KUR’ÂN-I KERÎM’DE ELEŞTİREL DÜŞÜNME

Öz

Bu araştırma, Kur’an’ın hurafe, dogmatizm ve geleneksel inançların önkabule dayalı biçimde benimsenmesine karşı inşa ettiği eleştirel düşünme modelini incelemektedir. Bir olay, durum veya varlık hakkında insanın zihinsel yeteneklerini kullanarak gerçekleştiği, analiz ve değerlendirme süreci olan eleştirel düşünme, etkili bir öğrenme ve anlama modelidir. İnsanlık tarihi boyunca avcı-toplayıcı dönemden tarım toplumuna, sanayi toplumundan dijital çağa uzanan sürekli bir gelişim süreci, büyük ölçüde eleştirel düşünme sayesinde mümkün olmuştur. Kur’an, insanın yanılgılarını, sorunlarını ve krizlerini bilgi ile ahlak arasındaki ilişki çerçevesinde ele alarak, eleştirel düşünmeye örnek teşkil eden birçok yaklaşım sunmaktadır. Bireysel ve toplumsal bir sorumluluk alanı olan eleştirel düşünme; akıl, bilgi, deneyim, gözlem ve mantığı kullanarak doğru ve tutarlı sonuçlara ulaşma çabasını ifade eder. Kur’an, insanın ve toplumların sürüklendiği şirk, sekülerleşme, güç temelli sosyal yapıların oluşturduğu sınıf, statü ve eşitsizlik gibi bireysel ve toplumsal sorunlara karşı eleştirel tefekkür bilincini inşa etmektedir. Bu çalışma Kur’an’da eleştirel düşünme olgusu üzerinde yoğunlaşmış, elde edilen veriler nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Buna göre Kur’an, eleştirel düşünmeyi, insanın varoluşsal sorumluluklarını yerine getirirken ilahi rehberlikle doğru yoldan ayrılmaması için, eleştirel bir bilinç ve sorgulayıcı bir tutum geliştirilmesini, temel bir ilke olarak ortaya koyduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Sorgulama
• Düşünme
• Dindarlık

Destekleyen Kurum

yok

Proje Numarası

yok

Etik Beyan

Bu makale için etik kurul ihtiyacı bulunmamaktadır.

Teşekkür

Destekleriniz için Teşekkür

Critical Thinking İn The Qur’an

Öz

This study examines the Qur’an’s model of critical thinking developed against superstition, dogmatism, and the prejudiced acceptance of traditional beliefs. Critical thinking, defined as the process of analysis and evaluation through human intellectual capacities regarding an event, situation, or entity, represents an effective model of learning and understanding. Throughout human history—from the hunter-gatherer era to the agricultural society and the digital age—continuous progress has largely been achieved through critical thinking. The Qur’an addresses human errors and crises within the framework of the relationship between knowledge and morality, presenting approaches that exemplify critical reflection. As both an individual and social responsibility, critical thinking involves using reason, knowledge, experience, observation, and logic to reach sound and consistent conclusions. The Qur’an promotes a consciousness of reflective thought against individual and social challenges such as polytheism, secularization, and inequalities arising from class, status, and power. Based on qualitative research and content analysis, this study concludes that the Qur’an presents critical thinking as a fundamental principle, emphasizing the need for a questioning attitude and conscious reflection to help humans fulfill their existential responsibilities under divine guidance.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Questioning
• Thinking
• Religiosity
• Critikal Thinking

Destekleyen Kurum

No

Proje Numarası

yok

Etik Beyan

This article does not require ethics committee approval.

Teşekkür

I would like to extend my sincere thanks for your support.

Kaynakça

1. Abay, A. (2018). “Kur’an’a göre mü’minlerin eleştirilebilirliği meselesi”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesİ, Dergisi, 32:1–31.
2. Açıkgöz, H. M. (2006). Skeptus, şüphe ve bilgi. Ankara: Elis Yayınları.
3. Adorno, T. W. (2006). Eleştiri toplum üzerine yazılar. Çev. Y. Öner. İstanbul: Belge Yayınları.
4. Âlûsî, el-H. (1994). Rûhu’l-me’ânî fî tefsîri’l-kurʾâni’l-azîm ve’s-sebʿi’l- mesânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
5. Aster, E. V. (1972). Bilgi teorisi ve mantık. Çev. M. Gökberk. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
6. Aydar, H. (2008). “Rüşd”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 35/297–298. İstanbul: TDV Yayınları.
7. Asad, T., vd. (2015). Eleştiri seküler midir? Çev., M. F. Biçici. İstanbul: Açılım Kitap.
8. Aydın, M. A. (2003). “Mehir”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/389–391. Ankara: TDV Yayınları.

9. Aydın, M. A. & Hamidullah, M. (2002). “Köle”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 26/237–246. İstanbul: TDV Yayınları.
10. Aydın, M. S. (2010). Din felsefesi. İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Yayınları.
11. Baillargeon, N. (2020). Aklın ve Bilimin lşığında Eleştirel Düşünme Klavuzu. Çev. İbrahim Yıldız. Ankara: Dipnot Yayınları.
12. Barman, R. (2016). Kur’an’ın önceki vahiylerle ilişkisi: Musaddik ve müheymin. İstanbul: Çıra Yayınları.
13. Biçer, R. (2000). “İğva”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 21/525. İstanbul: TDV Yayınları.
14. Bouamrane, C. (2009). “Ortaçağ İslam dünyasında bilim ve gelişmesi”. Çev. H. Şimşek. İSTEM, 14, (2009), 383–396.
15. Bozkurt, N. & Küçükaşçı, M. S. (2003). “Mekke”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/555–563. Ankara: TDV Yayınları.
16. Cevizci, A. (1999). Felsefe sözlüğü. Ankara: Paradigma Yayınları.
17. Cürcânî, M. (1993). Muʻcemu’t-tâʻrifât thk. el-Minşâvî. Kahire: Dârü’l-Fazîlet.
18. Çağrıcı, M. (1977). “Hakikat”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 15/177–178. İstanbul: TDV Yayınları.
19. Derveze, M. İ. (1998). et-Tefsîru’l-hadîs. Çev. M. Önder, V. İnce. İstanbul: Ekin Yayınları.
20. Durali, Ş. T. (2003). Çağdaş küresel medeniyet. İstanbul: Dergâh Yayınları.
21. Dündar, M. (2020). “Kur’an’da din adamlarına yapılan eleştiriler”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 49: 495–513.
22. Dönmez, İ. K. (1992). “Beyan”, TDV İslâm Ansiklopedisi 6/23–25. İstanbul: TDV Yayınları.
23. Dzıelska, M. (1999). İskenderiyeli Hypatia. Çev. G. Deniz. İstanbul: Berfin Yayınları.
24. Eroğlu, M. (1991). “Ashâbü’l-Uhdûd”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 3/471. İstanbul: TDV Yayınları.
25. Ferrâ, el-A. (2010). Meânî’l-Kur’an. Mısır: Dâru’l-Mısriyye.
26. Gazzâlî, A. (1974). İhyâu ulûmi’d-din. Çev. A. Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınları.
27. Hamidullah, M. (2003). İslam Peygamberi. Çev. S. Tuğ. Ankara: Yeni Şafak Gazetesi Yayınları.
28. Hançerlioğlu, O. (1976). Felsefe ansiklopedisi: kavramlar ve akımlar. İstanbul: Remzi Kitabevi.
29. Heidegger, M. (2013). Düşünmek ne demektir? Çev. R. Şentürk. İstanbul: Paradigma Yayınları.
30. Hilav, S. (2012). Diyalektik düşüncenin tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
31. Hindî, el-M. (1981). Kenzü’l-‘ummâl fî süneni’l-akvâl ve’l-ef‘âl, thk. B. H. Safv & es-Sekâ. B.y.: Müessesetü’r-Risâle.
32. Işık, K. (1967). Mutezilenin doğuşu ve kelamî görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
33. İbn Manzûr, M. (1993). Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dârü Sadr.
34. İsfahânî, er-R. (2015). Müfredat: Kur’an kavramları sözlüğü. Çev. A. Güneş & M. Yolcu. İstanbul: Yarın Yayınları.
35. Karaman, H., vd. (2014). Kur’an yolu: türkçe meâl ve tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
36. Kılıç, S. (1999). Kur’an’ı anlama sorunu. İstanbul: İhtar Yayınları.
37. Kotan, Ş. (2001). Kur’an ve tarihsellik. İstanbul: Beyan Yayınları.
38. Kurtubî, Ş. (2003). el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’an, thk. H. S. el-Buharî. Riyad: Dâru’l- Âlemi’l-Kutub.
39. Kutluer, İ. (1994). “Düşünme”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 10/53–57. İstanbul: TDV Yayınları.
40. Küçükalp, K. & Cevizci, A. (2010). Batı düşüncesi- felsefi temeller. İstanbul: İSAM Yayınları.
41. Mâturîdî, M. (2007). Te’vîlâtü’l-Kur’ân, thk. H. İbrahim Kaçar. İstanbul: Mizan Yayınları.
42. Mâverdî, el-B. (tsz.). en-Nüket ve’l-uyûn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
43. Mevdudî, E. A. (2001). Kur’an’ın dört temel terimi. Çev. M. Osmanoğlu. İstanbul: Özgün Yayınları.
44. Mevdudî, E. A. (1991). Tefhîmu’l-kur’an. Çev., M. H. Karani, Y. Karaca & N. Şişman. İstanbul: İnsan Yayınları.
45. Mukâtil, S. (2002). Tefsîru mukâtil b. Süleymân. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türas.
46. Müslim, el-H. (1956). el-Câmiʿu’s-sahîh. Nşr. M. F. Abdülbâkī. Kahire: Şerike ve Mektebe.
47. Onat, Y. (2019). Ortaçağ İslam dünyasında bilim ve Batı’ya etkileri Kaşf-i Kadîmden Vaz’ı Cedîd: İslam bilim tarihi ve felsefesi. İstanbul: Divan Kitap.
48. Özpilavcı, F. (2018). Farabi’nin önerme anlayışı. İstanbul: Litera Yayınları.
49. Özsoy, Ö. (1994). Sünnetullah: Bir Kur’an ifadesinin kavramsallaşması. Ankara: Pınar Yayınları.
50. Râzî, Ö. (1981). et-Tefsîru’l-kebîr. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
51. Sadettin, Ü. (2001). “Kâbe”, TDV İslâm Ansiklopedisi. 24/14–21. İstanbul: TDV Yayınları.
52. Sagan, C. (1982). Cosmos: Evrenin ve yaşamın sırları. Çev., R. Aşcıoğlu. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
53. Sezen, Y. (2004). İslam’ın sosyolojik yorumu. İstanbul: İz Yayınları.
54. Sicistânî, İ. (1993). ez-Zühd, thk. E. T. Yâsir b. İbrâhîm vd., Halvan: Dâru’l-Mişkât.
55. Şentürk, M. (2004). Kur’an’da akıl. İstanbul: Yeni Zamanlar Yayınları.
56. Tatar, B. (2025). Sonsuzun Sınırında Kur’an ve Tefekkür İlişkisi Üzerine. İstanbul: Kuramer Yayınları.
57. Taberî, C. (2001). Câmiu’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-kur’an, thk. A. et-Turkî. Kahire: Dâru’l-Hicr.
58. Usta, A. (2018). “Aydınlanma düşüncesine kısa bir bakış”. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi, 1: 78–85.
59. Yeşiltaş, S. & Denizer, N. (2022). “Özellikleri ve ilkeleri bağlamında Kur’an’da tenkit üslubu”. Kader, 20(1): 329–345.
60. Yazır, E. H. (1979). Hak dini Kur’an dili: İstanbul: Eser Neşriyat.