KAPADOKYA KIRSALINDA BİR YERLEŞİM MONOGRAFİSİ: GÖRE BELDESİ’NİN MİMARİ VE KÜLTÜREL MİRASI

Öz

Göre beldesi, Nevşehir il merkezinin yaklaşık 4–6 km güneyinde, Kapadokya Bölgesi’nin karakteristik vadiler sistemi içerisinde yer alan kırsal bir yamaç yerleşimidir. Volkanik tüf oluşumlu topoğrafyanın yerleşimdeki mekân üretimini doğrudan şekillendirdiği bu coğrafyada, kaya oyma ve yığma yapı teknikleri uzun süre bir arada varlığını sürdürmüştür. Çalışma kapsamında bezirhaneler, su değirmenleri, setenler ve ambarlar gibi kırsal zirai yapılar ile konutlar, çeşmeler, okul binası, camiler ve mezar taşları değerlendirilmiştir. Araştırmada arşiv belgeleri, eski fotoğraflar ve sözlü kaynaklardan yararlanılmış olup yapıların mevcut durumu yerinde gözlem, çizim, fotoğraflama ve mimari belgeleme çalışmaları doğrultusunda incelenmiştir. Yerleşimin tarihsel gelişimiyle birlikte geleneksel yapı dokusunun oluşumu, topoğrafya ile kurduğu ilişki ve kırsal yaşam içerisindeki yeri de ele alınmıştır. Kapadokya üzerine yapılan çalışmalar çoğunlukla belirli dönemler, anıtsal yapılar ve dini mimari çevresinde yoğunlaşırken, kırsal yerleşimleri bütüncül biçimde değerlendiren yerleşim monografileri oldukça sınırlı kalmıştır. Oysa Kapadokya’nın kültürel ve mimari gelişimini bütün yönleriyle anlayabilmek için kırsal yerleşimlerin de ayrıntılı biçimde incelenmesi gerekmektedir. Elde edilen veriler, Göre’nin yalnızca barınmaya dayalı bir yerleşim olmadığını üretim, depolama ve gündelik yaşamın birlikte şekillendiği geleneksel bir kırsal düzen ortaya koyduğunu göstermektedir. Bu çalışma, Göre örneği üzerinden Kapadokya kırsal mimarisinin belgelenmesine ve bölgedeki geleneksel yaşam kültürünün anlaşılmasına katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kapadokya
• Halk mimarisi
• Göre
• Kaya oyma
• Zirai Üretim Yapıları

A SETTLEMENT MONOGRAPH İN RURAL CAPPADOCİA: THE ARCHİTECTURAL AND CULTURAL HERİTAGE OF GÖRE

Öz

Göre Town is a rural hillside settlement located approximately 4–6 km south of Nevşehir city center within the characteristic valley system of the Cappadocia Region. In this geography, where volcanic tuff topography directly shaped spatial production, rock-cut and masonry construction techniques coexisted over a long period. This study examines rural agricultural structures such as linseed oil workshops (bezirhane), watermills, seten mills, and storage spaces together with houses, fountains, mosques, the village school, and gravestones. The research is based on archival documents, old photographs, oral testimonies, and field surveys including architectural documentation, photography, and measured drawings. The study also discusses the historical development of the settlement, the formation of its traditional architectural fabric, and its relationship with topography and rural life. While studies on Cappadocia have generally focused on monumental buildings and religious architecture, comprehensive settlement monographs on rural settlements remain limited. The findings demonstrate that Göre was not merely a settlement for shelter but a traditional rural landscape shaped by production, storage, and everyday life. Through the example of Göre, this study aims to contribute to the documentation of Cappadocian rural architecture and traditional rural culture.

Anahtar Kelimeler

• Cappadocia
• Vernacular Architecture
• Göre
• Rock carved structures
• Rural Production Buildings

Kaynakça

1. Abanoz, F. (2023). Siyaset ve değişim: Nevşehirli Damat İbrahim Paşa (1667-1730) (Doktora tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Nevşehir.
2. Abanoz, F. (2024). 1831 nüfus kayıtlarında Derinkuyu (Melekobi)’da sosyoekonomik yapı. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(3), 1124–1145.
3. Aktepe, M. M. (1963). Damat İbrahim Paşa evkafına dair vesikalar. Tarih Dergisi, 13(17–18), 17–26.
4. Binan, D. U. (1994). Güzelyurt örneğinde Kapadokya bölgesi yığma taş konut mimarisinin korunması için bir yöntem araştırması. Yayınlanmamış doktora tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
5. BOA, 189, 61, 17.
6. BOA, 307, 32, 11.
7. BOA, AE.SMHD.II, nr. 114/9650, H-24-09-1239.
8. BOA, Tapu Tahrir Defteri (TK.GM.d), nr. 152, s. 209.

9. BOA, Tapu Tahrir Defteri (TK.GM.d), nr. 3588, s. 46–52.
10. Budak, A. (2018). Mimarsız mimarlık: Kapadokya bölgesi kaya oyma camileri. Konya: L-T Academia Yayınları.
11. Büyükmıhçı, G. (2000). Anadolu'da Konut I: Nevşehir Evleri, Arkitekt Dergisi, 478, s. 58-72
12. Dinçer, İ. ve Akın, M. (2020). “Kapadokya Bölgesi’ndeki Kaya Oyma Depoların Tasarım Ölçütlerinin Sayısal Yöntemlerle Değerlendirilmesi”, Jeoloji Mühendisliği Dergisi 44 (2), s. 133-158.
13. Ertuğ, F. (1998). Anadolu'nun önemli yağ bitkilerinden keten (Linum) ve ızgın (Eruca): Orta Anadolu’da bezir yağı üretimi ve bezirhâneler. TÜBA-AR, 1(1), 113–127.
14. Falay, B. (2020). “Kapadokya Bölgesi’nde Kırsal Bir Yerleşmenin Ortaya Çıkışı ve Değişim Süreci: Niğde-Murtaza Köyü”, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, TBMM 100. Yıl Özel Sayısı, 1–27.
15. Gemi, N. ve Köşklük Kaya, N. (2020). “Nevşehir Derinkuyu İlçesi Suvermez Köyü Kırsal Mimari Mirası”, idil, 68, 687–701.
16. Güney, H., Güney, E. ve Eroğlu, C. (2013). Dünden bugüne Göre kasabası. Göre Belediyesi Kültür Yayını I, Mersin: Çağlar Ofset.
17. Karaarslan, M. (2012). Kapadokya bölgesi yemek kültürü üzerine bazı değerlendirmeler. 1. Uluslararası Nevşehir Tarih ve Kültür Sempozyumu Bildirileri (ss. 97–104). Ankara.
18. Korkmaz, A. (2021). Kapadokya Ortahisar’da Tanrı’nın mağaraları. Ankara: Uras Yayınevi.
19. Maraşlı, S. (2018). Nevşehir kalesi yamaç yerleşim alanında bulunan bezirhâneler. Arkeoloji ve Sanat, 157, 163–174.
20. Maraşlı, S. (2024). Ürgüp, Acıgöl ve Derinkuyu ilçelerindeki bezirhâneler: Bezir yağının öyküsü. 43. Uluslararası Kazı, Araştırma ve Arkeometri Sempozyumu, 39. Araştırma Sonuçları Toplantısı (Cilt 3, ss. 289–303). Ankara.
21. Maraşlı, S. (2025). Kapadokya bölgesi’nin kırsal mimari mirasına örnekler: Ihlara vadisi çevresindeki kaya oyma bezirhâneler. B. Tekkök Karaöz (Ed.), Antik Çağlardan Günümüze Anadolu’da Tarım Sempozyum Bildirileri (13–15 Mayıs 2024, Ankara) (ss. 156–179). Ankara: Koç Üniversitesi Yayınları.
22. Metin, R. (2016). XVI. yüzyılda Niğde sancağında demografik yapı üzerine bir değerlendirme. The Journal of Academic Social Science Studies, 45, 35–52.
23. Ousterhout, R. G. (2019). Bizans toplumunu görünür kılmak: Kapadokya’da sanat, maddi kültür ve yerleşim (Y. Adam, Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları.
24. Özbay, A. (2024). Kapadokya’da sivil mimarlık: Mağaralardan tarih öğrenmek.
25. Özcan, R. (2016). Arşiv belgeleri diliyle su değirmenleri (Âsiyâb). OTAM, 40, 195–203.
26. Pehlivan, G. (2023). Nevşehir il merkezindeki erken Cumhuriyet dönemi eğitim yapıları (1923–1945). Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Nevşehir.
27. Peker, N. (2017). “Osmanlı’dan Mübadeleye Bir Yerleşime Dair Gözlemler: Potamia”, Osmanlı Dünyasında Kültürel Karşılaşmalar ve Sanatsal Yansımaları: Prof. Dr. Filiz Yenişehirlioğlu Onuruna Sempozyum, (Ed. A. P. Şahin Tekinalp, M. F. Müderrisoğlu ve Ü. Araç), Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara, 181-190.
28. Şıkoğlu, E. ve Arslan, H. (2018). Nevşehir’de şehirsel yerleşmenin genel morfolojik görünümünü etkileyen coğrafi faktörler, şehrin mekânsal algısı ve okunabilirliği. II. Kentsel Morfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı (ss. 331–348). İstanbul.
29. Yıldızhan, H. (2022). Nevşehir ili ve ilçeleri Demir–Roma çağları yüzey araştırması 2019–2020. 2019–2020 Yılı Yüzey Araştırmaları, Cilt 2, 31–50. Ankara.
30. Yiğit, A. (2007). XIV–XVI. yüzyıllarda Menteşe livasında değirmenler. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (İLKE), 18, 97–155.