MOLLA MUHAMMED BAKIR BALEKÎ’YE GÖRE KIYAS

Öz

Bu makale, Teftâzânî’nin (ö.1390) Tehzîbü’l-Mantık adlı eserinde ortaya koyduğu kıyas anlayışını, Molla Bakır (ö.1972) tarafından kaleme alınan Mehdevî Mantığı adlı şerh ekseninde incelemektedir. Çalışmanın amacı, Mehdevî Mantığı’nın ana metne olan bağlılığını korurken, kıyas teorisini hangi yönlerden açıkladığını ve derinleştirdiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda kıyasın tanımı, türleri, şekilleri ve sonuç verme şartları nicelik, nitelik ve kip bakımından ele alınmaktadır. Özellikle orta terimin konumu, öncüllerin tümellik ve olumlu–olumsuz yapıları ile hulf, döndürme ve tertip değişimi gibi ispat yöntemleri, şerhin öne çıkan yönleri olarak analiz edilmektedir. Makalede, Mehdevî Mantığı’nın Tehzîbü’l-Mantık’taki kapalı ve özlü ifadeleri sistematik bir çerçeveye kavuşturduğu; böylece kıyası yalnızca biçimsel bir çıkarım modeli olarak değil, tasdikî bilginin zorunlu bir aracı olarak ele aldığı gösterilmektedir. Bu yönüyle çalışma, Mehdevî Mantığı’nın İslam mantık geleneği içindeki teorik konumunu değerlendirmeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kıyas
• Mantık
• Molla Bakır
• Teftâzânî

SYLLOGİSM ACCORDİNG TO MOLLA MUḤAMMAD BĀQİR BALEKĪ

Öz

This article examines the conception of syllogism presented by al-Taftāzānī (d. 1390) in his Tahdhīb al-Manṭiq, through the commentary Mahdavī Logic authored by Molla Bakir (d. 1972). The aim of the study is to determine in which respects Mahdavī Logic, while preserving its fidelity to the base text, explicates and further develops syllogistic theory. In this context, the definition of syllogism, its types, figures, and the conditions under which it yields conclusions are analyzed with respect to quantity, quality, and modality. Particular attention is given to the position of the middle term, the universality of the premises, their affirmative and negative forms, and methods of proof such as hulf (indirect proof), conversion, and permutation of order. The article demonstrates that Mahdavī Logic systematizes the concise and often implicit formulations found in Tahdhīb al-Manṭiq, thereby treating the syllogism not merely as a formal model of inference but as a necessary instrument of assentive knowledge. From this perspective, the study aims to assess the theoretical position of Mahdavī Logic within the tradition of Islamic logic.

Anahtar Kelimeler

• Syllogism
• Logic
• Molla Bakir
• al-Taftāzānī

Kaynakça

1. Aristoteles. (1996a). Organon III Birinci Analitikler (Hamdi Ragıp Atademir, Çev.). MEB.
2. Aristoteles. (1996b). Organon IV İkinci Analitikler (H. R. Atademir, Çev.). MEB.
3. Atay, H. (1968). Mantıktaki Kıyasın Dördüncü Şekline Dair. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XVI, 35-66.
4. Bakır, M. M. (t.y.). Hakîkatü’l-beşer (Mes’ud Muhammed Ali Farac, Çev.; 1. Baskı). el-Merkezü es-sakafiyyu pir Ömer.
5. Bakır, M. M. (1383). El-Mantık’ul-mehdevî (1. Baskı,). İntişaratu-u Kurdistân.
6. Bakır, M. M. (1393). Haşiyetü’l-Allâme el-Balek’i âlâ Tefsiri’l Beyzavî. Kürdistân Yayınları.
7. Çapak, İ. (2011). Stoa Mantığı ve Fârâbî’ye Etkisi. Araştırma Yayınları.
8. Emiroğlu, İ. (2014). Klasik Mantığa Giriş. Elis yayınları.

9. Fârâbî. (1986). Kitâbu’l-Kıyâs, (el-Mantık inde’l-Fârâbî içinde): II. Dâru’l-Meşrik.
10. Güvener, G. (2025). İbn Rüşd Mantığında Kıyas. Kimlik Yayınları.
11. Hasırcı, N. (2015). Klasik Mantık El Kitabı. Araştırma Yayınları.
12. İbn Sînâ (thk. Muhyiddin Sabrî el-Kurdî). (1357). En-Necât (2. bs).
13. İbn Sînâ. (1383). Eş-Şifâ IV, el-Mantık, el-Kıyas: II.
14. İbn Sînâ. (2013). İşaretler ve Tembihler (Muhittin Macit, Ali Durusoy, & Ekrem Dumanlı, Çev.). Litera Yayıncılık.
15. İbn Sînâ. (2015). İkinci Analitikler (Ömer Türker, Çev.). Litera Yayıncılık.
16. Kâtibî. (1998). Er-Risâletü’s-Şemsiyye fi’l-Kavâidi’l- Mantıkıyye. Arap Kültür Merkezi.
17. Kneale, W., & Kneale, M. (1978). The Development Of Logic. Oxford University Press.
18. Köz, İ., & Çetin, A. (Ed.). (2016). Mantık El Kitabı. Grafiker Yayınları.
19. Kutbüddin Râzî. (1426). Tahrîru’l-Kavâidi’-Mantıkıyye fî Şerhi Risâleti’ş-Şemsiyye. Menşûrâtu Bîdâr.
20. Öner, N. (2013). Klasik Mantık (12. bs). Divan Kitap.
21. Sadeddin Teftâzânî. (1912). Tehzîbü’l-mantık ve’l-kelâm. Saadet Matbası.
22. Türker Küyel, M. (1990). Fârâbî’nin Bazı Mantık Eserleri. Atatürk Kültür Merkezi.
23. Ural, Ş. (2011). Temel Mantık. Çantay Kitapevi.