DÎVÂNU LÜGÂTİ’T- TÜRK’TE TOPLUMSAL CEZANIN KAVRAMSAL ALANI

Yıl 2026, Sayı: 52 , 922 - 944 , 23.04.2026

Zehra Kurtulgan

https://doi.org/10.14520/adyusbd.1856577

https://izlik.org/JA93NY29PD

Öz

Eski Türk toplumunda hukuksal ve sosyal anlamda geçerliliği olan töre, sözlü yasa olarak bilinmekte olup örf ve adetleri de içinde barındırır. Törenin toplumda fiziksel ve bazı sosyal cezai yaptırımları vardır. Bu yaptırımların yanı sıra toplumun bireyleri tarafından uygulanan ve yaptırımı sosyal boyutta olan bazı cezaların ya da ceza niteliğindeki davranışların varlığı da bilinmektedir. Bu ceza türlerinde kişi toplum tarafından küçümsenmek, dışlanmak, kınanmak, alay edilmek, iftiraya uğramak, utandırılmak, yerilmek, lanetlenmek, karalanmak, suçlanmak, incitilmek, azarlanmak, paylanmak, yüz çevrilmek, sövülmek, yüzüne tükürülmek, sözle sataşılmak, bakışlarla rahatsız edilmek, kinlenmek, arkasından konuşulmak, kıskandırılmak suretiyle rahatsız edilmektedir.
Bu çalışmada Dîvânu Lügâti’t- Türk’te sosyal ceza türleri ele alınmıştır. Toplumun bireye yüklediği bu ceza türlerinin eserde hangi kavramlarla belirtildiği ve nasıl uygulandığı eserin sınırları çerçevesinde verilecektir. Çalışmanın konusu, sosyolojik ve psikolojik yönlere az oranda değinilerek genel hatlarıyla ele alınmıştır. Yapılan çalışmanın neticesinde Dîvânu Lügâti’t- Türk’te, toplumun bireyleri tarafından kişilere verilen dönemin sosyal ceza kavramları, yöntemleri ve kullanım alanları ortaya çıkacaktır.

Anahtar Kelimeler

: Dîvânu Lügâti’t- Türk , toplumsal ceza , birey , toplum , kavram

Etik Beyan

izne gerek yoktur.

Destekleyen Kurum

yoktur.

Teşekkür

yoktur.

CONCEPTUAL FİELD OF SOCIAL PUNISHMENT IN DÎVÂNU LÜGÂTİ’T- TÜRK

https://izlik.org/JA93NY29PD

Öz

In the ancient society, custom which had legal and social validity is known as oral law and encompassed customs and traditions. Customs carry physical and some social criminal sanctions within society. In addition to these sanctions the existence of certain punishments or punitive behaviors implemented by individuals within society whose sanctions have asocial dimension, is also known. In these types of punishment an individual is subjected to social scorn, exclusion, condemnation, ridicule, slander, shame, denigration, cursing, reproach, offense, accusation, rebuke, rejection, swearing, spiiting in the face, verbal abuse, harrasment with glances, resentment, backbiting and incitement to jealously.
This study examines the types of social punishment in the Dîvânu Lügâti’t- Türk. The concepts uded in the work to describe these types of punishment imposed on individuals by society and how they are implemented will be presented within in the framework of the work. This study addresses the topic in general terms with minimal emphasis on sociological and psychological aspects. As a result of this study the concepts, methods and areas of application of social punishment inflicted on individuals by members of society in the Dîvânu Lügâti’t- Türk will be revealed.

Anahtar Kelimeler

Dîvânu Lügâti’t- Türk , social punishment , individual , society , concept.

Etik Beyan

no

Destekleyen Kurum

no

Teşekkür

no

Kaynakça

• Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III- İndeks (İndeksi Neşre Haz.: Kemal Eraslan, Osman Fikri Sertkaya, Nuri Yüce). İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları: 47, Seri: IV, Sayı: A12. Atalay, B. (2013). Kâşgarlı Mahmud Divanü Lûgat-it Türk (Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ayvaz, S. (2021). Eski Türk Yazıtlarında Töre ve Hukuk, Yüksek Lisans Tezi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Nevşehir.
• Clauson, S.G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: At the Clarendon Press.
• Ercilasun, A. B. ve Z. Akkoyunlu (2015). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gömeç, S. Y. (2024). “Türk Devlet Hayatında Töre-Yasa”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Prof. Dr. Eşref Buharalı Özel Sayısı, s.1-10.
• Hançerlioğlu, O. (1988). Ruhbilim Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Kafesoğlu, İ. (1984). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Kılıç, G. ve Y. Özen (2020). “Alay Etmenin Sosyolojik Yönü: Toplumsal Denetim, Damga ve Simgesel Şiddet Bağlamında Alay Etme”. Mediterrranean Journal of Humanities, s. 301-318.
• Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk, Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları 575.
• Ozankaya, Ö. (1994). Toplumbilim. İstanbul: Cem Yayınevi.
• Ögel, B. (2001). Dünden Bugüne Türk Kültürünün Gelişme Çağları (Genişletilmiş Dördüncü Baskı). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
• Tekin, T. (2008). Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Tietze, A. (2016). Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı K-L ( 4. C.). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA).
• Türk Dil Kurumu (2011). Türkçe Sözlük (Yay. Haz. Şükrü Haluk Akalın…[ve başk.].,-11.bsk.- Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 549.
• Ülken, H. Z. (1969). Sosyoloji Sözlüğü. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.