THE BASİLİCA AS A RARE ARCHİTECTURAL STRUCTURE İN ROMAN THEATERS AND THE EXAMPLE OF NİCAEA (İZNİK)

Öz

Basilicas are among the most important and magnificent structures of ancient cities and represent a significant architectural element of Roman urbanism. Generally characterized by a long, narrow architectural plan divided into three aisles by two rows of columns, these structures served functions such as churches or forums. In addition to the common type, they are also known to have been used in different architectural forms and functions, such as in theaters. In Roman theaters, basilicas (Basilicae Theatrum) were positioned at the two side wings of the scaena and served as entrance halls to welcome visitors. While these basilicas were typically square-shaped and built symmetrically to one another, rare examples with rectangular plans, apses, or asymmetrical designs also exist. Such examples are primarily seen in Italy, Gaul, and cities along the Mediterranean coast outside of Anatolia. Since Roman theaters in Anatolia were generally constructed by revising Hellenistic Period theaters or following the Hellenistic tradition, basilica structures are typically not encountered. However, studies conducted at the theater of the ancient city of Nicaea (Iznik) have revealed that the structure surrounding the colonnaded galleries at the side wings of the scaena is a basilica. This basilica, integrated with the scaena and featuring two-story colonnaded galleries within, constitutes the only known example of its kind in the Roman Empire. The aim of this project is to produce a comprehensive restitution of the crowded Iznik (Nicaea) theater by comparing the architectural pattern surrounding the colonnaded galleries in the Iznik (Nicaea) theater with analogical examples.

Anahtar Kelimeler

• Roman
• Architecture
• Nicaea
• Theater
• Basilica

Etik Beyan

This research does not require approval from an ethics committee.

Teşekkür

İznik Roma Tiyatrosu Kazı Başkanı Prof. Dr. Aygün EKİN-MERİÇ'e çalışmamıza desteklerinden dolayı teşekkür ederiz.

ROMA TİYATROLARININ AZ RASTLANAN MİMARİ YAPISI OLARAK BAZİLİKA VE NİCAEA (İZNİK) ÖRNEĞİ

Öz

Bazilikalar antik kentlerin önemli ve gösterişli yapılarından biridir ve Roma şehirlerinin önemli mimari unsurudur. Genellikle ince uzun, iki sütun sırasıyla üç nefe ayrılan mimari plana sahip yapılar; kilise, forum gibi işlevlerle kullanılmıştır. Bilinen yaygın tip dışında, tiyatrolardaki gibi farklı mimari tip ve işlevlerde kullanıldığı da bilinmektedir. Roma tiyatrolarında bazilikalar (Basilicae Theatrum) scaena’nın iki yan kanadında konumlandırılmıştır ve geleni karşılamaya yönelik giriş salonu olarak kullanılmıştır. Genellikle kare şeklinde ve birbirlerine simetrik olarak inşa edilen bazilikaların, dikdörtgen, apsisli ya da birbirine simetrik olmayan nadir örnekleri de mevcuttur. Örnekler özellikle İtalya, Galya ve Akdeniz’e kıyısı olan Anadolu dışındaki kentlerde görülmektedir. Anadolu’daki Roma tiyatroları genellikle Helenistik Dönem tiyatrolarının revize edilmesi ya da Helenistik gelenek ile yapıldığından, bazilika yapılarına rastlanmaz. Nicaea (İznik) antik kenti tiyatrosunda yapılan çalışmalarda, scaena’nın yan kanatlarında sütunlu galerileri saran yapının, bazilika olduğu anlaşılmıştır. Scaena ile birleşen bazilika, içerisindeki iki katlı sütunlu galeriler ile birlikte Roma İmparatorluğu içerisindeki tek örneği oluşturmaktadır. Bu çalışmada amaç; Iznik (Nicaea) tiyatrosunda sütunlu galerileri saran mimari örüntüyü analojik örnekler ile karşılaştırarak bir bütün halinde tanımlamak, Iznik (Nicaea) tiyatrosu için restitüsyon önerisi sunmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Roma
• Mimari
• İznik
• Tiyatro
• Bazilika.

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul onayı gerektirmemektedir.

Teşekkür

We would like to express our gratitude to Prof. Dr. Aygün EKİN-MERİÇ, Head of the Iznik Roman Theatre Excavations, for her support of our work

Kaynakça

1. Abascal, J. M., Almagro-Gorbea, M., Cebrian, R. & Sanfeliu, D. (2006). “Cronologia y Enterno Urbano Del Teatro Romano De Segobriga”, Córdoba, Seminario de Arqueología, Jornadas Sobre Teatros Romanos en Hispania. Actas del Congresointernacional Celebrado en Córdobalos Días 12 al 15 de Noviembre de 2002, (pp. 311-337).
2. Alatepeli, S. (2009). Antik Aynaklar ve Kalıntıları Işığında Coğrafi Bilgi Sistemine Dayalı Smyrna Kenti Arkeolojik Haritasının Hazırlanması [Making The Archaeological Map Of Smyrna Using Geographic Information System Based On Ancient Sources And Ruins]. Unpublished Master Thesis, Dokuz Eylül University, Institute of Social Sciences, Izmir.
3. Anderson, J. C. (2013). Roman Architecture in Province. Cambridge University Press: Cambridge.
4. Antinori, A., Buccella, A., Cingolani, S., Perna, R. & Villani, G. (2016). “Modellazione e Visualizzazione 3D Interattiva Del Territoria Romano e Della Citta Di Urbs Salviacon Vterrain”, Proceedings of Archeofoss Free Libre and Open-Source Software e Open Format Nei Processi Di Ricerca Archeologica, VIII Edizione, Catania 2013, (pp. 161-174). Oxford.
5. Antunes, J. M. Q. (2017). A Identidade e a Forma Dos Edificios Teatrais Nas Tipologias de Arquitetura. Universidade Lusiada De Lisboa, Faculdade de Arquitetura e Artes Mestrado Integrado em Arquitetura, Lisboa.
6. Astori, B., Bonora, V. & Garnero, G. (2002). “Il Rilievo Laser Scanner Del Teatro Romano di Ventimiglia: Asperienze e Prospettive”, VI Conferenza Nazionale ASITA.
7. Bejor, G. (1979). La Decorazione Scultorea dei Teatri Romani Nelle Province Africane. Prospettiva, 17, 37-46.
8. Bendea, H. L., Chiabrando, F., Tonolo, F. G. & Marenchino, D. (2007). “Mapping of Archaeological Areas Using a Low-Cost Uav the Augusta Bagiennorum Test Site”, XXI International CIPA Symposium 01-06 October 2007, (pp. 117-122). Athens.

9. Bieber, M. (1961). The History of the Greek and Roman Theater. Princeton University Press: New Jersey.
10. Blegen, C. W. (1932). Excavation at Troy 1932. American Journal of Archaeology, 36/4, 431-451.
11. Blegen, C. W. (1934). Excavation at Troy 1993. American Journal of Archaeology, 38/2, 223-248.
12. Bomgardner, D. L. (2016). The Theatre-Temple Complex at Leptis Magna: Multiple Dimensions of Functionality or There’s More Than One Way to Act on the Emperor. In T. Hufschmid (Ed.), Theaterbauten als Teil Monumentaler Heiligtümer in den Nortwestlichen Provinzen des Imperium Romanum: Architektur-Organisation-Nutzung (pp. 63-80), Internationals Kolloquium in Augusta Raurica, Forschungen in August 50.
13. Canpolat, E. (1954). İzmir Kuruluşundan Bugüne Kadar. İstanbul Teknik Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, İstanbul.
14. Casasola, D. B., Gonzalez, A. A., Rodriguez, J. J. D. & Alvarez, J. A. E. (2016). Baelo Claudia y sus Actividades Halieuticas Una Nueva Cetaria Una Posible Domus En El Barrio Meridional (2005-2009). In Consejeria De Cultura, Junta de Andalucia, 147-176.
15. Chausson, M. F. (2008). Une Dedicace Monumentale Provenant du Theatre de Suessa Aurunca Due a Matidie La Jeune, Belle-Soeur De L’Emperur Hadrien. Journal Des Savants, 2, 233-259.
16. Courtois, C. (1998). Le Batiment De Scene Des Theatres Romains Du Sud De La Gaule, Des Provinces D’Espagne Et D’Afrique Du Nord. Etude Comparee. Latomus, 57, 96-104.
17. Cruz, P. M. & Pizzo, A. (2018). El Teatro Y Anfiteatro De Augusta Emerita, Aspectos Arqueologicos, Cronologicos Y Urbanisticos. In P. M. Cruz (Ed.), La Scaenae Frons Del Teatro Romano De Merida (pp. 13-38), De Archivo Espanol De Arqueologia, LXXXVI, Consejo Superior De Investigaciones Cientificas, Merida.
18. Ersoy, A., Yolaçan, B., Göncü, H. & Alatepeli, S. (2017). Antik Smyrna/İzmir 2014-2015. In Proceedings of the 38nd Annual Excavation, Research and Archaeometry Symposium, II, 23-27 Mayıs 2016 Edirne, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını, (pp. 295-314), Ankara.
19. Ersoy, A. & Alatepeli, S. (2018). Antik Smyrna/İzmir 2016. In Proceedings of the 39nd Annual Excavation, Research and Archaeometry Symposium, II, 22-26 Mayıs 2017 Bursa, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını, (pp. 423-442), Bursa.
20. Ersoy, A., Gürler, B. & Göncü, H. (2019). Antik Smyrna/İzmir 2017. In Proceedings of the 40nd Annual Excavation, Research and Archaeometry Symposium I, 07-11 Mayıs 2018 Çanakkale, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını, (pp. 63-78), Ankara.
21. Ersoy, A. (2022). İzmir’in Antik Çağdaki Akropol Tepesi Kadifekale ve Hava Şehitliği Mevkinde Ele Geçen Arkeolojik Buluntuları Üzerine Bir Değerlendirme. İzmir Araştırmaları Dergisi, 16, 1-19.
22. Ersoy, A., Alatepeli, S. & Çakmak, O. (2026) Güncel Arkeolojik Veriler Işığında Smyrna / İzmir Tiyatrosu. Höyük 17, 155-174.
23. Fiechter, E. R. (1914). Die Baugeschichtliche Entwicklung des Antiken Theaters. Eine Studie, Mit 132 Abbildungen, University of Toronto: München.
24. Gallimore, S. (2015). The Saddest of Ruins: Travelers Accounts as Evidence for Formation Processes at Hierapytna, Crete. Journal of Mediterranean Archaeology&Heritage Studies, 3/2, 105-126.
25. Gordon, H. L. (1931). The Basilica anf the Stoa in Early Rabbinical Literature: A Study in Near Eastern Architecture. The Art Bulletin, 13/3, 352-375.
26. Groh, S. (2007). Amphitheater in Noricum. Jahreshefte Des Österreichischen Archaologischen Institutes in Wien, 1, 85- 102.
27. Gros, P. (1980). L’Architecture Romaine, Du Debutdu III Siecle av. J.-C. A La Fin Du Haut-Empire I, Les Monuments Publics, Les Munuels D’Art Et D’Archeologie Antiques, Collection Dirigee Par Gerard Nicolini: Paris.
28. Hanson, J. A. (1959). Roman Theater-Temples. Princeton University Press: New Jersey. Hernandez, E., Pascual, M. L. I. & Aranegui, C. (1993). El Teatro Romano De Sagunto. Teatros Romanos De Hispania Cuadernos De Arquitectura Romana, 2, 25-42.
29. Hesberg, H. von. (2006). Il Potere Dell’Otium: La Villa Di Domiziano a Castel Gandolfo. Archeologia Classica, 57, 221-244.
30. Isler, H. P. (2015). “Studies on Greek Theatres: History and Prospect, The Architecture of the Ancient Theatre”, In R. Federiksen-Elizabeth & R. Gebhard-Alexander Sokolicek (Eds.), Acts of an International Conference at the Danish Institute at Athens 27-30 January 2012 (pp. 15-38). Monograph of the Danish Institute at Athens 17.
31. Isler, H. P. (2017). Antike Theaterbauten Ein Handbuch. 3 vols., Österrichische Akademie Der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse Denkschrifte, 490 Band, Archaologische Forschungen, Band 27, Verlag Der Österreichischen Akademie Der Wissenschaften.
32. Kandilzaied, M. M. & Rehan. D. A. E. A. E. (2019). The Significance of Number Seven in the Theater of Sabratha. International Journal of History and Cultural Studies (IJHCS), 5/4, 21-35.
33. Kardoruk N. & Ekin-Meriç, A. (2024). A Consideration of the Herms Used in the Colonnaded Galleries of the Theatre of Nicaea (İznik). Jahreshefte Des Österreıchıschen Archäologıschen Instıtutes in Wıen, 283-300. Kardoruk, N. & Öz, A. K. (2025a). Colonnaded Galleries of the Roman Theater at Nicaea. Cercetari Arheologice, 32/1, 159-182.
34. Kardoruk, N. & Öz, A. K. (2025b). The Location and Significance of the Theater at Nicaea in the Context of Roman Theaters, Oannes, 7/2, 248-271.
35. Korfmann, M. (1992). Troia Çalışmaları 1989-90. In Proceedings of the 13nd Annual Excavation, Research and Archaeometry Symposium, I, Çanakkale 27-31 Mayıs 1991, Ankara Üniversitesi Basımevi, (pp. 423-446), Ankara.
36. Korfmann, M. (1994). Troia 1992 Kazı Çalışmaları. In Proceedings of the 15nd Annual Excavation, Research and Archaeometry Symposium, Ankara 24-28 Mayıs 1993, Ankara Üniversitesi Basımevi (pp. 325-360), Ankara.
37. Lopez, M. I. R. (2017). The Relief Decorations of the Ancient Roman Theater: The Case of Sabratha. Music in Art, XLII/1-2, 17-31.
38. Malacrino, C. G. (2005), Il Teatro Romano Dı Scolacium. In Gustavo Traversari (Ed.), Contributo Per Una Rilettura Architettonica E Topografica (pp. 97-141), Rivista Di Archeologia, Anno XXIX.
39. Mateos, P. & Picado, Y. (2011). El Teatro Romano De Metellinum. Madrider Mitteilungen, 52, 374-410.
40. Moretti, J. C., Badie, A. & Tardy, D. (2010). Les Fronsts De Scene En Narbonnaise. In S. F. R. Asensio & N. Röring (Eds.), La Scaenae Frons En La Arquitectura Teatral Romana (pp. 137-161). Universidad De Murcia Fundacion Teatro Romano De Cartagene 2009.
41. Nielsen, I. (2016). “Kultische Theater in Italien und in den Westlichen Provinzen: Ein Vergleich”, Theaterbauten als Teil Monumentaler Heiligtümer in den Nordwestlichen Provinzen Imperium Romanum: Architektur-Organisation-Nutzunf, Internationales Kolloquium in Augusta Raurica (pp. 81-94), 18-21 Semptember 2013, Forschungen in August, 50.
42. Öztaner, S. H. (2006). Menderes Magnesiası Çarşı Bazilikası. Anadolu/Anatolia, 31, 123-152.
43. Öztaner, S. H. (2010). Adaletin Gerçekleştirildiği-Ticaretin Yapıldığı Mekanlar Olan Roma Dönemi Bazilikaları. Eski Çağlarda Anadolu’da Hukuk, Ankara Barosu Yayınları, 115-141.
44. Öztaner, S. H. (2014). Nysa Çarşı Bazilikası. XVII. Tarih Kongresi, Anadolu Uygarlıkları, I (pp. 517-531), 15-17 Eylül 2014, Ankara.
45. Parker, H. N. (1999). “The Observed of All Observers: Spectacle, Applause and Cultural Poetics in the Roman Theater Audience”, In B. Bergmann & C. Kondoleon (Eds.), The Art of Ancient Spectacle Studies in the History of Art, Center for Advanced Study in the Visual Arts (pp. 163-179), Semposium Papers XXXIV, Yale University Press.
46. Pliny, (1915). Pliny Letters [Epistuale]. (William Melmoth, trans.) 2, Harward University Press, William Heineman LTD, London.
47. Regina, A. L. (1978), Pietrabbondante. Culture Adriatiche Antiche di Abruzzo e di Molise, Roma: De Luca, 449-499.
48. Rose, C. B. (1991). The Theater of İlion. Studia Troica, 1, 69-77.
49. Schlüter, A. (2003). Vergangenheit, Sprich Das Antike Theater von Herculaneum bei Napel. Antike Welt, 34/1, 37-42.
50. Sear, F. (1996). The Theatre at Taormina-A New Chronology. Papers of the British School at Rome, 64, 41-79.
51. Sear, F. B. (2004). The Roman Theatre at Gubbio. Meditterranean Archaeology, 17, Festschrift in Honour of J. Richard Green, 213-222.
52. Sear, F. (2006). Roman Theaters an Architectural Study. Oxford University Press: London.
53. Segal, A. (1981). Roman Cities in the Province of Arabia. Journal of the Society of Architectural Historians, 40/2, 108-121.
54. Segal, A. (1987). Die Theaterbauten im Alten Palastina in Römisch-Byzantinischer Zeit: Eine Historisch Archaologische Untersuchung. Antike Welt, 18/1, 2-21.
55. Small, D. B. (1983). Studies in Roman Theater Design. American Journal of Archaeology, 87/1, 55-68.
56. Sturgeon, M. C. (2004). Sculpture: The Assemblage from the Theater. Corinth, Sculpture the Assemblage from the Theater, 9, 3, The American School of Classical Studies at Athens.
57. Taborelli, L. B. & Gabuci, A. (2007). Le Mura E Il Teatro di Augusta Taurinorum: Sequenze Stratigrafiche E Dati Cronologici. Forme E Tempi Dell’Urbanizzazione Nella Cisalpina, Insegna Del Giglio, 249-256.
58. Tuccini, V. (2012). Il Sito Di Ferento. In L. Manfra (Ed.), Il Teatro Romano Di Ferento (pp. 32-60). Un Progetto Di Gestione Per La Valorizzazione Di Un Sito Del Lazio, Gangemi Editore.
59. Valluzzi, M. R. (2015). Identificacazione Strutturale Del Teatro Romano di Verona Mediante Monitoraggio Statico Dinomica. Dipartimento Di İngegneria Civile Edile Ambientale Corso di Laurea Magistrale in Ingegneria Edile-Architettura, Universite Degli Studi Di Padova, Anno-Academico.
60. Ward-Perkins, J. B. (1970). From Republic to Empire on the Early Provincial Architecture of the Roman West. The Journal of Roman Studies, 60, 1-19.