BAHREYN’İN İRAN’DAN AYRILMASINDA İNGİLTERE’NİN ROLÜ

Öz

Kaçar idaresi döneminde İran’ın Bahreyn üzerindeki egemenlik iddiası tarihsel olarak Safevî dönemine kadar gitmektedir. Ancak 18. yüzyıl sonlarından itibaren merkezi otoritenin zayıflaması, özellikle Fars Körfezi’nin güney kıyılarında yerel Arap hanedanlarının güç kazanmasına yol açmıştır. Bu bağlamda Bahreyn’de El Halife Hanedanı öne çıkmış ve adada fiilî kontrol sağlamıştır. 19. yüzyıla gelindiğinde ise İngiltere’nin İran ve körfezdeki çıkarları belirginleşmiştir. Hindistan güzergâhındaki Fars Körfezi ve adaların Hindistan yolu üzerinde stratejik bir geçiş hattında bulunmaları, İngiltere’nin sömürgecilik hedeflerinde ilk sırada yer almıştır. Bu nedenle İngiltere, bölgede deniz güvenliğini sağlama bahanesiyle bir dizi anlaşma yaparak yerel şeyhlikler üzerinde nüfuz kurmuştur. Bahreyn ile yaptığı 1861 anlaşması ile bu adanın dış ilişkilerini fiilen kendi kontrolüne geçirmiştir. Böylece İran’ın Bahreyn üzerindeki egemenlik iddiası uluslararası alanda zayıflatılmıştır. Bu çalışma, tarihsel araştırma yöntemine dayalı kütüphane yöntemi ve bilgi analizi ile betimleme, karşılaştırma ve içerik analizine dayanarak, İngiltere’nin Bahreyn’e müdahalesi ve İran’dan ayrılması sürecini incelemeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Fars Körfezi
• Bahreyn
• İngiltere
• El-Utûb.

THE ROLE OF BRİTAİN İN THE SEPARATİON OF BAHRAİN FROM IRAN

Öz

During the rule of the Qajar Dynasty, Iran’s claim to sovereignty over Bahrain historically dates back to the Safavid Dynasty. However, from the late 18th century onward, the weakening of central authority enabled local Arab dynasties, particularly along the southern coasts of the Persian Gulf—to gain power. In this context, the Al Khalifa Dynasty emerged in Bahrain and established de facto control over the island. By the 19th century, British interests in Iran and the Gulf had become more pronounced. The strategic importance of the Persian Gulf and its islands, situated along the route to India, placed the region at the forefront of British imperial priorities. Consequently, Britain established influence over local sheikhdoms through a series of agreements under the pretext of ensuring maritime security. The 1861 agreement with Bahrain effectively brought the island’s foreign relations under British control, thereby weakening Iran’s sovereignty claims in the international arena. This study aims to examine Britain’s intervention in Bahrain and the process of its separation from Iran by employing historical research methods, including library, based research, descriptive and comparative analysis, and content analysis.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Persian Gulf
• Bahrain
• Britain
• Al-Utub

Kaynakça

1. Ademiyet, F. (1324). Emir-i Kebir ve İran I. Bengâh Azer.
2. Bilge, M. (1991). Bahreyn. İçinde, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 4, ss. 492-495). TDV Yayınları.
3. Crystal, J. M. (1378). Neft ve Siyaset Der Halic-i Fars (N.Selami & Ş. Corekeş Terc.). Müessese-i Mütalaât Tarih-i Muasır.
4. Curzon, G. N. (1373). İran ve Kaziye-i İran I (G. V. Mazenderani, Terc.). İlmi ve Ferhengi.
5. Devebakan, M. (2023). İran’da Modernleşmenin Ayak Sesleri Mirza Melkum Han ve Faaliyetleri. Selenge Yayınları.
6. Devebakan, M. (2026). Kaçar Sarayından Osmanlı Divanına: Bir Diplomatın İz Bırakan Hikâyesi (1790-1862). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 21(1), 154-178.
7. Emin, A. (1370). Menafi-i Britania Der Halic-i Fars (A. Recebi, Terc.). Emir-i Kebir.
8. Esedpor, H. (1387). Tarih-i İktisadi ve Siyasi Halic-i Fars Der Asr-ı Afşariye ve Zendiye. Müessese-i Tahkikat ve Tevsia-ı Ulûm-ı İnsani.

9. Farahmand, A. (1386). Kârgerdani-i İngiliz Der Tecziye-i Bahreyn Ez İran. Fasılnâme-i Tarih Revâbıt-ı Harici, 8(31), 151-174.
10. Floor, W. (1371). Hükümet-i Nadir Şah (E. K. Sırri, Terc.). Tûs.
11. Hasan Niya, M. (1392). Tesir-i Keşf-i Neft Der İran Ber Diplomasi-i İngiliz der Halic-i Fars. Der Pejuheşnâme-i Halic-i Fars, 6, 175-178.
12. İkbal, A. (1328). Mütaalât-ı Der Bab-ı Bahreyn ve Cezayir ve Sevahil-i Halic-i Fars. Çaphane-i Meclis.
13. Kaimakami, C. (1350). Bahreyn ve Mesail-i Halic-i Fars. Ketabhane-i Tahuri.
14. Kalantari, Y. (1976). Feth Ali Şah Zamanında Osmanlı İran Münasebetleri 1797-1834 [Yayımlanmamış Doktor Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Kelly, J. B. & Ricks, T. M. (1380). Arab ve Ticaretburde Der Derya-yı Pars (H. Zengine, Terc.). İntişarat-ı Nevid-i Şiraz.
16. Mahmud, M. (1353). Tarih-i Revâbıt-ı İran ve İngiliz Der Kurn-u Nozdehum II. İkbal.
17. Menşur Gürgâni, M. A. (1325). Siyaset-i İngiliz der Halic-i Fars ve Cezayir-i Bahreyn: Neft ve Mervârid. Çaphane-i Mezahiri.
18. Mervi, M. K. (1369). Âlem-i Ara-yı Nadiri I (M. E. Reyahi, Tash.). İlmi.
19. Mohdevî, A. H. (1379). Tarih-i Revabıt-ı Haricî-yi İran. Emir-i Kebir.
20. Sedidü’s-saltana, M. A. (1370). Tarih-i Maskat ve Umman, Bahreyn ve Katar (A. İktidari, Tash.). Dünya-yı Ketâb.
21. Muktedir, G. M. (1337). Neberdha-yı Buzurg-ı Nadir Şah. Encümen-i Asâr-ı Milli.
22. Müehed, M. A. (1380). Mebaliğa-ı Müsteâr (İsnad-ı Britania ve İddia-yı Şuyuğ Ber Cezayir-i Toneb ve Ebu Musa). Karname.
23. Mümini, M. & Zamanejâd, S. (1390). Tahlil-i Diplomasi-i İsti‛mari-i İngiliz Der Codayi-i Pivendha-yı Bahreyn ve İran. Fasılnâme-i Mütalaât-ı Tarihî, 33, 209-221.
24. Nasır, S. T. (1363). İran Der Berhured-i Ba İsti’margirân. Şirket-i Müellifan ve Müterciman-ı İran.
25. Neşet, S. (1350). Tarih-i Siyasi-i Halic-i Fars. Şirket-i Nisbi Kanun Ketab.
26. Perry, J. R. (1368). Kerim Han Zend (A. M. Saki, Terc.). Neşr-i Nev.
27. Rahmaniyan, D. (1388). Mecmua-yı Makalât Himâyeş-i İran ve Siyaset-i Cihani Der Ağaz-ı Kurn-u Bistom Der Yeksadumin-i Yeksalgerd-i Karardad-ı 1907 (M. Kadimi, Tash.). Müessese-i Hane-i Ketâb.
28. Rain, İ. (1350). Deryanordi-yi İraniyân II. Çaphane-i Sekeh.
29. Sipihr, M. T. (1353). Nasihü’t-tevarih III-IV. Neşr-i Esâtir.
30. Strong, W. T. (1385). Hükümet-i Şeyh Hazal bin Cabir ve Serkobi-i Şeyhnişin-i Huzistan (S. Teberraiyan, Terc.). Müessese-i Muasır Tarih-i İran.
31. Şefak, S. R. (1339). Nadir Şah. Neşr-i İrs.
32. Takı, B. (2024). Fethinden Emevîlerin Sonuna Kadar Bahreyn, [Yayınlanmamış Yüksek Lisans i]. Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Tanrıverdi, M., & Devebakan, M. (2025). Feth Ali Şah Dönemi: İran-İngiltere İlişkilerinde Hindistan ve Hacı Halil Han Kazvinî Olayı. Mavi Atlas, 13(2), 538-548.
34. Tehrani, M. (1399). Kerim Han Zend. İntişarat-ı Zerinarâ.
35. Tulûi, M. (1366). Neberd-i Kudretha Der Halic-i Fars. Müessese-i Peyk.
36. Verheram, G. R. (1367). Nizam-ı Siyasi ve Sazmanha-yı İçtimaî Der Asr-ı Kacar. Muayyen.
37. Vusuki, M. B. (1384). Halic-i Fars ve Memâlik-i Hemcivâr. İntişarat-ı Semt.
38. Wadala, R. (1356). Halic-i Fars Der Asr-ı İstimâr (Ş. Cevadi, Terc.). Sehâb Ketab.
39. Wilson, A. (1366). Halic-i Fars (M. Saidi, Terc). İlmi ve Ferhengi.
40. Write, D. (1359). İngilizha Der İran (G. M. Sadri Afşar, Terc.). Ahteran.
41. Zahirnejad Arşadi, M. Z. (1385). Gozide-i İsnâd Halic-i Fars V. Defter-i Mütaalât-ı Siyasi ve Beynelmileli.
42. Zengine, H. (1377). Mir Mühenna ve Şehr-i Derya. Müessese-i Ferhengi-i Hemsaye.
43. Zerger, A. A. (1372). Tarih-i Revâbıt-ı İran ve İngiliz Der Devre-i Rıza Şah (K. Bayat, Terc.). İntişarat-ı Pervin.
44. Zerinkalem, A. (1337). Serzemin-i Bahreyn Ez Devran Bastan ta İmrûz. Sirûs.