OSMANLI’DA BİR METROPOLİTİN MALVARLIĞI: METROPOLİT DİONYSİOS’UN TEREKESI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Osmanlı Devleti'nde metropolitler, Ortodoks Rum Patrikhanesi’ne bağlı olarak görev yapmaktaydı. Bulundukları görev bölgelerinde yalnızca dini liderlik değil, aynı zamanda sosyal ve idari sorumlulukları da vardı. Metropolitler, bölgelerindeki Ortodoks halkının dini, hukuki ve sosyal meseleleriyle ilgileniyor, aynı zamanda Osmanlı Devleti’ne bağlılıklarını göstermek amacıyla devletle iş birliği yaparak, gayrimüslim tebaalarının haklarının korunmasına yönelik çalışmalar yürütüyorlardı. Bu çalışma, 18. yüzyıl başlarında Osmanlı İmparatorluğu'nda metropolit olarak görev yapan Dionysios’un hayatını, Sinop’ta bulunan mal varlığı üzerinden incelemektedir. Çalışma, Dionysios’un eşyalarının onun sosyal statüsünü, ekonomik durumunu ve yaşam tarzını nasıl yansıttığını araştırmaktadır. Buna göre Osmanlı Devleti’nde metropolit olarak önemli bir görevi olan Dionysios’un mütevazı bir hayat sürdüğü dikkat çekmektedir. Diğer taraftan çalışma, Dionysios’un dini ve sosyal yapılar üzerindeki katkılarını vurgulamakta ve Osmanlı toplumunda bir metropolitin rolü ve yaşam koşulları hakkında derinlemesine fikirler sunmaktadır. Bu sayede, metropolitlerin, devlet yönetiminde önemli bir aracı rol oynarken, aynı zamanda toplum içindeki dini ve sosyal yapının denge unsuru olarak nasıl işlev gördüğüne dair somut bir örnek sunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tereke
• Miras envanteri
• Metropolit
• Sinop
• Osmanlı

THE WEALTH OF AN OTTOMAN METROPOLITAN: AN ANALYSIS OF METROPOLITAN DIONYSIOS’ TEREKE

Öz

Metropolitans served under the Orthodox Greek Patriarchate within the Ottoman Empire, holding responsibilities that extended beyond religious leadership to encompass social and administrative duties within their respective regions. They addressed the religious, legal, and social concerns of the Orthodox population and collaborated with Ottoman authorities to demonstrate loyalty and to safeguard the rights of non-Muslim subjects. This study, in this context, examines the life of Dionysios, who served as metropolitan in the early eighteenth-century Ottoman Empire, through an analysis of his estate in Sinop. The study explores how Dionysios’ possessions reflect his social status, economic condition, and lifestyle, and highlights that, despite holding an important position as a metropolitan, Dionysios led a modest life. The study also emphasizes his contributions to religious and social structures, provides deep insights into the role and living conditions of a metropolitan in Ottoman society, and offers a concrete example of how metropolitans played an important intermediary role in state governance while also functioning as a balancing element in the religious and social structure of the community.

Anahtar Kelimeler

• Terekes
• Estate inventories
• Metropolitan
• Sinop
• Ottoman

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
2. BOA, SŞS, Defter No: 89.
3. BOA, AŞS, Defter No: 39.
4. Kısmet-i Askeriye Court of Istanbul (KŞS), no.1174.
5. Açık, Turan (2017). “Trabzon Rum Metropolitleri Hakkında Bazı Gözlemler (1610-1670)”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 4/10, p. 1-26.
6. Açıkel, Ali-Alkoç, Şule Sema (2024). “Osmanlı’da Erkek Giyiminde Kürk Kullanımı ve Kürk Çeşitleri: Tokat Örneği (1771-1830)”, History Studies, 16/3, p. 337-353.
7. Afyoncu, Erhan (2004). “İbrahim Müteferrika’nın Yeni Yayınlanan Terekesi ve Ölüm Tarihi Üzerine”, Türklük Araştırmaları Dergisi, 15, p. 349-362.
8. Akgündüz, Ahmed (1990). Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, İstanbul: Fey Vakfı Yayınları.

9. Akyüz, Jülide (2008). “Osmanlı Ulemasından Üç Efendi’nin Terekeleri,” Akademik Araştırmalar Dergisi, 36, p. 188-200.
10. Artan, Tülay (1998). “Terekeler Işığında 18. Yüzyıl Ortasında Eyüp’te Yaşam Tarzı ve Standartlarına Bir Bakış: Orta Halliliğin Aynası”, Eyüp’te Sosyal Yaşam-18. Yüzyıl Kadı Sicilleri Işığında, (ed. Tülay Artan), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, p. 49-64.
11. Bayraktar Tellan, Elif (2016). “Sürgün Patrik, Kayıp Keşiş ve İstanbul'da Bir Ayaklanma: On Sekizinci Yüzyılda İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi.” Ayşegül Keskin Çolak’a Armağan: Tarih ve Edebiyat Yazıları, (Ed. H. Çolak, Z.K. Çeçen, N.I. Demirakın), Ankara: Kebikeç, p. 99-112. Bayraktar Tellan, Elif (2019). “The Patriarchate of Constantinople and the ‘Reform of the Synod’ in the 18th Century Ottoman Context”, Chronos, 39, p. 7-22.
12. Bayraktar Tellan, Elif (2011). The Patriarch and The Sultan: The Struggle for Authority and The Quest for Order in The Eighteenth-Century Ottoman Empire. Unpublished Ph.D. dissertation, Ankara: İhsan Doğramacı Bilkent University.
13. Bilgin, Arif- Bozkurt, Fatih (2010). “Bir Malî Gelir Kaynağı Olarak Vârissiz Ölenlerin Terekeleri ve Beytülmâl Mukataaları”, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, p. 1-31.
14. Bozkurt, Fatih (2023). “Tereke Defterleri Neyi Ne kadar Derler? Tereke Defterlerinin İmkân ve Sınırlılıkları”, Terekeler Neyi Derler?, (ed. Kenan Yıldız), İstanbul: KTB.
15. Bozkurt, Fatih (2011). Tereke Defterleri ve Osmanlı Maddî Kültüründe Değişim (1785-1875 İstanbul Örneği). Unpublished Ph.D. dissertation, Sakarya: Sakarya University.
16. Canbakal, Hülya-Filiztekin, Alpay (2021). “Wealth and Demography in Ottoman Probate Inventories: A Database in Very long-term Perspective”, Historical Methods: A Journal of Quantitative and Interdisciplinary History, 54, p. 94-127.
17. Çolak, Hasan-Bayraktar Tellan, Elif (2019). The Orthodox Church as an Ottoman Institution: A Study of Early Modern Patriarchal Berats, İstanbul: The Isis Press.
18. Çolak, Hasan (2019). “Neresi Sıla, Neresi Gurbet? Amsterdam'daki Osmanlı Rumlarında Mekan ve Kimlik İlişkisi”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 47, p. 1-20.
19. Çolak, Hasan (2023). “When a Catholic is Invested as the Orthodox Patriarch of Antioch: Serafeim/Kyrillos Tanas and The Ottoman Central Administration”, Collectanea Christiana Orientalia, 20, p. 29-55.
20. Demir, Cenk (2019). “Sinop Rum Cemaati’nin 19. Yüzyıldaki Sosyal Yapısı”, Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 27, p. 111-142.
21. Dörtok Abaci, Zeynep-Akiba, Jun-Coşgel, Metin-Ergene, Boğaç (2023). “Judiciary and Wealth in the Ottoman Empire, 1689-1843”, Journal of the Economic and Social History of the Orient, 66: ½ , p. 43-84.
22. Ercan, Yavuz (1983). “Türkiye’de XV. ve XVI. Yüzyıllarda Gayrimüslimlerin Hukuki, İçtimai ve İktisadi Durumu”, Belleten, 188, p. 1119-1150.
23. Ercan, Yavuz (1990). “Osmanlı İmparatorluğunda Gayrimüslimlerin Giyim, Mesken ve Davranış Hukuku”, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi, 1, p. 117-125.
24. Ercan, Yavuz (2001). Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslimler, Ankara: Turhan Kitabevi.
25. Ergene, Boğaç-Berker, Ali (2008). “Wealth, Poverty, and Inequality in the Ottoman Empire: Observations from Eighteenth-Century Kastamonu”, International Journal of Middle East Studies, 40, p. 23-46.
26. Ergene, Boğaç (2002). “Cost of Court Usage in Seventeenth- and Eighteenth-Century Ottoman Anatolia: Court Fees as Recorded in Estate Inventories”, Journal of the Economic and Social History of the Orient, 45, p. 20-39.
27. Evliya Çelebi Seyahatnamesi (2006). (ed. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman and Yücel Dağlı), II, İstanbul: YKY.
28. Faroqhi, Suraiya (2005). “Kentte Yaşamak: Kent Bilinci ve Ev Kültürü”, Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam, (çev. Elif Kılıç), 5. Basım, İstanbul: Tarih Vakfı.
29. Faroqhi, Suraiya (2003). Osmanlı Dünyasında Üretmek, Pazarlamak, Yaşamak, (çev. Gül Çağalı Güven,Özgür Türesay), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
30. Faroqhi, Suraiya (2002). Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam, (çev. Elif Kılıç), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
31. Faroqhi, Suraiy. (2018), Osmanlılar Kültürel Tarih, (çev. Çağdaş Sümer), Ankara: Akılçelen Kitaplar.
32. Fekete, Lajos (1979). “XVI. Yüzyılda Taşralı Bir Türk Efendi Evi”, Belleten, (çev. M. Tayyib Gökbilgin), 170, p. 457-480.
33. Gökdemir, Oktay (2019). “Tarihyazımında İki Yeni Yaklaşım: Sözlü ve Yerel Tarih”, Tarih Nasıl Yazılır?, (ed. Ahmet Şimşek), Ankara: TTK.
34. Güler, İbrahim (1992). XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Sinop, Unpublished Ph.D. dissertation, İstanbul: Marmara University, 1992.
35. Gündüz Oğul, Muazzez (2024). “Tereke Kayıtlarına Göre Gurema Usulü ve Servet-Borç İlişkisi: Bursa Örneği (1703-1710)”, Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 29, p. 205-223.
36. Hoşgör Büke, Sümeyye (2019). Changes in the Consumptıon of Ottomans in The Eighteenth Century, Unpublished Ph.D. dissertation, Ankara: Ortadoğu Teknik University.
37. İnalcik, Halil (1982). “Ottoman Archival Materials on Millets”, Christians and Jews in The Ottoman Empire, The Functioning of a Plural Society, (Ed. B. Braude,B. Lewis), New York, p. 437-449.
38. İnalcik, Halil (1991). “The Status of the Greek Patriarch Under the Ottomans”, Turcica, 23, p. 407-435.
39. Jennings, Ronald C. (1978). “Zimmis (Non-Muslims) in Early 17th Century Ottoman Judicial Records: The Sharia Court of Anatolian Kayseri”, JESHO, 21/3, p. 225-293.
40. Kenanoğlu, Macit (2012). Osmanlı Millet Sistemi, Mit ve Gerçek, İstanbul: Klasik.
41. Keskin, Filiz Yaşar (2023). “Osmanlı İdari Sistemi İçerisinde İstanbul Rum Patrikhanesi’ne Bağlı Metropolitlerin Görevleri”, Vakanüvis, 8/2, p. 1987-2037.
42. Küçükerman, Önder (2007). Kendi Mekanının Arayışı İçinde Türk Evi, İstanbul: TTOK Yayınları.
43. Kütükoğlu, Mübahat S. (2013). Osmanlı Belgelerinin Dili, Ankara: TTK.
44. Nohl, Arnd-Michael (2018). Eşya ve İnsan, (çev. Özden Saatçi), İstanbul: Ayrıntı.
45. Ögel, Bahaeddin (1978). Türk Kültür Tarihine Giriş 3, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
46. Oğuz, Gülser (2010). “Tereke Kaydından Hareketle Bir Osmanlı Vezirinin 18. Yüzyılın Başlarındaki Yaşam Tarzı: Amcazâde Hüseyin Paşa”, Milli Folklor, 88, p. 91-100.
47. Oğuz, Gülser (2013). Bir Osmanli Kentinde Taşınır ve Taşınmaz Mal Varlığına Dayalı Servet Analizi: Edirne Örneği, Unpublished Ph.D. dissertation, Ankara: Ankara University.
48. Pakalın, Mehmet Zeki (1983), Osmanlı Tarih Deyimleri Sözlüğü, II, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
49. Paul of Aleppo (1836). The Travels of Macarius, Patriarch of Antioch II, (çev. F. C. Belfour), London.
50. Quataert, Donald (1997). “Clothing Laws, State and Society in the Ottoman Empire, 1720-1829”, International Journal of Middle East Stutdies, 29/3, p. 403-425.
51. Şemseddin Sami (2015). Kamus-ı Türki, Ankara: TDK.
52. Ünal, Mehmet Ali (2008). Osmanlı Devrinde Sinop, Isparta: Fakülte Kitabevi.
53. Yaşa, Fırat (2017). “Mikro Tarihçilik ve Carlo Ginzburg”, Dünyada Tarihçilik: Dönemler, Okullar, Yaklaşımlar ve Tarihçiler, Ankara: Pegem Akademi, p. 254-269.