highlights the crucial part that space plays in the process of rebuilding memory and identity.

Anahtar Kelimeler

• Demir Özlü
• James Baldwin
• space
• memory
• comparative literature

Kaynakça

1. Aksoy, S. Elif. (2013). “Demir Özlü” Dictionary Turkish Novelists Since 1960 (DLB 373). Ed., Burcu Alkan, Çimen Günay-Erkol New York: Gale Publishing, 225-236.
2. Baldwin, J. (2017). Bundan Sonrası Ateş. Çev., Kıvanç Güney, İstanbul:Yapı Kredi Yayınları.
3. Baldwin, J. (2019). Bir Başka Ülke. Çev., Çiğdem Öztekin. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
4. Baldwin, J. (2020). Ben Senin Zencin Değilim. Çev., Sevin Okyay. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınları.
5. Baldwin, J. (2021). Bir Vatan Evladının Notları. Çev., Suat Ertüzün. İstanbul: Can Sanat Yayınları. Baldwin, J. (2024). Şeytanı Gördüm Çev., Fatma Cihan Akkartal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
6. Baldwin, J. (2025). Giovanni’nin Odası. Çev., Ç. Öztekin. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
7. Benesch, K. (2005). “Concepts of Space in American Culture” Space in America: Theory - History - Culture, BRILL,11-24.
8. Berberoğlu, S. (2022). James Baldwın's Role In Fıghtıng Racısm In Amerıca, M.A. Thesis Van Yüzüncü Yıl Unıversıty, Van.

9. Bezirci, A. (1994). 1950 Sonrasında Hikâyecilerimiz. İstanbul: Evrensel Yayınları.
10. Cezzar, E. (2007). Dost Mektupları Çev. S. Selvi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
11. Dirlikyapan Özata, J. (2010) Kabuğunu Kıran Hikâye. İstanbul: Metis Yayınları.
12. Field, D. (2011). James Baldwin. Tavistock, Devon, U.K.: Northcote House British Council.
13. Fortuny, K. (2017). Amerikalı Yazarlar İstanbul’da, Çev. Zeynep Arıkan. İstanbul: Edebi Şeyler.
14. Geçen, S. (2022). Sürgün Varoluş: Demir Özlü. Çizgi Kitabevi: Konya.
15. Gros, F. (2023). Yürümenin Felsefesi . Çev. Ulutaşlı, A., İstanbul: Kolektif Kitap.
16. Gürbilek, N. (2020). İkinci Hayat. İstanbul: Metis Yayınları.
17. Hulser K. (2012). “Exhibiting Slavery at the New-York Historical Society” Politics of Memory: Making Slavery Visible in the Public Space. Ed., Ana Lucia Araujo, Taylor & Francis Group, 284-307.
18. Kurt, M. (2007). 1950 Sonrası Türk Edebiyatında Varoluşçu Felsefeden Etkilenen Yazarların Romanlarında Yapı, Tema ve Anlatma. Gazi Üniversitesi, Doktora tezi, Ankara.
19. Küçükal, A. E. (2019). Demir Özlü’nün Eserlerinde Kent ve İnsan. Hacettepe Üniversitesi, Yüksek Lisans tezi, Ankara. Leeming, D. (1994). James Baldwin. Alfred A. Knopf .
20. Lefebvre, H. (2000).Şehir Hakkı II. Translated by M. Yetkin. Sel Publication.
21. Lefebvre, H. (2023). Mekânın Üretimi. Translated by I. Ergüden. Sel Publication.
22. Miller, L. J. (1999). “The Discovery of What It Means to be Witness: James Baldwin’s Dialectics of Difference.” James Baldwin Now. New York UP, 331-359.
23. Muyumba, W. M. (2009). The Shadow and the Act: Black Intellectual Practice, Jazz Improvisation, and Philosophical Pragmatism. University of Chicago Press.
24. Nora, P. (2022). Hafıza Mekânları. Çev. M. Emin Özcan. Ankara: Doğu-Batı Yayınları.
25. Oral, Z. (2011). O Büyülü İnsanlar, İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
26. Önder, A. (2024). “Bireyin Ve Toplumun Dönüşümünü Mekân Ve Belleğin Işığında Okuma: Bir Yaz Mevsimi Romansı.” Politik Edebiyat Kuram Ve Uygulamalar. Ed. Ulaş Bingöl, Enser Yılmaz. Efe Akademi Yayınları, 187-214.
27. Önder, A. (2025).“Reading Amerika 1954 In The Light Of Concepts Of Space And Memory.” 11th Internatıonal New York Conference On Evolvıng Trends In Interdıscıplınary Research & Practıces, 1-3 February, New York.
28. Özbek Akıman, Ö. (2024). “James Baldwin’in “Kasvetli Soru”su ve Türkiye’de ‘Düşenin Dostu’ Olmak” Litera, 34 (1), 307-328.
29. Özlü, D. (1991). Ne Mutlu Ulyssses Gibi. İstanbul: Simavi Yayınları.
30. Özlü, D. (1999). Paris Güncesi. İstanbul: P Kitaplığı .
31. Özlü, D. (2003a). Şapka, Deniz Kıyısı ve Yüz. İstanbul: Dünya Yayıncılık.
32. Özlü, D. (2003b). Kentler Kadınlar Yazarlar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Özlü, D. (2010). Kanal Kentlerinde. İstanbul: Sel Yayıncılık.
34. Özlü, D. (2017). Özyurdunda Yabancı Olmak Demir Özlü Ferit Edgü Mektuplaşmaları, İstanbul: Sel Yayıncılık.
35. Özlü, D. (2022a). İşte Senin Hayatın. İstanbul:Yapı Kredi Yayınları.
36. Özlü, D. (2022b). Bir Küçükburjuvanın Gençlik Yılları, Bir Uzun Sonbahar, Bir Yaz Mevsimi Romansı. İstanbul :Yapı Kredi Yayınları.
37. Özlü, D. (2023). Amerika 1954. İstanbul:Yapı Kredi Yayınları.
38. Rodger, R. (2012). “The Significance of the Metropolis” Thick space: Approaches to metropolitanism. Ed. Brantz, D., Disko, S., & Wagner-Kyora, G. Bielefeld, Ger: Transcript Verlag, 85-104.
39. Rosenblatt, R. (1986). “Out Of Control: Go Tell It On The Mountain and Another Country.” Modern Critical Views James Baldwin. Ed. H. Bloom. Chelsea House Publishers, 77- 86.
40. Sennett, R. (2022). Gözün Vicdanı Kentin Tasarımı ve Toplumsal Yaşam. Çev.Süha Sertabiboğlu, Can Kurultay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
41. Savat, D. (1993). ‘Qest for Identity’ in James Baldwin’s Dramatic Works. Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, İzmir.
42. Şahin, V. (2023). Necip Fazıl Kısakürek’in Şiirlerinde Kronotopsal İmgelem: Zamanın İçinde Mekân, Mekânın İçinde Zaman, Ankara: Akçağ Yayınları.
43. Şimşek, F.B. (2019). Bireysel Tarihin Kronotopu Olarak Kent ve Kent Unsurları: Demir Özlü Örneği. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Yüksek Lisans tezi, Ankara.
44. Zaborowska, M. (2009). James Baldwin’s Turkish Decade: Erotics of Exile. Durham: Duke University Press.