THE PROTOTYPE OF THE PROFESSIONAL MUSICIAN IN CLASSICAL TURKISH MUSIC FROM PAST TO PRESENT: FIELDS OF PRACTICE AND INCOME PATTERNS

Öz

Professionalism, although a concept challenging to define comprehensively due to its diverse content and contexts in the realms of science, art, and philosophy, is predominantly interpreted within a framework oriented toward material gain and vocationalization in the specific context of classical Turkish music. In the second half of the 19th century, with the emergence of traditional coffeehouses with music and gazinos, musicianship began to gain recognition as a professional occupation, giving rise to a typology of professional musicians within the Ottoman musical sphere. Over time, this notion of “professional” musicianship, initially centered on casino and coffeehouse performance, expanded across an increasingly broad spectrum—from phonograph artists to radio performers, from cinema and dubbing artists to talk show hosts, and ultimately to digital-age applications. This expansion reflects the gradual widening of the professional musician’s domain. Examining this alternative and multifaceted “artistic order” in Turkish music through the lens of income patterns that facilitate professionalism offers insights for understanding performance from a novel perspective. By constructing a historical panorama of these processes and analyzing the developmental trajectories of the collected data, this study aims to investigate the evolution from mastery to professionalism in music, from the Ottoman period to the present, with a particular focus on the “profession of musicianship.” The study employs qualitative research methods, incorporating a documentary scanning model and document analysis.

Anahtar Kelimeler

• Professional musician
• amateur musician
• music-hall performance
• music venues
• music technologies

KLÂSİK TÜRK MÜZİĞİNDE GEÇMİŞTEN BUGÜNE PROFESYONEL MÜZİSYEN PROTOTİPİ: UYGULANMA ALANLARI VE KAZANÇ ÖRÜNTÜLERİ

Öz

Profesyonellik; bilim, sanat ve felsefe dünyasında farklı içerik ve bağlamları dolayısıyla bugün bütüncül bir anlayışla tanımlanması güç olan kavramlardan biri olarak değerlendirilse de klâsik Türk müziği özelinde çoğunlukla maddi kazanca ve meslekleşmeye endeksli bir çerçeve içinde yorumlanmaktadır. Çalgılı kıraathane ve gazinoların varlık göstermeye başladığı 19. yüzyılın ikinci yarısı içinde, müzisyenliğin de meslekî düzeyde geçerlilik kazanmaya başlaması, Osmanlı müzik dünyasında bir profesyonel müzisyen tipolojisini gündeme getirmiştir. Gazino ve kıraathane müzisyenliğinden başta olmak üzere zaman içinde; taş plâk sanatçılığından radyo icracılığına, sinema ve dublaj sanatçılığından talk show programcılığına ve nihayet internet çağı uygulamalarına uzanan bu “profesyonel” müzisyenlik anlayışının giderek çok daha geniş bir alana yayıldığı dikkati çekmektedir. Dolayısıyla Türk müziğinde hem yeni arz-talep dengeleri, hem de estetik açıdan yeni standartların geliştirildiğine işaret eden bu alternatif ve çok yönlü “sanat düzeni”nin profesyonelliğe alan açan kazanç örüntüleri ekseninde araştırılması, icracılığa farklı bir çerçeveden bakma olanağı sağlayacak veriler içermektedir. Söz konusu süreçlerin tarihsel bir panoramasını çizerek elde edilen verilerin gelişim seyirlerini inceleme ve karşılaştırma amacı güden bu çalışma, aynı zamanda Osmanlı asırlarından günümüze kadar müzikte üstatlıktan profesyonelliğe evrilen süreci “müzisyenlik mesleği” özelinde mercek altına almayı hedeflemektedir. Çalışmanın şekillendirilmesinde nitel araştırma yöntemi, belgesel tarama modeli ve doküman analizinden faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Profesyonel müzisyen
• amatör müzisyen
• gazino icracılığı
• müzik mekânları
• müzik teknolojileri

Kaynakça

1. Akçura, G. (2002). Gramofon Çağı/Ivır Zıvır Tarihi 2. İstanbul: Om Yayıncılık.
2. Akçura, G. (2019). İstanbul Şarkıları. İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
3. Akçura, G. (2020). Bir Şehr-i İstanbul ki… İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
4. Akçura, G. (2022). Yıldızların Altında: Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Eğlence Yaşamı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
5. Aksoy, B. (2003). Avrupalı Gezginlerin Gözüyle Osmanlılar’da Musikî. İstanbul: Pan Yayıncılık.
6. Aksoy, B. (2008). Geçmişin Mûsikî Mirasına Bakışlar. İstanbul: Pan Yayıncılık.
7. Aksüt, S. (2017). İstanbul’da Eğlence Hayatı. İstanbul: İnkılâp Yayınları.
8. Alus, S. M. (1994). İstanbul Yazıları. İstanbul: İ.B.B. Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları.

9. And, M. (1982). Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
10. Arslan, M. (2014). Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri. İstanbul: Çamlıca Basım Yayın.
11. Ayan, Ö. (2020). Saadet Güldaş’ın Arşivindeki Mûsikî Sohbetleri. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
12. Aytar, V., & Parmaksızoğlu, K. (2011). İstanbul’da Eğlence. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
13. Ayverdi, İ. (2006). Büyük Misalli Türkçe Sözlük 1-2-3. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
14. Balcı, E. (2021). Nevzat Atlığ Mûsikîmizle Övünmemiz İçin. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
15. Behar, C. (1993). Zaman-Mekân-Müzik. İstanbul: Afa Yayınları.
16. Behar, C. (2023). Aşk Olmayınca Meşk Olmaz. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
17. Beken, M. N. (1998). Musicians, Audience and Power: The Changing Aesthetics in The Music at The Maksim Gazino Of İstanbul, Yayınlanmamış doktora tezi, University of Maryland, Baltimore County.
18. Bengi, D. (2022). 50’li yıllarda Türkiye: Sazlı cazlı sözlük. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
19. Bengi, D., & Zat, E. (2020). 100. Yılında Cumhuriyet’in Popüler Kültür Haritası – 1 (1923-1950). İstanbul Yapı Kredi Yayınları.
20. Bengi, D., & Zat, E. (2021). 100. Yılında Cumhuriyet’in Popüler Kültür Haritası – 2 (1950-1980). İstanbul Yapı Kredi Yayınları.
21. Bengi, D., & Zat, E. (2022). 100. Yılında Cumhuriyet’in Popüler Kültür Haritası – 3 (1980-2023). İstanbul Yapı Kredi Yayınları.
22. Bertuğ, İ., ve Kıyak, H. (2022). İstanbul’un Sesi: 40 Yılın Ardından Münir Nureddin Selçuk, İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
23. Birer, M. (2023). Türk Makam Müziği Vokal Performanslarında Gelenek-Modernite Eksenli Dönüşümler. Yayınlanmamış doktora tezi, Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi Müzik ve Güzel Sanatlar Enstitüsü, Ankara.
24. Birer, M., & Maral, H. A. (2023). “Türk Makam Müziğinde Vokal Piyasa Tavrının 20. Yüzyıl Başlarındaki Performatif Yansımaları.” Porte Akademik Müzik ve Dans Araştırmaları Dergisi (24): 21-43.
25. Bozkurt Hepkorucu, K. ve Eruzun Özel, A. (2024). “Kanunî Ahmet Yatman’ın müzikal kimliğini oluşturan kültürel unsurların incelenmesi.” Türk Müziği, 4(4): 280 291.
26. Ceylan, F. (2004). Eğlence Kavramının İstanbul'da Geçirdiği Değişim Süreci ve Mekana Etkisi. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
27. Çelebi, A. H. (2004). Bütün Yazıları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
28. Çilli, Ö. (2023). Osmanlı’da Eğlence: İstanbul’un Sosyal ve Kültürel Hayatından Manzaralar. İstanbul: İletişim Yayınları.
29. Dinç, A. C., Ö. (2000). İstanbul Radyosu: Anılar, Yaşantılar. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
30. Durdağ, S. (2008). Fonograftan Radyoya… 1877’den Günümüze Asırlık Serüven. İstanbul: Ankara Büyükşehir Belediyesi.
31. Gezgin, H. S. (2007). 1929’da Plâklarda Dinlediğiniz Sanatkârlar. İstanbul: Tavanarası Kitapları.
32. Güntekin, M. (2012). Nevzad Atlığ’ın Tanıklığında. İstanbul: 21. Asır Yayınları.
33. Ilıcak, N. G. (2010). Sadi Yaver Ataman’ın Gözüyle İstanbul Folkloru. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
34. Işıktaş, B. (2024). Erken Cumhuriyet’in Sesleri, İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Kahraman, S. A. & Dağlı, Y. (2017). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. İstanbul, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
36. Kaptan, A. (2002). 1927’den Günümüze Anılarla Radyo-Televizyon. İstanbul: Maltepe Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Yayınları.
37. Karataş, Z. (2015). “Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri.” Manevi Temelli Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1): 62-80.
38. Kıyak, H. (2025). Eski İstanbul’un Müziği: Sermet Muhtar Alus. İstanbul: Pan Yayıncılık.
39. Koçu, R. E. (1959). İstanbul Ansiklopedisi. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi Yay.
40. Koçu, R. E. (2002). Eski İstanbul’da Meyhaneler ve Meyhane Köçekleri. İstanbul: Doğan Kitap.
41. Kütükçü, T. (2012). Radyoculuk Geleneğimiz ve Türk Musikisi. İstanbul: Ötüken Yayıncılık.
42. Nişanyan, S. (2002). Sözlerin Soyağacı: Çağdaş Türkçe’nin Etimolojik Sözlüğü. İstanbul: Adam Yayınları.
43. Özalp, N. M. (2000). Türk Musikisi Tarihi I-II. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
44. Özdemir, S. ve Beşiroğlu, Ş. (2011). “Türk müziğinin popülerleşme sürecinde film müzikleri ve Sadettin Kaynak.” İTÜDERGİSİ/b, 6(1): 19-30.
45. Öztuna, Y. (1990). Büyük Türk Mûsikîsi Ansiklopedisi 1-2. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
46. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç. ve Nas, E. (2021). “Bir Araştırma Yöntemi Olarak Doküman Analizi.” Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1): 227-256.
47. Sakaoğlu, N. ve Akbayar, N. (2008). Binbir Gün Binbir Gece: Osmanlı'dan Günümüze İstanbul'da Eğlence Yaşamı. İstanbul: Creative Yayıncılık.
48. Şakalar, G. Y. & Şakalar, A. (2024). “Müzik Endüstrisinde Dijital Dönüşümün Stratejik Etkileri Üzerine Bir Analiz.” USBD. 3(2): 61-77.
49. Sevengil, R. A. (1998). İstanbul Nasıl Eğleniyordu. İstanbul: İletişim Yayınları.
50. Tanrıkorur, C. (2022). Osmanlı Dönemi Türk Mûsikîsi, İstanbul: Dergâh Yayınları.
51. Uzunçarşılı, İ. H. (1977). Osmanlılar Zamanında Saraylarda Musiki Hayatı. Ankara: Belleten.
52. Ünlü, C. (2004). Git Zaman Gel Zaman. İstanbul: Pan Yayıncılık.
53. Yapar, S. (2018). Modernleşme Projesinin Mekânı: Taksim Belediye Gazinosu. İstanbul: Libra Yayıncılık.
54. Yazgan, T. (2006). Önce Radyo Vardı. İstanbul: Tekin Yayınları.
55. URL, 1: https://www.nisanyansozluk.com (Erişim Tarihi:14.08.2025)
56. URL, 2: https://sozluk.gov.tr (Erişim Tarihi:03.06.2025)
57. URL, 3: https://www.youtube.com/watch?v=idjFvEk53Vs (Erişim Tarihi: 21.08.2025)
58. URL, 4: https://www.youtube.com/watch?v=Z95ifTz62I8 (Erişim: 21.08.2025)
59. URL, 5: https://www.youtube.com/watch?v=7TAgr5p4ZpY (Erişim: 21.08.2025)
60. URL, 6: https://www.youtube.com/watch?v=91VvMfnNF1A&list=RD91VvMfnNF1A&start_radio=1 (Erişim tarihi: 20.08.2025)
61. URL, 7: https://www.youtube.com/watch?v=XIcmAn5XTZI&list=RDXIcmAn5XTZI&start_radio=1 (Erişim tarihi: 20.08.2025),
62. URL, 8: https://www.youtube.com/watch?v=YneklHmCKfY&list=RDYneklHmCKfY&start_radio=1 (Erişim tarihi: 20.08.2025)
63. URL, 9: https://www.youtube.com/watch?v=CjmUJAekqiY&list=RDCjmUJAekqiY&start_radio=1 (Erişim tarihi: 28.08.2025).
64. URL, 10: https://www.youtube.com/watch?v=IIzpYqCWDew&list=RDIIzpYqCWDew&start_radio=1 (Erişim: tarihi: 28.08.2025).
65. URL, 11: https://www.youtube.com/watch?v=0glZv9yfyRI&list=RD0glZv9yfyRI&start_radio=1 (Erişim tarihi: 28.08.2025),
66. URL, 12: https://www.youtube.com/watch?v=hoZIktdq6tg&list=RDhoZIktdq6tg&start_radio=1 (Erişim tarihi: 28.08.2025
67. URL, 13: https://www.kralmuzik.com.tr/biyografisi/incesaz (Erişim tarihi: 27.08.2025)
68. URL, 14: https://turkiyeningazinotarihi.blogspot.com/ (Erişim tarihi: 20.08.2025)
69. URL, 15: https://www.youtube.com/watch?v=Q8rYK7h6pKY&list=RDQ8rYK7h6pKY&start_radio=1 (Erişim tarihi: 28.08.2025).