19. YÜZYIL AZERBAYCAN EDEBİYATINDA MODERNLEŞME VE BİLİNÇLENME DÜŞÜNCESİ:BAKIHANOV, VAZEH, ZAKİR ve SABİR ÖRNEĞİ

Yıl 2026, Sayı: 52 , 495 - 529 , 23.04.2026

Gamze İme

https://doi.org/10.14520/adyusbd.1854206

https://izlik.org/JA37PF69ME

Öz

19. yüzyıl, Azerbaycan'ın toplumsal ve kültürel yapısında köklü dönüşümlerin tartışılmaya başlandığı, modernleşme çabalarının hem yerel hem de küresel dinamikler tarafından şekillendiği bir dönemdir. Söz konusu dönemde Azerbaycanlı yazarlar, ülkenin modernleşmesi, bağımsızlaşması ve halkın bilinçlenmesi için önemli çabalar sarf etmişlerdir. Bu dönemde sosyal, kültürel ve siyasi değişimlerin yaşanması, yazarların düşüncelerinin ve eserlerinin toplum üzerindeki etkisini artırmıştır. Toplumun eğitimle kalkınması gerektiğini savunmuş, genç nesilleri bilinçlendirmeye yönelik eserler kaleme almışlardır. Bilimin ve aklın önemini vurgulayarak, aydınlanma düşüncelerini eserlerinde işlemiştir. Eğitimi, toplumun ilerlemesi için bir temel olarak görmüşlerdir. Bu yazarlar, modernleşmeyi yalnızca bilimsel ve eğitimsel bir dönüşüm olarak değil, aynı zamanda toplumsal ve ahlaki bir uyanış olarak da ele almışlardır. Onlar, geleneksel değerlerle yenilikçi fikirler arasında denge kurarak, bireylerin özgür düşünceye yönelmelerini teşvik etmiştir. Bu anlayış, toplumun modernleşmesine yönelik önemli bir adımdır. Eğitim, toplumsal eleştiriler, modernleşme ve dini değerlerin yeniden değerlendirilmesi gibi konular, dönemin yazarlarının eserlerinde öne çıkmaktadır. Bu düşünceler, Azerbaycan'ın ilerlemesi ve bağımsızlaşması yolunda önemli bir zemin oluşturmuş, halkın bilinçlenmesi için ilham kaynağı olmuştur. Çalışmada, 19. yüzyılda Azerbaycanlı yazarların modernleşme, bağımsızlaşma ve halkın bilinçlenmesi süreçlerine yönelik katkıları ve çabaları derinlemesine incelenerek, bu dönemdeki sosyal, kültürel ve siyasi dinamiklerin yazarların eserlerindeki yansımaları üzerinde durulması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Modernleşme , Abbaskulu Bakıhanov , Mirza Şefi Vazeh , Kasım Bey Zakir , Mirza Aliekber Sabir , 19. yüzyıl

Etik Beyan

Çalışmamın tüm bilimsel etik kurallarına uygun olarak hazırlandığını; intihal yapılmadığını, kullanılan tüm kaynakların uygun şekilde atıf verildiğini ve çalışmanın özgün olduğunu beyan ederim. Saygılarımla

Modernization and Consciousness in 19th-Century Azerbaijani Literature: The Cases of Abbasqulu Bakikhanov, Mirza Shafi Vazeh, Qasim Bey Zakir, Mirza Alakbar Sabir

https://izlik.org/JA37PF69ME

Öz

The 19th century was a period in which the social and cultural structure of Azerbaijan began to be shaped by profound transformations and modernization efforts influenced by both local and global dynamics. In the 19th century, Azerbaijani writers made significant efforts for the country's modernization, independence, and the enlightenment of the people. During this period, the social, cultural, and political changes that took place enhanced the influence of their ideas and works on society. Educational reforms were among the primary goals of these writers, who advocated for the development of society through education and wrote works aimed at raising the awareness of younger generations. Intellectuals of the time emphasized the importance of science and reason, incorporating Enlightenment ideas into their works. They saw education as a fundamental basis for societal progress. These writers viewed modernization not only as a scientific and educational transformation but also as a societal and moral awakening. They promoted the idea of balancing traditional values with innovative ideas, encouraging individuals to embrace free thought. This approach was a crucial step towards the modernization of society. Themes such as education, social critique, modernization, and the reassessment of religious values were prominent in their works. These ideas laid a significant foundation for Azerbaijan’s progress and independence, serving as a source of inspiration for raising public awareness. This study aims to analyze in depth the contributions and efforts of 19th-century Azerbaijani writers towards modernization, independence, and the enlightenment of the people, while focusing on the reflections of these social, cultural, and political dynamics in their works.

Anahtar Kelimeler

Modernization , Abbasqulu Bakikhanov , Mirza Shafi Vazeh , Qasim Bey Zakir , Mirza Alakbar Sabir , 19th century

Etik Beyan

I declare that my study has been prepared in accordance with all scientific ethical rules; that no plagiarism has been committed; that all sources used have been properly cited; and that the study is original. Sincerely

Kaynakça

• Ahmedov, H. (2016). Üsul-i Cedid Okullarının Azerbaycan’da Yaygınlaşması Üzerine. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(37), 566-574.
• AKAK. (1881). Akty Kavkazskoy Arkheograficheskoy Komissii, Cilt 8. Tiflis.
• AKAK. (1885). Akty Kavkazskoy Arkheograficheskoy Komissii, Cilt 10. Tiflis.
• Akpınar, Y. (1994). Azeri Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Aliyev, E. (2007). Abbaskulu Bakühanlı ve Ahlâk Düşüncesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Aliyev, E. (2010). Azerbaycan’da Modernleşme Dönemine Ait Klasik Bir Maktel Örneği: Riyazü’l-Kuds. Çeşitli Yönleri ile Kerbela (Edebiyat) II içinde (s. 387-400).
• ARDTA. Fond 309, Siyahı 2, İş 458, Vərəq 18-20.
• ARDTA. Fond 389, Siyahı 1, İş 23, Vərəq 12-15.
• ARDTA. Fond 411, Siyahı 26, İş 34, Vərəq 65.
• ARDTA. Fond 43, Siyahı 2, İş 7214, Vərəq 8.
• Azərbaycan Respublikasının Dövlət Tarix Arxivi (ARDTA). Fond 314, Siyahı 1, İş 329, Vərəq 12-13.
• Azərbaycan Tarixi. (2016). Bakı: Bakı Universiteti Nəşriyyatı.
• Babutcu, A. (2022). Mirzə Türk Ələkbər Sabir Yaradıcılığında Yeni Həyata Çağırış. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 5(3), 1-10.
• Bakıxanov, A. (2005). Seçilmiş Əsərləri. Bakı: Avrasiya Press.
• Baykara, H. (1966). Azerbaycan’da Yenileşme Hareketleri (XIX. Yüzyıl). Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Bayram, P. (2013). Abbaskulu Ağa Bakühanov’un Hayatı, Eserleri ve “Kitab-ı Askeriye Hikâyesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(27), 145-165.
• BOA (Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi). MF.MKT. 84/22 (1896).
• Bodenstedt, F. (1851). Die Lieder Des Mirza-Schaffy. Berlin: Deckersche Geheime Ober-Hofbuchdruckerei.
• Demirhan, A. (2004). Modernlik. İstanbul: İnsan Yayınları.
• Doğru, A. M. (1975). Mirza Elekber Sabir: Hophopname. Ankara: Atak Matbaası.
• Dumas, A. (1859). Le Caucase: Impressions De Voyage. Paris: Michel Lévy Frères.
• Füyuzat. (1906). Füyuzat Mecmuası, Sayı 3. Bakü.
• Gulusoy, İ. (2019). Filoloji Alanında Araştırma ve Değerlendirmeler. Ankara: Gece Kitaplığı.
• Inglehart, R. ve Welzel, C. (2007). Modernization. In K. Kempf-Leonard (Ed.), The Encyclopedia of Social Measurement (ss. 3071-3078).
• Ismayıl, G. (2024). Azerbaycan’ın Modernleşme Temelleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• İbrahimli, H. (2019). Azerbaycan’da Millî Kimlik Sorunu: Tarihî ve İdeolojik Açıdan Karşılaştırmalı Tahlil. Yeni Türkiye, 107, 98-111.
• Kanlıdere, A. (2013). XIX. Yüzyıl Türk Dünyası. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
• Kavkazskiy Sbornik. (1879). Kavkazskiy Sbornik, Cilt 3.
• Kazımlı, E. (2018). Azerbaycan’ın Jeopolitik Konumu ve Karabağ Sorunu. Black Sea-Caucasus Region: Risks and Opportunities içinde (ss. 101-112).
• Kol, Y. (2023). Mirza Ali Ekber Sabir’in Hayatı ve Şiirleri Üzerine Bir İnceleme. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bartın Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Koltuk, N. (Ed.). (2015). Osmanlı Belgelerinde Azerbaycan. İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları.
• Metin, C. (2021). Bir Tarihsel Süreç Olarak Modernleşme. Tarihin Peşinde – Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 71-119.
• Mirza Şefi Vazeh. (2004). Nəğmələr. Bakı: Şərq-Qərb.
• Mirzə Ələkbər Sabir – 160: Daycest. (2022). Bakı.
• Mirzə Şəfi Vazeh (Mirzə Məhəmməd Şəfi Vazeh Kərbəlayı Sadıq Oğlu): Biblioqrafiya. (2019). Bakı.
• Mirzəbəyova, Ş. (2017). Modernləşmə Prosesinin Ziddiyyətləri: Sosial Ədalət Problemləri. İpək Yolu, 3, 141-150.
• Obzor Russkikh Vladeniy Za Kavkazom. (1836). Sankt-Peterburg.
• Okumuş, S. (2015). Modern Güney Azerbaycan Edebiyatı. Yeni Türkiye, 21(76), 396-412.
• Qasım Bəy Zakir. (2005). Seçilmiş Əsərləri. Bakı: Avrasiya Press.
• Qasımzadə, F. (2017). XIX Əsr Azərbaycan Ədəbiyyatı. Bakı: Elm və Təhsil.
• Risalə. (2019). Elmi Araşdırmalar Jurnalı, 2(17).
• Sabir, M. Ə. (2004). Hophopname. Bakı: Şərq-Qərb.
• Sabir, M. Ə. (2005). Seçilmiş Əsərləri. Bakı: Avrasiya Press.
• Savaşkan, V. (2016). Mirze Elekber Sabir’in Çocuk Şiirlerindeki Eğitici Ögelerin Tespiti ve İncelenmesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 239-267.
• Savaşkan, V. (2024). Kasım Bey Zâkir’in Fabllarının Eğiticilik Boyutu Üzerine Bir İnceleme. UENAMAD, 3(1), 75-98.
• Şirvani, S. Ə. (2005). Seçilmiş Əsərləri. Bakı: Avrasiya Press.
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Azerbaycan XIX-XX yy. Türk Edebiyatı (1920 Yılına Kadar).
• https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78490/azerbaycan-xix---xx-yy-turk-edebiyati-1920-yilina-kadar.html
• Taşkesenlioğlu, L. (2013). Azerbaycan Türk Edebiyatı Millî Şairi Mirze Elekber Sabir ve Hophopname. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(3), 96-132.
• Turan, R. (2018). Kuzey Azerbaycan’da Modern Ulusal Kimliğin Gelişim Sürecine Genel Bir Bakış. Journal of Turkish Research Institute, 61, 429-451.
• Uludağ, Süleyman. (2016). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
• Vazeh, M. Ş. (2014). Mirzə Şəfi Vazeh 220. Bakı: Elm və Təhsil.
• Yamaç, R. (1972). Zakiri (Metin ve Sözlük). İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
• Yazıcı, T. (1991). Bâkīhanlı. TDV İslam Ansiklopedisi, 4, 543-544.
• Yeşilot, O. (2008). Türkmençay Antlaşması ve Sonuçları. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 36, 187-199.
• Асланлы, Г. М. И. (2013). Voprosy Fizicheskogo Vospitaniya V Tvorchestve A. Bakikhanova. Pedagogični Nauki, 112, 5-11.