AKHUN FETİHLERİ: PURĀṆİK LİTERATÜRDE HŪṆA İMGESİ

Öz

Bu çalışma, Hūṇa (Akhun) fetihlerinin Hindu kozmolojisi çerçevesinde nasıl dinî, kültürel ve mitolojik anlam kazandığını kapsamlı biçimde incelemektedir. Araştırma, Hun akınlarının yol açtığı tarihsel yıkımların Hint toplumunun kolektif dinî bilincinde adharma (kozmik düzensizlik) olarak kavramsallaştırılmasını ve bu kaotik sürecin ardından ilahî müdahale, ritüel süreklilik ve kraliyet himayesi aracılığıyla dharma’nın (kozmik düzen) yeniden tesis edilmesini merkeze almaktadır. Başta Viṣṇu Purāṇa ve Bhāgavata Purāṇa olmak üzere Purāṇik kaynaklara dayanan bu inceleme, Toraman ve Mihirakula dönemlerinde (M.S. 5–6. yy) gerçekleşen Hūṇa fetihlerinin, Purāṇik söylemde yalnızca siyasî felaket değil, aynı zamanda Kali Yuga’nın ahlâkî çözülme ve kozmik yozlaşmasını simgeleyen bir bozulma biçimi olarak tasvir edildiğini ortaya koymaktadır. Hūṇaların mleccha kategorisi içinde konumlandırılması, fetihlerin ardından geliştirilen kozmik yenilenme anlatıları ve ritüel uygulamalarla birlikte değerlendirildiğinde, tarihsel olayların doğrusal kronoloji yerine döngüsel kozmolojik mantık çerçevesinde yeniden anlamlandırıldığı görülmektedir. Fetihler sonrasında tapınakların yeniden inşası, ritüel pratiklerin sürdürülmesi ve kraliyet otoritesinin pekiştirilmesi, dharma’nın yeniden ihyası ve metafizik düzenin restorasyonu bağlamında merkezi bir işlev üstlenmiştir. Bu çalışma Hūṇa fetihlerinin yol açtığı politik ve toplumsal travmanın Hindu kozmik, ahlâkî ve teolojik düşüncede nasıl yeniden biçimlendirildiğini paradigmatik bir örnek üzerinden ortaya koymakta tarih, mitoloji, dinî düşünce ve siyasal iktidar arasındaki karmaşık etkileşimi Dinler Tarihi perspektifinden bütüncül biçimde analiz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Akhunlar
• Hindu Kozmolojisi
• Dharma
• Puranik Literatür

AKHUN CONQUESTS: THE IMAGE OF THE HŪṆAS IN PURĀṆIC LITERATURE

Öz

This study comprehensively examines how the Hūṇa (Akhun) conquests acquired religious, cultural, and mythological significance within the framework of Hindu cosmology. The research focuses on the conceptualization of the historical devastations caused by the Hūṇa invasions as adharma (cosmic disorder) in the collective religious consciousness of Indian society and on the subsequent restoration of dharma (cosmic order) through divine intervention, ritual continuity, and royal patronage. Based primarily on Purāṇic and epic sources, including the Mahābhārata, Viṣṇu Purāṇa, and Bhāgavata Purāṇa, the study argues that the Hūṇa conquests during the reigns of Toramāṇa and Mihirakula (5th–6th centuries CE) were depicted in Purāṇic discourse not merely as political catastrophes but also as symbolic manifestations of the moral decay and cosmic disruption characteristic of the Kali Yuga. The positioning of the Hūṇas within the mleccha category, when considered alongside the narratives of cosmic renewal and ritual practices developed after the invasions, demonstrates that historical events were reinterpreted not through linear chronology but within a cyclical cosmological logic. The post-conquest rebuilding of temples, the continuation of ritual practices, and the consolidation of royal authority functioned centrally in the restoration of dharma and the metaphysical order. This study presents the Hūṇa conquests as a paradigmatic case of how political and social trauma was reconfigured within Hindu cosmological, moral, and theological thought, offering a holistic analysis of the complex interplay between history, mythology, religious thought, and political power from a History of Religions perspective.

Anahtar Kelimeler

• Akhuns
• Hindu Cosmology
• Puranic Literature
• Dharma
• History of Religions

Kaynakça

1. Bowles, A. (2007). Dharma, Disorder, and the Political in Ancient India: The Āpaddharmaparvan of the Mahābhārata. BRILL.
2. Brockington, J. L. (1998). The Sanskrit Epics. BRILL.
3. Chavannes, E. (2007). Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri (M. Koç, Çev.). Selenge.
4. Çeliktaş, M. M. (2011). Akhunlar Tarihi Hakkında Türkiye’de ve Dünyada Yapılan Çalışmaların Değerlendirilmesi [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
5. Çeliktaş, M. M. (2015). Hinduizm’in Ak Hunlar Üzerindeki Yansımaları. Tarih Araştırmaları Dergisi, 34(57), 89-98. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000599
6. Doniger, W. (1993). Introduction. Içinde W. Doniger (Ed.), Purāṇa Perennis: Reciprocity and Transformation in Hindu and Jaina Texts. State University of New York Press.
7. Doniger, W. (2009). The Hindus: An Alternative History. Penguin Press.
8. Eck, D. L. (2012). India: A Sacred Geography. Harmony Books.

9. Enoki, K. (1959). On The Nationality of The Ephthalites. Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko (the Oriental Library)., 18, 1-58.
10. Erkal, M. M. (2023). Çeşitli Yönleriyle Türk Töresi. Berikan Yayınevi.
11. Frazier, J. (2013). Bhakti in Hindu Cultures. The Journal of Hindu Studies, 6(2), 101-113. https://doi.org/10.1093/jhs/hit028
12. Ghoshal, U. N. (1944). Studies In Indian History And Culture. Orient Longman.
13. Golden, P. B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. O. Harrassowitz.
14. Gömeç, S. Y. (2009). Kök Türk Tarihi (3. bs.). Berikan Yayınevi.
15. Hiltebeitel, A. (2011). Dharma: Its Early History in Law, Religion, and Narrative. Oxford University Press. İtil, A. (1971). Yabancı Dilsiz. A.Ü. DTCF Doğu Dilleri Dergisi, II(1), 77-87.
16. Kafesoğlu, İ. (2019). Türk Milli Kültürü (44. bs.). Ötüken Neşriyat.
17. Kautilya’s Arthasastra (R. Shamasastry & Kautilya, Çev.). (1951). Sri Raghuveer Printing Press.
18. Konukçu, E. (1973). Kuşan ve Akhun Tarihi. Sevinç Matbaası.
19. Konukçu, E. (2002). Akhunlar. İçinde H. C. Güzel, K. Çiçek, & S. Koca (Ed.), Türkler Ansiklopedisi (C. 1, ss. 827-844). Yeni Türkiye Yayınları.
20. Kulke, H., & Rothermund, D. (2004). A History of India. Routledge, Taylor & Francis Group.
21. Litvinsky, B. A. (1992). The Hephthalite Empire. Içinde B. A. Litvinsky (Ed.), History of Civilizations of Central Asia. Unesco.
22. Mandal, M. (2022). The Puranas: Ancient History or Religious Literature. JHSR Journal of Historical Studies and Research, 2(2), 47-53.
23. Masatoğlu, M. (2020). Dharma Kavramı ve Purushārthalar. Dini Araştırmalar, 23(57), 195-208. https://doi.org/10.15745/da.709326
24. Olivelle, P. (2004). The Semantic History of Dharma the Middle and Late Vedic Periods. Journal of Indian Philosophy, 32(5-6), 491-511. https://doi.org/10.1007/s10781-004-8632-7
25. Parasher-Sen, A. (1991). Mlecchas in Early India: A Study in Attitudes Towards Outsiders Upto AD 600. Munshiram Manoharlal Publishers.
26. Pargiter, F. E. E. (1913). The Purana Text Of The Dynasties Of The Kali Age. Oxford University Press.
27. Pollock, S. I. (with Internet Archive). (2006). The Language of the Gods in the World of Men: Sanskrit, Culture, and Power in Premodern India. University of California Press.
28. Richard N. Frye (with hst). (1984). The History of Ancient Iran. Beck’she Verlagsbuchhandlung.
29. Ricœur, P. (with Internet Archive). (1976). Interpretation Theory: Discourse and the Surplus of Meaning. Fort Worth : Texas Christian University Press.
30. Rocher, L. (1986). The purāṇas: II (J. Gonda, Ed.). Harrassowitz.
31. Savaş, M. M., Dündar, M., & Kayalı, Y. (2021). Hint Topraklarında Ak Hun Varlığı. İçinde Türkiye’de Hindistan Çalışmaları-I. Ankara Üniversitesi Yayınları.
32. Savaş Tonyalı, M. M. (2025). Ak Hun Devleti. Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı. Türk Dünyası Ansiklopedisi. https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/7648/Ak_Hun_Devleti
33. Shastri, J. L. (Ed.). (1955). The Bhagavata Purana (G. V. Tagare, Çev.). Motilal Banarsidass.
34. Singh, U. (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. Pearson Education India.
35. Taşağıl, A. (2003). Göktürkler (C. 1). Türk Tarih Kurumu.
36. Thapar, R. (2003). Cultural Pasts: Essays in Early Indian History. Oxford University Press.
37. Thapar, R. (2004). From the Origins to AD 1300. University of California Press.
38. The Kurma Purana (G. P. B. J. L. Shastri, Çev.). (1951). Motilal Banarsidass.
39. The Matsya Purana (R. V. R. Dikshitar, Çev.). (1935). University of Madras.
40. White, H. V. (with Internet Archive). (1990). The Content of the Form: Narrative Discourse and Historical Representation. Johns Hopkins University Press.
41. Wilson, H. H. (1840). The Vishnu Purana: A system of Hindu mythology and tradition. John Murray.
42. Yitik, A. İ. (2000). Hinduizm’de Din ve Din Anlayışı: Dharma Kavramı. İçinde Dinler Tarihi Araştırmaları II (ss. 309-319). Türkiye Dinler Tarihi Derneği Yayınları.