Sıfır Atığa Giden Yollar: Günlük Yaşam Senaryoları Üzerinden Fen Bilgisi Öğretmen Adaylarının Çözüm Önerileri

Öz

Bu çalışmanın amacı, fen bilgisi öğretmen adaylarının sıfır atık yönetimi konusundaki farkındalıklarını ve günlük yaşam sorunlarına dayalı senaryolar aracılığıyla çözüm önerilerini incelemektir. Çalışma, nitel durum çalışması deseni kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma grubu, 2024-2025 akademik yılında Türkiye'deki bir devlet üniversitesine kayıtlı 28 fen bilgisi öğretmen adayından oluşmuştur. Veriler, açık uçlu bir anket formu aracılığıyla toplanmış ve tümevarımsal içerik analizi kullanılarak analiz edilmiştir. Sonuçlar, katılımcıların çözüm önerilerinin ağırlıklı olarak geri dönüşüm, kaynağında atık azaltma, yeniden kullanım, kompostlama, sosyal farkındalık ve kurumsal düzenlemelere odaklandığını ortaya koymuştur. Senaryolara verilen yanıtlar, sıfır atık uygulamalarının bireysel sorumlulukla sınırlı olmadığını, aynı zamanda sosyal işbirliği, altyapı düzenlemeleri, ekonomik teşvikler ve eğitim süreçlerini de içerdiğini göstermiştir. Katılımcılar, çevreye duyarlı davranışların sadece kişisel niyet ve tutumlarla değil, aynı zamanda sosyal normlar, algılanan davranış kontrolü ve kurumsal destekle de şekillendiğini vurgulamışlardır. Sonuç olarak, geleceğin fen öğretmenlerinin sıfır atık yönetimi konusundaki farkındalıklarının, günlük yaşam senaryolarına dayalı somut ve uygulanabilir çözüm önerileri geliştirmelerini sağladığı ve öğretmen eğitimi programlarında sistematik yaklaşımların öneminin vurgulandığı ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Sıfır atık
• sıfır atık yönetimi
• günlük yaşam senaryoları
• fen bilgisi öğretmen adayları
• durum çalışması

PATHWAYS TO ZERO WASTE: PROSPECTIVE SCIENCE TEACHERS’ SOLUTIONS THROUGH EVERYDAY LIFE SCENARIOS

Öz

The aim of the study is to examine prospective science teachers’ awareness of zero waste management and their solution proposals through scenarios based on everyday life problems. The study was conducted using a qualitative case study design. The study group consisted of 28 prospective science teachers enrolled at a state university in Turkey during the 2024–2025 academic year. Data were collected through an open-ended interview form. The data were analyzed using inductive content analysis. The results revealed that participants’ solution proposals mainly focused on recycling, waste reduction at the source, reuse, composting, social awareness, and institutional regulations. Responses to the scenarios showed that zero waste practices were not limited to individual responsibility but also involved social cooperation, infrastructure arrangements, economic incentives, and educational processes. Participants emphasized that environmentally responsible behaviors are shaped not only by personal intentions and attitudes but also by social norms, perceived behavioral control, and institutional support. In conclusion, prospective science teachers’ awareness of zero waste management enabled them to develop concrete and applicable solution proposals based on everyday life scenarios, highlighting the importance of systematic approaches in teacher education programs.

Anahtar Kelimeler

• zero waste management
• everyday life scenario
• prospective science teachers
• case study

Kaynakça

1. Ardoin, N. M., & Heimlich, J. E. (2021). Environmental learning in everyday life: lifoundations of meaning and a context for change. Environmental Education Research, 27(12), 1681-1699.
2. Akarsu, A. H., Yılmazer, A. & Geçit, Y. (2020). Sosyal bilgiler öğretmen eğitimi programlarının yapısı: 2006-2018 programlarının karşılaştırılması. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (56), 23-60.
3. Aksan, Z., & Çelikler, D. (2019). Recycling awareness education: Its impact on knowledge levels of science teacher candidates. International Electronic Journal of Environmental Education, 9(2), 81-105.
4. Altınok, G. (2021). Çevre eğitiminde sıfır atık politikasının sosyal bilgiler dersine yansıması ve öğretmen görüşlerine göre incelenmesi (Master's thesis, Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
5. Altıntaş, S., Ozdinc, I., & Ceyhan, G. D. (2024). Teachers’ knowledge and views on developing zero waste education within the sustainable development goals framework. International Research in Geographical and Environmental Education, 1-15.
6. Atmiş, Y., & Dilek, Ö. (2024). Sıfır atık algı düzeyinin belirlenmesi: rize örneği. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (20), 44-68. https://doi.org/10.29157/etusbed.1496431
7. Bayar, V. (2017). Fen bilimleri öğretmen adaylarının geri dönüşüm davranışları ile ekolojik ayak izlerinin karşılaştırılması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]., Dumlupınar Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
8. Bekavac, N., Krog, K., Stanić, A., Šamec, D., Šalić, A., Benković, M., Jurina, T., Gajdoš Kljusurić, J., Valinger, D., & Jurinjak Tušek, A. (2025). Valorization of Food Waste: Extracting Bioactive Compounds for Sustainable Health and Environmental Solutions. Antioxidants, 14(6), 714. https://doi.org/10.3390/antiox14060714

9. Bilgili, M. Y. (2021). Sıfır atık yaklaşımının kökenleri ve günümüzdeki anlamı. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(40), 683-703. https://doi.org/10.46928/iticusbe.787711
10. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2017). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi.
11. Campbell, C. G., Gusto, C., Kelsey, K. D., Haase, H., Cohen, N., Robertson, K., Kiker, G. A., & Boz, Z. (2025). Household food waste behaviors of participants in a municipal community compost program. Journal of Agriculture, Food Systems, and Community Development,14(2), 9–26.
12. Canata Çöklü, T., & Alkan, F. (2023). Ortaokul fen bilimleri öğretim programında sıfır atık yaklaşımı ve ilkelerinin yeri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(4), 1326-1348.
13. Çalışkan, Y. (2020). Sosyal medyada sıfır atık hareketi: Instagram örneği (Master's thesis, Sosyal Bilimler Enstitüsü).
14. Çavdar, K., Köroğlu, M., Akyıldız, B. & Akyıldız, M. (2014). Katı atık toplama amaçlı bir akıllı sistemin tasarımı ve uygulaması. Niğde Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 3(2), 29-37.
15. Çelik, D., & Güler, M. (2013). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin gerçek yaşam problemlerini çözme becerilerinin incelenmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, (20), 180-195.
16. Dal, Ş., & Akçay, N. O. (2021). Fen bilimleri öğretmenlerinin sürdürülebilir kalkınma ve sıfır atık ile ilgili görüşlerinin belirlenmesi. e-Kafkas Journal of Educational Research, 8(3), 438-459.
17. Demirci N. (2014). Sistematik yaratıcı problem çözme etkinliklerinin ilköğretim 7. sınıf öğrencilerinin ışık konusundaki kuramsal, deneysel ve günlük yaşam problemlerini çözmelerine etkisi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi) Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
18. DiChiro, G. (2009). Sustaining everyday life: Bringing together environmental, climate and reproductive justice. DifferenTakes, 58, 1-4.
19. Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107-115. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2007.04569.x
20. Eroğlu, E., Aydemir Dev, M., & Dalgın, K. (2025). Exploring the moderating role of university environmental performance in shaping students’ environmental awareness and behaviors. International Journal of Sustainability in Higher Education. Advance online publication. https://doi.org/10.1108/IJSHE-05-2024-0323
21. Erten, S., & Atmaca, A. C., (2021). Teacher Candidates' Views on the Zero Waste Project. Jurnal Penelitian Dan Pembelajaran Ipa , (7)1, 17-37.
22. Geng, M.-M., & He, L.-Y. (2021). Environmental Regulation, Environmental Awareness and Environmental Governance Satisfaction. Sustainability, 13(7), 3960. https://doi.org/10.3390/su13073960
23. Goldman, D., Alkaher, I., & Aram, I. (2021). “Looking garbage in the eyes”: From recycling to reducing consumerism-transformative environmental education at a waste treatment facility. The Journal of Environmental Education, 52(6), 398-416.
24. Gürel, Z., Güven, İ. & Gürdal, A. (2003). Lise Öğrencilerinin fizik dersinde öğrendikleri bilgileri hayatta karşılaştıkları olayları yorumlamada kullanma becerilerinin değerlendirilmesi. M.Ü. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi (18), 65-78.
25. Hu, J., Tang, K., Qian, X., Sun, F., & Zhou, W. (2021). Behavioral change in waste separation at source in an international community: An application of the theory of planned behavior. Waste Management, 135, 397–408.
26. Hamid, S., Skinder, B. M., & Bhat, M. A. (2020). Zero waste: A sustainable approach for waste management. In Innovative waste management technologies for sustainable development (pp. 134-155). IGI Global.
27. Harman, G., & Çelikler, D. (2016). Fen bilgisi öğretmen adaylarının geri dönüşüm kavramı hakkındaki farkındalıkları. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(1), 331-333.
28. Harman, G., & Yenikalaycı, N. (2020). Fen bilgisi öğretmen adaylarının sıfır atık yaklaşımına yönelik farkındalıkları. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (50), 138-161.
29. Herman, M., & Nur, M. (2024). Integration of Merdeka curriculum with zero waste movement: An innovative key in solving environmental damage. Journal of Leadership, Management and Policy in Education, 2(1), 45-57.
30. Ilham, I., & Oktanedi, A. (2024). The Dynamics of Human Environmental Behaviour: A Behavioural Approach to Nature Conservation Efforts. Journal of Sumatera Sociological Indicators, 3(2), 308-317.
31. Johnson, B. (2013). Zero waste home: The ultimate guide to simplifying your life by reducing your waste. Simon and Schuster.
32. Jonassen, D. H. (2000). Revisiting activity theory as a framework for designing student-centered learning environments. Theoretical foundations of learning environments, 89(121), 9781410603203-10.
33. Koca, G., & Çobanoğlu, E. O. (2024). Activities and Opinions of Science Teacher Candidates on Ecological Citizenship. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(3), 1000-1024.
34. Lange, F., De Weerdt, L., & Verlinden, L. (2021). Reducing plastic bag use through prosocial incentives. Sustainability, 13(5), 2421.
35. Li, P. (2020). Meeting the environmental challenges. Human and Ecological Risk Assessment, 26(9),2303–2315.
36. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Sage Publications.
37. Merriam, S. B., & Tisdel E. J. (2016). Qualitative Research: A Guide to Design and Implementation. Fourth Edition. San Francisco, CA: Jossey-Bass.
38. Metzler, M. (2023). Effectiveness of Motivational Messages, Information and Reminders on Recycling: Experimental Study in Hammonton. New Jersey.
39. National Research Council. (2012). A framework for K-12 science education: Practices, crosscutting concepts, and core ideas. The National Academies Press. https://doi.org/10.17226/13165
40. Önal, H., Kaya, N., & Çalışkan, T. (2019). Çevre eğitiminde sıfır atık politikası ve mevcut ders kitaplarındaki görünümü (Hayat Bilgisi 2. Sınıf Ders Kitabı). Milli Eğitim Dergisi, 48(221), 123-140.
41. Özcan, F., (2023). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sıfır atık politikasına ilişkin tutumlarının ve davranış algılarının incelenmesi. (Doktora Tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
42. Papp, A., & Oremus, K. L. (2025). Plastic bag bans and fees reduce harmful bag litter on shorelines. Science, 388 (6753), eadp9274.
43. Reyna, J., Hanham, J., & Orlando, J. (2024). From E-Waste to Eco-Wonder: Resurrecting Computers for a Sustainable Future. Sustainability, 16(8), 3363. https://doi.org/10.3390/su16083363
44. Rustan, K., Agustang, A. ., & Idrus, I. I. . (2023). Penerapan gaya hıdup zero waste sebagaı upaya penyelamatan lıngkungan dı ındonesıa. SIBATIK JOURNAL: Jurnal Ilmiah Bidang Sosial, Ekonomi, Budaya, Teknologi, Dan Pendidikan, 2(6), 1763–1768.
45. Sánchez-Carracedo, F., & López, D. (2021). A Service-Learning Based Computers Reuse Program. Sustainability, 13(14), 7785.
46. Savransky, S. D. (2000). Engineering of creativity: Introduction to TRIZ methodology of inventive problem solving. CRC press.
47. Seyhan, C. (2024). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarını “'Sıfır atık” konusundaki bilişsel yapılarının kelime ilişkilendirme testi ile incelenmesi (Master's thesis, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
48. Sönmez, D. (2020). İlkokul birinci sınıf öğrencilerinin “sıfır atık” kavramı ile ilgili çizimlerinin incelenmesi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 593-601.
49. Sıfır Atık Yönetmeliği (2019, 12 Temmuz). Resmî Gazete (Sayı: 30829). Erişim adresi: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/07/20190712-9.htm (Erişim tarihi: 19.12.2025)
50. Stoltz, D. S., & Taylor, M. A. (2024). Mapping texts: Computational text analysis for the social sciences. Oxford University Press.
51. Tangwanichagapong, S., Nitivattananon, V., Mohanty, B., & Visvanathan, C. (2017). Greening of a campus through waste management initiatives: Experience from a higher education institution in Thailand. International Journal of Sustainability in Higher Education, 18(2), 203–217. https://doi.org/10.1108/IJSHE-10-2015-0175
52. The Recycling Partnership. (2023). 2023 Knowledge Report. The Center for Sustainable Behavior & Impact. Retrive from: 18.09.2025, https://recyclingpartnership.org/wp-content/uploads/dlm_uploads/2023/11/Knowledge-Report-Summary_Nov2023.pdf
53. Thoo, A. C., Tee, S. J., Huam, H. T., & Mas’od, A. (2022). Determinants of recycling behavior in higher education institution. Social Responsibility Journal, 18(8), 1660–1676. https://doi.org/10.1108/SRJ-05-2021-0209
54. Torun, B., Aydemir, K & Gül, A. (2023). Öğretmen adaylarının çevre bilinci ve çevresel duyarlılıklarının farklı değişkenlere göre incelenmesi, Anadolu Öğretmen Dergisi, 7(1), 1-24.
55. Tuntiya, N. (2022). Everyday environmentalism in Europe.Contexts, 21(3), 40-45
56. Tran, B. Y. (2019). Zero waste lifestyle. (Bachelor’s Thesis). Tampere University of Applied Sciences, Energy and Environmental Engineering. https://urn.fi/URN:NBN:fi:amk-2019110720768
57. Ulusal, O., & Küçükkendirci, H. (2023). Yetişkin bireylerin sıfır atık hakkındaki bilgi tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi (Karatay örneği). Doğal Yaşam Tıbbı Dergisi, 5(2), 89-99.
58. UNEP. (2025). How composting can reduce our impact on the planet. United Nations Environment Programme. https://www.unep.org/news-and-stories/story/how-composting-can-reduce-our-impact-planet
59. Wilson, B. M., Delmas, M. A., & Rajagopal, D. (2025). Behavioral interventions for waste reduction: a systematic review of experimental studies. Frontiers in Psychology, 16, 1561467.
60. Xia, Z., Gu, Y., Li, J., Xie, J., Liu, F., Wen, X., ... & Zhang, C. (2023). Do behavioural interventions enhance waste recycling practices? Evidence from an extended meta-analysis. Journal of Cleaner Production, 385, 135695.
61. Yaban, E. H., & Gaschler, R. (2025). Understanding pro-environmental behaviors through the Process-Person-Context-Time (PPCT) framework. Journal of Outdoor and Environmental Education, 1-22.
62. Yin, R. K. (2018). Case study research and applications (Vol. 6). Sage Publication.
63. Zaman, A. U., & Lehmann, S. (2011). Challenges and opportunities in transforming a city into a “zero waste city”. Challenges, 2(4), 73-93.
64. Zhan, M. X. (2022). Waste in Zero-Waste Households: The Power of Materials and Norms in Everyday Consumption. Worldwide Waste, 5(1), 4.