İlkokul Türkçe Ders Kitabındaki Metinlerin Çocuk Kitaplarında Bulunması Gereken Özellikler Açısından İncelenmesi

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1 , 104 - 123 , 31.03.2026

Ayşe Yumuşak Meral Gözüküçük

https://doi.org/10.31592/aeusbed.1769388

https://izlik.org/JA29PF34CA

Öz

Çocuk kitapları, çocuğa görelik ilkesine uygun olarak hazırlanmalıdır. Çocuk kitaplarında bulunması gereken içerik özellikleri; tema, konu, temel kavramlar ve değerler, karakterler ve kahramanlar, plan, dil ve anlatım, ileti; biçim özellikleri ise kitabın boyutu, cilt, kağıt, kapak, harfler, sayfa düzeni ve resimler olarak ele alınmaktadır. Bu araştırmada İlkokul 2.sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerin içerik ve biçim ölçütlerine göre incelenmesi amaçlanarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Çocuk edebiyatı ile ilgili alan yazın taranarak kontrol listeleri oluşturulmuştur. Türkçe ders kitabında 15 hikaye edici, 13 bilgilendirici ve 12 şiir türünde metne yer verildiği görülmüştür. Ders kitabında Türk çocuk edebiyatından eserlere daha çok yer verildiği, beş metinde anlam bütünlüğünün kısmen bozulduğu belirlenmiştir. Metinler içerik özellikleri açısından incelendiğinde 39 metnin 2019 Türkçe Dersi Öğretim Programında yer alan temalara, 37 metnin ise konu önerilerine uygun olduğu, 39 metinde temel kavram ve değerlere yer verildiği, 32 metinde kahramanlar ve karakterlere yer verildiği, plan açısından 23 metnin, dil ve anlatım açısından 33 metnin, ileti açısından ise 37 metnin uygun olduğu görülmüştür. Ders kitabının biçim özellikleri açısından incelendiğinde kitabın boyutu, kağıt kalitesi, kapağı açısından uygun olduğu; ciltlemesi ve harfler açısından kısmen uygun olduğu görülmüştür. Sayfa düzeni açısından 31 metnin uygun, resimler açısından 32 metnin uygun olduğu ve metni açıklama amacıyla kullanıldığı görülmüştür. Bu çalışma, Türkçe ders kitaplarının çocuk edebiyatı ölçütlerine uygunluk düzeyini ortaya koyarak program geliştirme ve kitap yazım süreçlerine katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türkçe ders kitabı , metinler , içerik ve biçim özellikleri

Investigation of The Texts in The Turkish Course Book in Terms of Criteria That Should Be Included in Children's Books

https://izlik.org/JA29PF34CA

Öz

The aim of the research is to examine the texts in the 2nd grade Turkish textbook according to content and format criteria. Document analysis was used in the research. Checklists were created by scanning the literature on children's literature. As a result of the research, it was determined that the textbook included more works from Turkish children's literature and that the integrity of meaning was partially disrupted in five texts. It was observed that the Turkish textbook included 15 narrative, 13 informative and 12 poetic texts. When the texts in the book are evaluated in terms of their content features, 39 texts are suitable for the themes in the 2019 Turkish Course Curriculum, 37 texts are suitable for the subject suggestions, 39 texts include basic concepts and values, 32 texts include heroes and characters, 23 texts are suitable for the language in terms of plan. and it was seen that 33 texts were suitable in terms of expression and 37 texts in terms of message. As a result of examining the textbook in terms of format features; that the book is suitable in terms of size, paper quality and cover; It was found to be partially suitable in terms of binding and letters. It was concluded that 31 texts were appropriate in terms of page layout and 32 texts were appropriate in terms of images, the pictures are used to explain the text. This study contributes to curriculum development and textbook writing processes by revealing the extent to which Turkish textbooks comply with children's literature standards.

Anahtar Kelimeler

Turkish textbook , texts , content and format charecteristics

Kaynakça

• Açık-Önkaş, N. ve Günay, E. (2015). Ders kitabı inceleme ölçütlerine göre Türkçe ders kitaplarının karşılaştırılması. International Journal of Languages Education and Teaching. 3(3): 365-378. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijlet/article/1418993
• Altuntaş, K. (2022). İlkokul 4. sınıf Türkçe ders kitabında yer alan görsellerin işlevleri, taşıdığı gizli müfredat mesajlari ve estetik değer kazandırma açısından incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Aydın, İ. ve Uzun, M. (2020). Çocuk kitaplarının taşıması gereken özellikler: Cemil Kavukçu’nun Bir Öykü Yazalım Mı? ve Masal Anlatma Oyunu adlı eserlerine eleştirel bir bakış. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi. Ö7, 315-340. https://dergipark.org.tr/tr/pub/rumelide/issue/57221/808713
• Baş, B. (2015). Türkçe öğretimi açısından çocuk edebiyatı. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Baş, B. ve İnan-Yıldız, F. (2015). 2. sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerin okunabilirlik açısından incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 11(1). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/161103
• Baş, B. ve Ucuzsatar, N. (2020). Okul öncesi çocuk kitaplarındaki hayvan karakterlerin geliştirilme yolları açısından incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. 9(1): 336-353. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1025435
• Brown, M. (2020). Dwarfism on display: Analysing the visual rhetorics of book covers on four children’s literature chapter books. Journal of Literary & Cultural Disability Studies. 14(2): 203-223. https://doi.org/10.3828/jlcds.2020.11
• Brown-Wood, J. E., and Solari, E. J. (2021). Judging books by covers: Exploring antiblackness and asian and hispanic children preferences. The Journal of Educational Research. 114(1): 13-28. https://doi.org/10.1080/00220671.2020.1865863
• Çarkıt, C., and Çohantimur, A. (2021). Examination of the 6th grade Turkish lesson coursebook texts within the context of the properties of the text. Education Quarterly Reviews. 4(Special Issue 1: Primary and Secondary Education): 280-290. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1300645.pdf
• Çinpolat, E. (2018). Türkçe ders kitaplarında yer alan öykülerdeki kişilerin karakter özellikleri üzerine bir inceleme. Anadili Eğitimi Dergisi. 6(4). https://www.anadiliegitimi.com/tr/pub/issue/39999/448580
• Danışman, T. (2019). 2018-2019 Eğitim öğretim yılında okutulan beşinci sınıf Türkçe ders kitabında bulunan metinlerin çocuk edebiyatının temel ilkeleri açısından incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Uşak Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uşak.
• Demiryürek, G. (2012). Trt Çocuk Dergisi’nin yapısal özellikler bakımından değerlendirilmesi. Kastamonu Education Journal. 20(3). https://dergipark.org.tr/en/pub/kefdergi/issue/48698/619580
• Dinçer, S. (2022). Akademik yazım ve araştırmacılara öneriler. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Doğan, Y. ve Tuğ, O. (2017). Uluslararası sınavlarda başarılı ülkeler ve Türkiye’nin sosyal bilgiler ders kitaplarının tasarım boyutu açısından incelenmesi. Uluslararası Sosyal Bilgilerde Yeni Yaklaşımlar Dergisi. 1(1). https://dergipark.org.tr/tr/pub/sbyy/issue/34271/377806
• Erdal, N. (2022). İlkokul Türkçe 2 ders kitabı. Ankara: Ada Matbaacılık Yayıncılık.
• Erdal, K. (2018). Çocuk kitaplarında baskı kalitesinin önemi. 6. Uluslararası Matbaa Teknolojileri Sempozyumu. İstanbul Üniversitesi https://cdn.istanbul.edu.tr/FileHandler2.ashx?f=207-220.pdf
• Furner, J. M. (2018). Using children’s literature to teach mathematics: An effective vehicle in a STEM world. European Journal of STEM Education. 3(3). https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1190705.pdf
• Gönen, M., Karakuş, H., Uysal H., Kehci, A., Ulutaş, Z. ve Kahve, Ö. (2016). Resimli çocuk kitaplarının içerik ve resimleme özelliklerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 31(4). http://www.efdergi.hacettepe.edu.tr/upload/files/3301gonenresimli-cocuk-kitaplari.pdf
• Gönen, M., Katrancı, M., Uygun, M. ve Uçuş, Ş. (2011). İlköğretim birinci kademe öğrencilerine yönelik çocuk kitaplarının, içerik, resimleme ve fiziksel özellikleri açısından incelenmesi. Eğitim ve Bilim. 36(160). http://egitimvebilim.ted.org.tr/index.php/EB/article/view/773
• Gülden, B., and Kaplan, K. (2019). Intangible cultural heritage elements in the visuals of the 6th grade Turkish textbook. Journal Of Language and Linguistic Studies. 15(1): 291-306. https://dergipark.org.tr/en/pub/jlls/issue/44321/547742
• Gülersoy, A. E. (2013). İdeal ders kitabı arayışında sosyal bilgiler ders kitaplarının bazı özellikler açısından incelenmesi. International Journal of New Trends in Arts, Sports ve Science Education (IJTASE). 2(1). http://www.ijtase.net/index.php/ijtase/article/view/313
• Hladikova, H. (2014). Children's book illustrations: Visual language of picture books. Crıs-Bulletin of The Centre for Research and Interdisciplinary Study. 1: 19– 31.http://archive.sciendo.com/CRIS/cris.2014.2014.issue-1/cris-2014-0002/cris-2014-0002.pdf
• Hughes, L. E., and Wilkins, A. J. (2002). Reading at a distance: Implications for the design of text in children’s big books. British Journal of Educational Psychology. 72: 213-226.https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1348/000709902158856
• Karanikolaou, T. (2023). Gender representations in Greek children’s literature: Activities of male and female characters. Proceedings of the 6th International Conference on Gender Research. 6(1). https://doi.org/10.34190/icgr.6.1.1073
• Karasar, N. (2007). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
• Karataş, E. (2014). Çocuk edebiyatında “karakter” kavramı. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 33. https://dergipark.org.tr/en/pub/musbed/issue/23267/248351
• Karatay, H. (2014). Çocuk edebiyatı metinlerinde bulunması gereken özellikler. Kuramdan uygulamaya çocuk edebiyatı içinde (81-129). Ankara: Grafiker Yayınları.
• Kaya, M., and Çiftçi, Ö. (2020). Teachers and students’ evaluation of listening texts in Turkish textbooks. International Journal of Education & Literacy Studies. 8(1). https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1246639.pdf
• Ketenalp, B. (2020). İlkokul 1-4. sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerin değerler iletimi açısından incelenmesi (Bingöl ili örneği). Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Diyarbakır.
• Kuzu, A. (2013). Veri toplama yöntem ve araçları. Bilimsel Araştırma Yöntemleri içinde (93-115). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Web-Ofset.
• Küçükçopur, F., Yolcu, A. ve Fırat, H. (2022). Türkçe ders kitaplarında yer alan metinler üzerine Türkçe öğretim programında belirtilen özellikler açısından bir değerlendirme. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi. 124: 24-44. https://asosjournal.com/?mod=makale_tr_ozetvemakale_id=54216
• Mallan, K. (2017). Children’s literature in education. Oxford Research Encyclopedia of Education. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190264093.013.157
• Milli Eğitim Bakanlığı (2022). Ders kitapları teknik şartnamesi. https://dhgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2022_05/23134846_teknik_sartname.pdf
• Milli Eğitim Bakanlığı (2022). Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı taslak ders kitabı ve eğitim araçları ile bunlara ait elektronik içeriklerin incelenmesinde değerlendirmeye esas olacak kriterler ve açıklamaları.https://kitapinceleme.meb.gov.tr/De%C4%9Ferlendirmeye%20Esas%20Olacak%20Kriterler%20ve%20A%C3%A7%C4%B1klamalar%C4%B1.pdf
• Milli Eğitim Bakanlığı (2021). Milli Eğitim Bakanlığı ders kitapları ve eğitim araçları yönetmeliği. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/10/20211014-1.htm
• Milli Eğitim Bakanlığı (2019). Türkçe dersi öğretim programı. http://mufredat.meb.gov.tr/Dosyalar/20195716392253-02-T%C3%BCrk%C3%A7e%20%C3%96%C4%9Fretim%20Program%C4%B1%202019.pdf
• Milli Eğitim Bakanlığı (2013). Çocuk gelişimi ve eğitimi çocuk edebiyatına giriş. http://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/%C3%87ocuk%20Edebiyat%C4%B1na%20Giri%C5%9F.pdf
• Merdane, F. (2019). İlkokul 2. sınıf Türkçe ders kitabındaki metinlerin çocuk edebiyatı metinlerinin nitelikleri açısından incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.
• Oğuzkan, F. (2013). Çocuk edebiyatı. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Orhan, Ö. ve Külük, C. Ş. (2025). Çocuk kitaplarının resim-metin ilişkisi ve yapısal özellikler kapsamında incelenmesi: Tarım ve Orman Bakanlığı Yayınları örneği. International Journal Of Language Academy: IJLA, 13(3). https://ijla.net/index.jsp?mod=makale_tr_ozet&makale_id=86870
• Özdemir, E. N. (2022). İlkokul Türkçe ders kitaplarında yer alan görsel ve dilsel metinlerin çocuğa görelik ilkeleri bağlamında incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Amasya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Amasya.
• Patton. M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. Çev. Suat Çelik ve Faik Özgür Karataş (2018). Nitel Analizin Kalitesinin ve İnanılırlığının Artırılması. Nitel Araştırma ve Değerlendirme Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Sabitova, A., Salimova, D., and Ibragimova, E. (2018). Motivated and unmotivated violations from the norm in children's books in organizing extracurricular reading. Journal of Social Studies Education Research. 9(2): 306-316 https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/496774
• Sarıçan, E. (2012). İlköğretim ikinci kademe Türkçe ders kitaplarındaki edebî metinlerin çocuk edebiyatı kriterlerine uygunluğu. Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Çanakkale.
• Sarikaya, B. ve Aydeniz, S. (2021). Çocuk gerçekliği ve çocuğa görelik. Çocuk edebiyatı içinde (79-97). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Simpson, A., and Cremin, T. M. (2022). Responsible reading: Children's literature and social justice. Education Sciences. 12(4). https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1353554.pdf
• Sulak, S. E., and Pilten, G. (2010). Evaluation of the structures of the texts taking place in the textbook Turkish, grades 1–5, for primary schools according to their sorts. Procedia-Social and Behavioral Sciences. 9: 659-662. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.12.213
• Şahin, A. (2019). Personal and social values in primary grade children’s books. Participatory Educational Research. 6(1). https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1226851.pdf
• Şahin, M. (2012). Ders kitaplarının mesaj tasarımı ilkeleri açısından değerlendirilmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi. 13(3). https://dergipark.org.tr/tr/pub/kefad/issue/59486/854938
• Şimşek, T. ve Yakar, Y. M (2014). Çocuk ve edebiyat. Kuramdan uygulamaya çocuk edebiyatı içinde (13-44). Ankara: Grafiker Yayınları.
• Tekin, A. ve Büyükikiz, K. K. (2019). Aytül Akal’ın çocuk kitaplarının eğitsel iletiler açısından incelenmesi. Okuma Yazma Eğitimi Araştırmaları. 7(2). https://dergipark.org.tr/tr/pub/oyea/issue/52023/662748
• Tekin, E. (2017). Süleyman Bulut’un çocuk kitaplarının çocuk edebiyatının temel ilkeleri açısından incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Balıkesir.
• Temizyürek, F. ve Delican B. (2016). İlkokul Türkçe ders kitaplarında yer alan metinlerin tür ve tema açısından incelenmesi. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 5(3). https://dergipark.org.tr/tr/pub/buefad/issue/24921/263089
• Temizyürek, F., Şahbaz, N. K. ve Gürel, Z. (2016). Çocuk edebiyatı. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Tyra, C. (2012). Bringing Books to life: Teaching character education through children’s literature. Rising Tide. 5: 1-10. https://knilt.arcc.albany.edu/images/f/fe/Tyra.pdf
• Weih, T. G. (2015). How to select books for teaching to children: Taking a critical look at books through a pedagogical lens. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED554313.pdf
• Yalçın, A. ve Aytaş, G. (2005). Çocuk edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Yazar, İ. ve Kaya, E. (2024). İlkokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin ve görsellerin değerler eğitimi açısından incelenmesi. International Journal of Language Academy, 12(4), 399-415. http://dx.doi.org/10.29228/ijla.79347
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, M. ve Korkmaz, C. (2017). 1-5. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin içerik açısından değerlendirilmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 14(38): 111-130 https://dergipark.org.tr/tr/pub/mkusbed/issue/30676/291993
• Yurt, G. ve Arslan, M. (2014). 7. sınıf Türkçe ders kitaplarının şekil-içerik-metin yönünden incelenmesi: Zambak ve Pasifik Yayınları örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. (31). https://izlik.org/JA79MY35WU