FRANSIZ CASUS BEAUCHAMP’IN İSKENDERİYE-İSTANBUL YOLCULUĞU VE İDRİS KAPTAN MESELESİ (1798-1799)

Öz

Fransa’nın Mısır işgalini çıkarlarına aykırı gören İngiltere ve Rusya, Osmanlı’yla ittifak yapmışlardır. Osmanlı Devleti’yle barış yaparak Mısır’ı sınırlarına katmayı planlayan Napolyon, Bâb-ı Âli’yle irtibat kuramayınca, Osmanlıları iyi tanıyan Beauchamp’ı casus olarak İstanbul’a göndermiştir. Napolyon casusunu, İskenderiye Limanı’nda beklettiği İdris Kaptan komutasındaki Osmanlı gemisi Riyale ile yollamıştır. Türk kıyafetindeki Fransa ajanını gemisine almak zorunda kalan İdris Bey’in Beauchamp ile tanışıklığı bu şekilde başlamıştır. İskenderiye’den ayrılan Riyale’yi durduran İngiliz gemileri esir aldığı casusu bir savaş gemisinin refakatinde İdris Kaptan’la İstanbul’a gönderilmiştir. Güçlükle ulaştığı Kıbrıs’ta arızalı Riyale’yi bırakan refakatçi İngiliz kaptan, casusu Rodos’a götürerek mutasarrıfa teslim etmiştir. İdris Bey, gemisini kendi imkânlarıyla Tersaneye götürmeye çalışırken, Rodos mutasarrıfı casusu İstanbul’a göndermiştir. İdris Bey’in Mısır’da mahsur kalışı, taşıdığı casusun yakalanması, İstanbul’a getirilmesi, sorgulanması ve hapsedilmesiyle ilgili olaylar Osmanlı Arşivi kaynakları ve ilgili literatür ışığında değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İdris Bey
• Riyale
• Beauchamp
• Mısır’ın İşgali
• Napolyon. Trowbridge

THE ALEXANDRIA-ISTANBUL JOURNEY OF THE FRENCH SPY BEAUCHAMP AND THE IDRIS CAPTAIN CASE (1798-1799)

Öz

England and Russia, who saw the French occupation of Egypt against their interests, made an alliance with the Ottomans. Napoleon planned to make peace with the Ottoman Empire and add Egypt in his territories. Not being able to establish contact with the Sublime Porte he sent Beauchamp, who knows the Ottomans well, to Istanbul as a spy. Beauchamp was sent on the Ottoman ship Riyale, commanded by Captain Idris. His ship had been kept waiting in the Port of Alexandria by French authorities. Idris Bey, who had to take the French agent disguised in Turkish outfit on the board of his ship, began his acquaintance with Beauchamp in this way. The British ships that stopped Riyale, which was leaving Alexandria, sent the captured spy to Istanbul with Captain Idris under the escort of a warship. The escorting British captain reached Cyprus with difficulty and left the Riyale which was out of order there. British captain took the spy to Rhodes and delivered him to the Mutasarrif of the island. While Idris Bey was trying to take his ship to the shipyard with his own means, the Mutasarrif of Rhodes sent the spy to Istanbul. The events regarding Idris Bey's being stuck in Egypt, the capture of the spy he was carrying, his being brought to Istanbul, his being interrogated, and imprisonment are assessed in the light of Ottoman archive sources and related literature.

Anahtar Kelimeler

• Idris Bey
• Riyale
• Beauchamp
• Occupation of Egypt
• Napoleon. Trowbridge.

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi (BOA) AE.SSLM.III. 389/22460. C.HR. 103/5137. C.HR. 23/1121. C.HR. 27/1316. C.HR. 29/1409. HAT. 245/13801. HAT. 245/13801-A. HAT. 247/13933. HAT. 247/13933-A. HAT. 247/13933-B. TS.MA.e. 577/4.
2. Cebertî, Abdurrahman b. Hasan, Mazharu’t-Takdîs bi-Hurûci Tâifei Fransis. Ter. Mustafa Behcet Efendi), İÜ Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, No. T2452.
3. Ahmed Cevdet Paşa. (1309). Tarih-i Cevdet. VI, Tertib-i Cedid, Matbaa-i Osmaniye.
4. Ayaz, B. (2014). Hilafet ve Siyaset: Osmanlı Devleti'nin Hac Hizmetleri (1798-1876). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2014.
5. Câbî Ömer Efendi. (2003). Câbî Târihi. I, Haz. Mehmet Ali Beyhan, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. Plon H., Dumaine J. (Edt.) (1860). Correspondance de Napoléon I, Tome V. Çolak, K. (2008). “Mısır’ın Fransızlar Tarafından İşgali ve Tahliyesi (1798-1801).” SAÜ Fen Edebiyat Dergisi, 2: 164-179.
7. Demir, Y. (2013).“XIX. Asır Türk-Fransız İlişkilerinde Dönüm Noktası: Napolyon’un Mısır’ı İşgali ve Sonrası Oluşan Diplomatik Durum.” 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum-Eğitim Bilimleri ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3 (5): 138-139.
8. Driault, É. (2013). Napoléon’un Şark Siyaseti: Selim-i Sâlis, Napoléon, Sébastiani ve Gardane. Çev. Köprülüzâde M. Fuad, S. Günaydın, Türk Tarih Kurumu Yayınları.

9. Espitalier, A (1911). “La Mission de Beauchamp a Constantinople en 1799.” Revue d'Histoire Diplomatique, (Der.) Société d’Histoire Diplomatique, Paris, Sage. 592-593.
10. Halil Nuri Bey, Tarih-i Nuri Bey. İÜ Nadir Eserler Kütüphanesi, Türkçe Yazmalar, No. TY 5996.
11. İçaçan, H. M. (2020). Mustafa Behcet Efendi ve “Târîh-i Mısır” Adlı Tercümesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
12. Karal, E. Z. (1994). Osmanlı Tarihi. V, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
13. Lacroix, D. (1899). Bonaparte en Égypte (1798-1799), Garnier Fréres.
14. La Valette, A. M. C. (1831). Mémoires et souvenirs du comte Lavallette. I, H. Fernier.
15. Marmont, A. F. L. V. (1857). Mémoires du Maréchal Marmont, duc de Raguse de 1792 à 1841, Tome I, Perrotin Libraire-Editeur.
16. Sertoğlu, M. (1986). Osmanlı Tarih Lûgatı. Enderun Kitabevi.
17. Srathern P. (2007). Napoléon in Egypt, Bantham Books.
18. Norman, E. (2015). “André Michaud (1746–1802) in Persia (1782–85).” Taxon. (Der.) Rudolf Schmid, 64 (4): 871–872.
19. Soysal, İ. (1999). Fransız İhtilâli ve Türk-Fransız Diplomasi Münasebetleri (1789-1802). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. Süslü, A. (1983). “Osmanlı-Fransız Diplomatik İlişkileri, 1798-1807”. Belleten, 147 (185): 263-264.
21. Tekirdağ, Ş. (1965). “Yeni Kaynak ve Vesîkaların Işığı Altında Bonaparte’ın Akka Muhasarası.” Tarih Dergisi, 15 ( 20): 1-20.
22. Uçarol, R. (2015). Siyasi Tarih. Der Yayınları.
23. Vak’anüvis Halil Nuri Bey, Nûrî Tarihi. (2015). Haz. Seydi Vakkas TOPRAK, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
24. Waldie’s Select Circulating Library, Vol. I, No: 3, 30 October 1832.
25. Duran, Sadun, “Pierre Joseph de Beauchamp.” Gazete Ereğli. http://www.gazeteregli.com/eregli-haber/gazete-eregli/?id=4717. 12 Şubat 2025 tarihinde veri tabanından alınmıştır.
26. “Real-Admiral Sir Benjamin Hallowell Carew (1760-1834).” Royal Museums Greenwich, https://collections.rmg.co.uk/collections/objects/14073.html. 26 mart 2025 tarihinde veri tabanından alınmıştır.
27. “Jean-BaptisteMiroudot du Bourg”. wikipedia.org, https://en.wikipedia.org/wiki/Jean-Baptiste_Miroudot_du_Bourg. 27 Mart 2025 tarihinde veri tabanından alınmıştır.
28. Jensen, N. D., https://www.frenchempire.net/biographies/marmont/. 28 Şubat 2025 tarihinde veri tabanından alınmıştır.
29. “Marmont, Auguste-Frederic Louis Viesse de, napoleon.org, https://www.napoleon.org/en/history-of-the-two-empires/biographies/marmont-auguste-frederic-louis-viesse-de/. 26 Mart 2026 tarihinde veri tabanından alınmıştır.
30. “Joseph de Beauchamp (1752-1801).” Bnf Data, https://data.bnf.fr/fr/ark:/12148/cb15289670v. 27 Mart 2025 tarihinde veri tabanından alınmıştır.